Van Hoa

SỨ MỆNH NGƯỜI PHẬT TỬ

ĐỐI VỚI DÂN TỘC VÀ ĐẠO PHÁP

Thích Đức Nhuận

(Thuyết trình trong buổi Hội thảo do Đoàn Sinh Viên Phật Tử Saigon tổ chức tại Tổng Vụ Thanh Niên - 1968)

Với đề tài Sứ Mệnh Cuœa Người Phật Tưœ Đối Với Dân Tộc Và Đạo Pháp mà tôi trình bày hôm nay, thật ra không phaœi là một đề tài mới meœ xa lạ, đề tài này đã có nhiều người nói, và chính các bạn nếu thiết tha với vận mệnh tổ quốc và đạo pháp, thì ít nữa, đã hơn một lần, chúng ta suy nghĩ tới và chính chúng ta đã góp sức và chịu những hy sinh để thể hiện ý nghĩa cao caœ đó.

Nhưng, xuyên qua những sinh hoạt và những cuộc vận động cam go cuœa chúng ta, cuœa Phật giáo trong những ngày trước đây, ít nhiều đã đòi hoœi tâm thức chúng ta phaœi làm một cuộc duyệt xét toàn bộ baœn chất chung cuœa đạo Phật cuœa dân tộc, cuœa chính chúng ta và cuœa giáo hội để phát hiện lấy một thế cách và tiêu chuẩn tương đối đúng hơn, thích hợp với nhu cầu thực tại cuœa dân tộc và chiều hướng đi tới cuœa lịch sưœ, để chúng ta đóng góp trong tinh thần vô ngã, vô úy cuœa truyền thống Phật giáo đối với Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung.

Trước những đòi hoœi cấp bách cuœa tình thế đất nước, do tinh thần phụng sự dân tộc và đạo pháp quá nhiệt thành cuœa toàn thể Phật tưœ Việt Nam, giáo hội chúng ta đã phaœi đứng ra làm một cuộc vận động lịch sưœ dân tộc hết sức quyết liệt, có nhiều kháng lực nguy hiểm.

Trong khi đó những nhà lãnh đạo giáo hội cũng hiểu rằng, với sự chưa kịp chuẩn bị thật chu toàn tiềm lực Phật tưœ, giáo hội sẽ gặp nhiều thất bại hơn là thành công. Tuy nhiên, đấy cũng là một kinh nghiệm thật quý giá cho những người quyết tâm phụng sự dân tộc và thể hiện đạo pháp, và đấy cũng là một gạn lọc lịch sưœ để chúng ta phát hiện được khaœ năng phục vụ cuœa chúng ta và những người cùng lý tươœng với chúng ta, đồng thời tìm đúng thế cách mà giáo hội phaœi cung ứng đối với nhu cầu dân tộc.

Bơœi đó những người cuœa hôm nay và ngày mai đang và sẽ phaœi nắm một vai trò hết sức trọng đại cuœa dân tộc và đạo pháp hãy nên tỉnh trí quyết nhẫn vượt thoát những mặc caœm tự tôn đối với những thành công, hoặc mặc caœm tự ty đối với những thất bại nhất thời cuœa chúng ta, cuœa giáo hội, để chuẩn bị thật đầy đuœ hành trang cần thiết, đi lên xây dựng cuộc sống và lịch sưœ dân tộc, bằng tinh thần cuœa người Phật tưœ đã thấm nhuần đạo pháp từ bi, trí tuệ, dũng caœm.

Đạo pháp chỉ có giá trị thực, khi những người Phật tưœ nhận chân được đạo để thể hiện đạo tính ra bằng cuộc sống cuœa mình.

Chừng nào chúng ta thể chứng được đạo pháp ngay trong ta để thể hiện ra cuộc sống cuœa ta và cuộc sống chung cuœa chúng ta, thì đương nhiên chúng ta đã làm cho đạo sống động tiến hóa không ngừng rồi vậy.

Cũng chính do tinh thần đó, tinh thần căn baœn cuœa đạo Phật đó, mà tiền nhân chúng ta đã phục vụ dân tộc một cách hiệu nghiệm, đồng thời làm cho đạo Phật sống động trường cưœu giữa lòng dân tộc ta, dù cho giữa những thời được gọi là thịnh hoặc suy cuœa Phật giáo.

Hai chữ thịnh và suy chỉ được coi là hình thái cuœa giáo hội mà thôi. Đích thực, tinh thần Phật giáo không bao giờ suy giaœm ơœ trong tâm tư và dòng sống cuœa dân tộc Việt Nam, kể từ ngày Việt Nam đón nhận đạo Phật.

Câu nói có thể là vu khoát, nhưng cũng rất thật, dù cho những người không phaœi là Phật tưœ, không nhận là người theo đạo Phật, mà sống đúng với truyền thống dân tộc Việt Nam thì ít nhiều trong họ cũng tàng chứa phần nào giáo pháp cuœa đạo Phật rồi. Truyền thống dân tộc này là tinh thần bao dung, vô ngã, không chấp trước, không thiên kiến, không chật hẹp; luôn luôn mơœ rộng để đón nhận, gạn lọc những chất liệu tốt đẹp bất cứ từ đâu đến để chuyển hóa dân tộc. Đó cũng là đặc tính đích thực cuœa đạo Phật. Cũng bắt nguồn từ khơœi điểm ấy, mà chúng ta có thể nói là truyền thống cuœa dân tộc và đạo pháp chỉ là một thể duy nhất, phối hợp hòa điệu duy nhất cũng vậy.

Nói như thế, lại cũng không có nghĩa là chúng ta, những người nhận mình là con Phật đã có được tinh thần truyền thống tốt đẹp caœ đâu.

Chúng ta đã học đạo, chúng ta đã hiểu thế nào là phá chấp, điều căn baœn cuœa sự giaœi thoát, nhưng thực tế khó lắm, thân nghiệp chúng ta vốn nặng nề, tôi và các bạn chắc hẳn cũng còn nhiều điều chấp giữ hoặc hữu ý, hoặc vô ý, nếu không thì cũng do tha nhân phân loại chúng ta. Chúng ta đang sống trong cõi sống phân loại, hiển nhiên chúng ta không thể thoát được thông lệ muốn phân loại, hoặc bị phân loại. Chúng ta phaœi chấp nhận sự thực bi đát đó.

Chúng ta vẫn là những Phật tưœ, giáo hội chúng ta vẫn là một giáo hội khác với các giáo hội cuœa tôn giáo khác. Và trước lối nhìn cuœa những người không phaœi là đạo Phật, Phật giáo vẫn là một thực thể khác với thực thể dân tộc này. Chúng ta không chối cãi điều đó.

Nhưng điều quan trọng đối với người Phật tưœ chân chính là sự cố gắng thể hiện đức vô ngã bao dung ra ngay trong caœnh giới và cuộc sống cuœa mình. Với ý hướng và nỗ lực đó, không sớm thì muộn, chúng ta cũng vượt thoát được những chấp trước tự thân để tự giaœi thoát và phục vụ dân tộc một cách hiệu nghiệm như tiền nhân ta đã từng làm đối với dân tộc. Như ta đã thấy, con người có thể không hiểu gì về Phật giáo mà vẫn sống theo tinh thần đạo Phật một cách chân thành. Đó là đại nguyện cuœa chư Phật, và đó cũng là đại nguyện cuœa những người đi theo con đường Phật.

Khi chúng ta đã tỉnh trí quyết tâm như trên, chúng ta có thể vui veœ sống giữa cuộc sống phân loại khổ đau này, với những gì chúng ta đang có trong ta, đang bị tha nhân quy định chúng ta, sống trong sự phát triển cuœa giáo hội chúng ta, sống trong nỗ lực đi tới cuœa dân tộc giữa trào lưu thế giới mơœ rộng, để thể hiện đặc tính cuœa đạo pháp. Vì một điều dễ hiểu là mỗi người chúng ta, tập thể chúng ta, các tập thể khác, dân tộc cuœa chúng ta, các dân tộc khác đều sống trong tinh thần bao dung và nỗ lực vận động lịch sưœ tiến đến tốt đẹp, thì chung cuộc tất caœ sẽ gặp nhau trong sứ mệnh với một hòa điệu nhiệm mầu cuœa lẽ sống. Chúng ta chỉ có thể tìm nổi một nền hòa bình, một cuộc sống tiến bộ đích thực trong chiều hướng đó.

Vậy, nói đến việc chuẩn bị đầy đuœ hành trang để lên đường phục vụ cuœa mỗi người, cuœa giáo hội đối với dân tộc và nhân loại, trong một môi trường sinh hoạt cộng đồng, theo tinh thần Phật giáo, hiển nhiên chúng ta không làm công việc xây dựng tư thế cho cá nhân chúng ta hay một cá nhân nào đó, hoặc cho riêng tôn giáo chúng ta, mà chúng ta phaœi xem cá nhân chúng ta như một thực thể phaœi có, boœ đi cũng không được,và tập thể chúng ta như một môi trường kết hợp những người cùng chung một ý hướng, để tạo cơ duyên mạnh mẽ cho công trình phục vụ xứ sơœ và đồng bào. Khi baœn thân đã trên đà tiến hóa tốt đẹp theo tiêu chuẩn cuœa đạo pháp, giáo hội là một tập thể kết hợp bơœi những người thấm nhuần đạo lý đó, thì thật sự đã taọ nổi một sức đi lên vĩ đại cho dân tộc rồi vậy.

ƠŒ đây, hôm nay, tôi không muốn làm công việc mời các bạn duyệt xét lại chính baœn thân mình và những giáo lý căn baœn cuœa đạo Phật, để xem đạo Phật có thích hợp với tâm tư con người thời đại hay không, vì rằng, tôi và các bạn đã là tăng, tín đồ Phật giáo, đang sống trong một tập thể mang nhiều ý nghĩa tri thức cuœa giáo hội, tối thiểu chúng ta đã nhiều lần tự tìm chính chúng ta và tìm hiểu đạo cuœa chúng ta theo. Bơœi đấy, trên một căn baœn nào đó,chúng ta đã thấy được rằng, trên con đường giác ngộ giaœi thoát mà chúng ta chung bước và chúng ta thấy rằng chúng ta có thể vững tâm đi trên con đường đó.

Điều cần nói ơœ đây là, chúng ta phaœi ứng dụng phương cách nào để chuyển hiện đạo Phật cuœa chúng ta vào cuộc sống hiện đại cuœa dân tộc, một cuộc sống vô cùng phức tạp, không những đối riêng với những người dấn thân phục vụ mà còn đối chung caœ với dân tộc quá nhiều bất hạnh khổ đau này. Phaœi nhìn một sự thật, dù hết sức phũ phàng, là dân chúng hiện nay đã đau khổ, đã bị lường gạt quá nhiều rồi, bơœi đó những công trình dù mang một nội dung và ý nghĩa tốt đẹp tới mấy, cũng không thể một lúc mà có thể thuyết phục nổi dân chúng Việt Nam đầy chán chường và hoài nghi này được.

Phaœi kể rằng: phong trào vận động cuœa Phật giáo Việt Nam là một dấu hiệu cuœa sự bừng lên mãnh liệt cuœa dân tộc mấy trăm năm bị dồn nén. Có thể nói được đấy là một thành công vĩ đại nhất cuœa dân tộc và cuœa Phật giáo, thành công không phaœi là ơœ chỗ lật đổ một chế độ, mà thành công ơœ chỗ những ngọn lưœa vô úy, vô ngã cuœa Phật giáo và dân tộc đã có sức mạnh mầu nhiệm làm rung động đến tận cùng tâm thức toàn thể nhân loại. Nhân loại dù đang sinh sống trong một thời đại mà giá trị vật chất hầu như tràn lấn giá trị tinh thần, thì cũng bàng hoàng sực tỉnh trước sức mạnh vô biên cuœa tinh thần Phật giáo và Việt Nam. Kể từ đó giá trị tinh thần đích thực cuœa nhân loại được biểu lộ một cách veœ vang.

Như trên tôi đã trình bày, vì chúng ta chưa kịp chuẩn bị chu đáo cho một cuộc chuyển hóa toàn diện vận mệnh dân tộc và nhân loại, nên chúng ta đã bị các thế lực vô minh hoặc vì không hiểu gì về baœn chất cố hữu cuœa đạo Phật, nhất là đạo Phật Việt Nam, đã coi chúng ta như một lực lượng có thể làm phương hại đến quyền lợi cuœa họ. Bơœi đấy những âm mưu hết đợt này đến đợt khác được giăng ra để quyết liệt "triệt hạ" Phật giáo Việt Nam, cộng với những yếu tố khách quan đó, chúng ta lại cũng còn nhiều sơ hơœ do nơi phong trào bị bức bách phát khơœi đột ngột, hàng ngũ giáo hội chưa được đãi lọc và tổ chức chu đáo cần thiết, nên dễ dẫn tới tình trạng phân hóa, phát sinh vì những quan niệm đối nghịch về sự ứng thân vào thời đại cuœa giáo hội.

Thật tình chúng ta đã thành công về caœ mặt thực tế, nhưng thành công với caœ một sự bỡ ngỡ, bỡ ngỡ đến độ mang nặng tính cách thoœa mãn, đôi khi tạo ra những ngộ nhận với dân chúng, để cho người dân không cùng tôn giáo có thể ngờ rằng một sớm một chiều đạo Phật sẽ tiến lên chiếm ngôi vị quốc giáo.

Sự thật thì đạo Phật Việt Nam không hề có những mưu đồ về quyền lực, dù chỉ là quyền lực tôn giáo. Đạo Phật Việt Nam trong thời thịnh cũng như lúc suy về mặt nổi vẫn là một đạo Phật nhịn nhục phục vụ cho nhân thế, giúp nhân thế chuyển hóa nghiệp lực để cùng sống một cuộc sống giaœi thoát. Sự tồn tại cuœa Phật giáo trong trường kỳ lịch sưœ Việt Nam đã là một chứng minh hùng hồn cho tinh thần phụng sự vô úy, vô chấp cuœa người Phật tưœ chân chính. Thịnh thời đối với Phật giáo cũng không phaœi là một điều kiêu hãnh, suy vi đối với Phật giáo cũng không phaœi là một lo âu. Điều đáng lo cuœa Phật giáo trước sau vẫn chỉ là: lo không làm sáng được Phật tính trong chính mỗi người và cuộc sống chung quanh mà thôi. Không có một thế lực nào, dù mạnh tới đâu, cũng có thể tiêu diệt nổi đạo Phật. Chỉ trừ khi chính tư tươœng cuœa đạo Phật bị tư tươœng cuœa chúng sinh vượt boœ. Mà điều này các bạn có thể tin chắc rằng: Tư tươœng đạo Phật không bao giờ bị vượt boœ. Tư tươœng đạo Phật có tính cách toàn diện, đa ứng.

Phật giáo đã ứng dụng được ơœ những thời mà tư tươœng con người còn mang nặng đầu óc đa thần. Phật giáo cũng đã thích ứng với thời đại độc thần. Và dù hiện nay tư tươœng duy thần không còn đất đứng trong nhân thế nữa thì Phật giáo vẫn tồn tại một cách veœ vang.

Vì, đạo Phật là đạo cuœa Con Người Giác Ngộ. Còn con người là còn đạo Phật. Con người còn khổ đau, phương pháp giaœi thoát cuœa đạo Phật lại cần viện cầu tới. Cho đến khi nào chúng sinh hoàn toàn giác ngộ và giaœi thoát, thì chừng đó đạo Phật hết sứ mệnh đối với nhân thế. Trước sau gì thì đạo Phật vẫn chỉ là chiếc bè đưa chúng sinh qua sông đau khổ. Đại nguyện cuœa chư Phật là sớm thấy được chúng sinh quẳng chiếc bè ơœ bờ giaœi thoát. Ngày ấy đối với thế giới chúng ta là ngày nào? Khó mà biết được. Bơœi đấy đạo Phật vẫn còn công dụng là một chiếc bè, từng kiếp từng kiếp, từng thời từng thời, đưa người vượt qua bể khổ, bến mê.

Nói riêng về dân tộc Việt Nam thì đạo Phật đã thể nhập vào dòng sống cuœa dân tộc này không thể tách rời ra được nữa. Phật giáo đã đến với dân tộc Việt Nam trong tư thế cuœa một người bạn để cùng dân tộc Việt Nam chung chịu mọi bất hạnh cuœa một nước nhiều lần bị lệ thuộc, và chung vinh quang mỗi khi dân tộc quật cường. Người bạn chí thiết lâu đời đó đã không còn là hai như thuơœ ban đầu nữa, mà trơœ nên một thể duy nhất. Dù có muốn tách biệt cũng không còn biết đầu mối ơœ đâu mà tách biệt, đừng nói tới những khách bàng quan muốn dùng thuœ thuật nhất thời để tách Phật giáo ra khoœi dân tộc này. Việt Nam còn, Phật giáo còn. Phật giáo còn, dân tộc còn. Nói như vậy không có nghĩa: Phật giáo là loại tầm gưœi cuœa cây cổ thụ Việt Nam. Vì rằng, chính Phật giáo là chất liệu cho cây Việt Nam trường thọ xanh tươi. Quaœ vậy, một dân tộc không thể bị biến mất bằng những cuộc thống trị chính trị, quân sự, kinh tế, một dân tộc chỉ có thể đồng hóa và biến mất đặc tính, khi bị văn hóa cuœa các nước lớn khống chế, mà không có vũ khí văn hóa để vừa chống traœ vừa thâu thái để vun đắp cho lâu đài văn hóa cho dân tộc mình.

Phật giáo đối với dân tộc Việt Nam được coi như một thứ vũ khí tinh thần hiệu nghiệm nhất để vừa đối kháng với nền văn hóa vĩ đại Trung Hoa, vừa thâu thái những tinh hoa cuœa nền văn hóa đó, rồi dung hòa caœ hai nền văn hóa Ấn Độ - Trung Hoa với tinh thần phaœi chăng cuœa dân tộc, làm thành một nền văn hóa Việt Nam sống động trong tâm tư mỗi người và trong cuộc sống dân tộc.

* Về Mặt Cách Mạng, đích thực dưới những thời bị Bắc thuộc xa xưa, đạo Phật đã là chất men cuœa cách mạng: đạo Phật đã khích lệ mạnh mẽ tinh thần tự chuœ cuœa con người và, do đó, đưa đến sự đòi hoœi một nền văn hóa đã có cá tính khác biệt với nền văn hóa cuœa đế quốc, thì công việc đấu tranh giành tự chuœ chỉ là công việc cuœa thời gian mà thôi. Đạo Phật đã tạo ra những nơi qui tụ cho các chiến sĩ cuœa dân tộc. Đạo Phật đã tạo ra những tập thể tín đồ phụng sự cho đại nghĩa dân tộc. Dân tộc Việt Nam không một e ngại nào đối với đạo Phật, vì, đạo Phật xuất phát từ một nước không bao giờ có thể trơœ thành đế quốc đối với Việt Nam. Đạo Phật lại cũng không phaœi là một thức đế quốc tư tươœng, vì đạo Phật không hề có giáo quyền quốc tế trung ương. Đạo Phật chỉ là đạo cuœa Con Người Giác Ngộ và hết mình phục vụ cho xứ sơœ mà đạo Phật đang có mặt. Chính vì vậy mà trước kia, trong lịch sưœ, đạo Phật đã cùng với dân tộc Việt Nam phấn đấu cho một nền tự chuœ veœ vang cuœa dân tộc. Và, trong hiện tại, đạo Phật đã hơn một lần thể chứng điều đó một cách cụ thể.

Baœn chất cuœa đạo Phật là baœn chất cuœa một đạo cách mạng toàn triệt. Cách mạng trên ý nghĩa đúng và toàn thiện. Vì rằng cuộc cách mạng đó đã bắt đầu trong sứ mệnh thường xuyên chuyển biệt nghiệp cuœa cá nhân và bằng mọi nỗ lực chuyển cộng nghiệp cuœa tập thể. Đạo Phật là đạo cuœa cách mạng, một cuộc cách mạng rốt ráo, liên tục, trường kỳ. Những người theo đạo Phật đúng đắn, đương nhiên đã tự đặt mình trong một cuộc cách mạng lớn lao rồi vậy. Chữ cách mạng chúng ta dùng ơœ đây là một danh từ thật chính xác, không mang một mưu đồ xaœo trá nào. Vì, nếu đã hiểu đạo Phật một cách thật đến nơi đến chốn, thì chúng ta sẽ phát hiện được tính chất cách mạng chân chính cuœa đạo Phật. Cách mạng baœn thân để tiến lên cách mạng xã hội. Một cuộc cách mạng xã hội dù được trang bị với bất cứ lý thuyết và danh từ tốt đẹp nào, cũng sẽ bị thoái hóa; nếu baœn thân những người làm cách mạng và những ngươi tham dự cách mạng không triệt để cách mạng chính mình.

Về baœn thân cách mạng, đạo Phật đã nói lên thật đầy đuœ và trọn vẹn, tất caœ kinh điển đạo Phật và sự tu dưỡng theo đạo Phật là một công trình nhằm hướng con người tới một cuộc tự cách mạng để giaœi thoát ra khoœi những mê lầm chấp giữ. Một con người khi phá boœ được sự chấp hữu cá nhân, không còn tự kiêu, thiên kiến, không còn tham chấp vật dục, lòng rộng mênh mông, trí sáng trong lành, và lại quyết tâm phụng sự nhân thế thì thưœ hoœi còn gì tốt đẹp cho bằng.

Một cuộc cách mạng do những người như vậy thể hiện mới thực là một cuộc cách mạng chân chính, không mang một âm mưu đen tối nào hết.

* Về Mặt Chính Trị, khi chúng ta đã đặt mình trong một cuộc sống tập thể tôn giáo, tập thể xã hội hay quốc gia, đương nhiên chúng ta đã phaœi tham dự vào đời sống chính trị rồi. Đạo Phật không xa lánh cuộc đời. Vì đạo Phật, ngoài phần tự giaœi thoát baœn thân, còn phaœi giaœi thoát cho nhân thế, cho chúng sinh nữa. Thế nên đạo Phật không phaœi là một tôn giáo yếm thế. Đạo Phật luôn luôn nhập cuộc để tham dự những chuyển đổi xã hội. Đạo Phật không làm chính trị với những âm mưu thuœ đoạn, theo quan niệm thế tục cuœa những người chỉ biết lợi dụng con đường chính trị để mưu tìm địa vị quyền lợi.

Đạo Phật làm chính trị như một cuộc vận động giaœi thoát xã hội khoœi caœnh tối tăm bức chế. Đạo Phật không đòi địa vị trong chính quyền, cũng không chuœ trương đem tôn giáo mình lên hàng quốc giáo, để đàn áp các tôn giáo khác, các tư tươœng, ý hệ không đồng quan điểm. Nếu bất đắc dĩ như dưới thời nhà Lý, đạo Phật được vua, quan và dân chúng tôn lên địa vị quốc giáo thì như đã thấy, văn miếu thờ các vị thánh Nho và điện thờ tiên Lão cũng được dựng lên tại kinh đô và khắp các làng xã. Đạo Phật không có chuœ trương hẹp hòi chia rẽ tôn giáo và nhất là không mang tính cách tiêu diệt tôn giáo. Đạo Phật là đạo từ bi, trí tuệ, bao dung, luôn luôn chuœ trương tự do tín ngưỡng, tự do phát triển các ngành: nghệ thuật, học thuật và kỹ thuật.

Chính vì chưa hiểu được baœn chất cuœa đạo Phật, nhất là đạo Phật Việt Nam, nên những người theo đạo Phật một cách hời hợt, và những người đứng ngoài Phật giáo, thường có những ngộ nhận về hành vi được coi như chính trị đầy bí hiểm thời đại, cho là Phật giáo muốn khuynh loát chính quyền, muốn mưu đoạt chính quyền, muốn có lợi lộc khi nắm được những ưu thế chính trị. Điều đó hoàn toàn không đúng. Đạo Phật, trước sau chỉ có một đại nguyện, là làm tốt đẹp thêm cho nhân thế mà thôi. Sự chống đối cuœa đạo Phật, nếu có, là sự chống đối minh bạch đối với những âm mưu chính trị đen tối, muốn làm sa đọa dân tộc này nói riêng, và thế giới nói chung. Đạo Phật không chấp nhận bất cứ sự bất công nào đối với con người. Đạo Phật lại càng không chấp nhận một chế độ độc tài hoặc phi nhân làm mất quyền tự chuœ cuœa con người và dân tộc. Những âm mưu nô lệ hóa con người và dân tộc đều chẳng những không được Phật giáo hỗ trợ mà, ngược lại, còn bị Phật giáo quyết liệt đối kháng, cho tới khi nào các chế độ như vậy phaœi tự chuyển đổi đường lối chính sách, lấy con người làm cứu cánh cho chính trị vì không thể áp dụng một đường lối chính trị không phù hợp với baœn tính con người. Con người là cứu cánh cuœa chính trị - nói theo nghĩa hẹp - Đó là tiêu chuẩn chính trị cuœa Phật giáo. Ngược lại đường lối ấy, dù người Phật tưœ cầm chính quyền hay bất cứ nhân vật nào, cũng bị Phật giáo chối boœ. Làm đúng tiêu chuẩn cuœa người Phật giáo thì Phật giáo tích cực xaœ thân để hỗ trợ, dù người cầm quyền thuộc bất cứ tôn giáo nào cũng vậy. Nói là tiêu chuẩn cuœa người Phật giáo cho dễ hiểu mà thôi, vì thật ra ơœ bất cứ nơi đâu, ơœ bất cứ thời đại nào, con người cũng khát vọng tiêu chuẩn chính trị như đã nói. Vậy, đừng lo về tư kiến cuœa Phật giáo, vì Phật giáo không có tư kiến.

Hãy lo đáp ứng nguyện vọng chân chính cuœa con người và dân tộc, thì đương nhiên được sự hậu thuẫn cuœa Phật giáo. Đạo Phật là một đạo mang đặc tính văn hóa và cách mạng, đạo Phật có sinh hoạt chính trị là sinh hoạt trên căn baœn đó. Sinh hoạt văn hóa cuœa đạo Phật không chỉ thu gọn trong lĩnh vực truyền bá giáo lý bằng phương tiện sách báo và giaœng giaœi. Phật giáo là một nguồn văn hóa sinh động, trực tiếp đi vào cuộc sống con người, để con người tự thân chuyển hóa và khai triển những đặc phẩm văn hóa từng chứa trong chính mình, rồi biểu hiện ngay trong cuộc sống qua những công trình sáng tác nhân văn, qua những hành vi chính trị chân chính, qua những cuộc chuyển đổi xã hội tốt đẹp, qua nếp sống, lối sống và cách sống mỗi ngày thêm tươi sáng.

Với tiêu chuẩn trên, Phật giáo cũng không phuœ nhận những tiến bộ cuœa kỹ thuật khoa học phục vụ đời sống con người, nhưng Phật giáo không thể làm ngơ trước các thế lực vật chất sưœ dụng các phương tiện vật chất để khống chế con người, biến con người thành thứ nô lệ vật chất. Nỗi băn khoăn nhất cuœa thức giaœ thời đại là đang phaœi chứng kiến đà phát triển vĩ đại cuœa kyœ thuật, trong khi đó, các lĩnh vực tư tươœng không theo kịp với sự phát triển đó, khiến cho con người mất hướng, phaœi cắm đầu chạy theo những phương tiện vật chất, biến mình thành những công cụ cho các thế lực vật chất. Thế giới đang đánh giá nhau bằng những hoœa lực cuốn hút huœy hoại môi trường sống cuœa con người, nhất là sinh hoạt chính trị. Mạng sống con người được sưœ dụng như phương tiện trao đổi lấy một số quyền lợi vật chất. Nếu phaœi nói tới mục tiêu tối hậu cuœa Phật giáo đối với thời đại thì mục tiêu đó là làm sao cho con người thoát khoœi caœnh lệ thuộc vật chất để tiến lên, hướng những tiến bộ kỹ thuật vào việc phục vụ con người. Mà đích thực con người mới là cứu cánh cuœa kinh tế. Chứ không phaœi "Kinh tế quyết định tất caœ" như chuœ nghĩa Duy Vật hằng chuœ trương. Chỉ như vậy, thế giới mới có hòa bình, xã hội mới hết bất công, sinh hoạt chính trị mới không lầy lội trong vòng tội lỗi, kỹ thuật khoa học mới không quay lại tiêu diệt nhân loại; các nước lớn mới không coi các nước nhoœ là món hàng trao đổi quyền lợi; các nước nhoœ mới không coi các nước lớn là đế quốc; cuộc sống tiến bộ đích thực mới đến với thế giới loài người.

Tới đây, hẳn nhiên, các bạn đã thấy sứ mạng vô cùng trọng đại cuœa Phật giáo và các tổ chức, các tôn giáo mang tính chất văn hóa đến mức độ nào rồi. Đến đây, hẳn nhiên các bạn cũng đã thấy sứ mệnh cuœa chính mình, và những công việc chúng ta phaœi làm trong hiện tại cũng như trong tương lai. Sứ mệnh càng trọng đại càng nhiều kháng lực lớn lao. Phaœi tìm cho ra những kháng lực đó để chế caœn và đi lên, đó là phần còn lại trong buổi thaœo luận hôm nay cuœa chúng ta. Tất nhiên chúng ta không thể tìm tới hết thaœy mọi vướng mắc được. Bơœi đó chúng ta chỉ bàn tới những nét đại cương, và chuẩn bị sẳn sàng đón nhận kháng lực bất cứ từ đâu tới trên bước đường phục vụ cuœa chúng ta. Có như vậy gặp thất bại mới không làm ta ngạc nhiên và naœn lòng; làm được việc gì có hiệu quaœ mới không tự kiêu, tự mãn. Vì kiêu mạn và thoái chí đều là những tai hại như nhau.

Kháng lực khó vượt qua nhất phaœi kể là kháng lực phát sinh tự chính baœn thân. Sự tham lam, lười biếng, mặc caœm, đố kÿ, thiếu sáng suốt...là những kháng lực lớn nhất trong hành trình phục vụ cuœa chúng ta. Bơœi đấy, chúng ta phaœi tạo được cho mình một tâm bình đẳng, một trí minh mẫn, một đức nhẫn nhục, tức là quyết tâm thể hiện đạo pháp từ bi, trí tuệ và hùng lực để đi lên, không một mặc caœm, không một manh tâm thuœ lợi, không một đố kÿ phân ly, có nghĩa là chúng ta phaœi tự giaœi thoát chúng ta khoœi cái "ta" hẹp hòi vị kyœ, ngu tối và lười biếng. Khi chúng ta đã thoát được những kháng lực tự thân thì chúng ta mới không biến chúng ta thành những kháng lực cuœa đại cuộc. Những người đồng hành cuœa chúng ta không bao giờ sợ chúng ta có những âm mưu lợi dụng đen tối. Đồng hành thực sự trơœ thành đồng tâm nhất trí và quyết tiến tới thì lo gì không hoàn thành sứ mệnh đối với dân tộc và nhân thế.

Với những kháng lực, thực ra nhiều lắm, không một việc gì ta làm mà không có kháng lực. Kháng lực do những người thương ta mà không hiểu ta. Kháng lực do những người thù ta vì sợ ta làm thiệt hại tới quyền lợi cuœa họ...Kháng lực về những thiên kiến, baœo thuœ cuœa các tập thể cùng sống trong xã hội. Kháng lực cuœa thiên kiến về điều kiện không gian, thời gian mà ta muốn phục vụ...Phương pháp đối trị với những kháng lực đó, nhất thiết đạo Phật không dùng tới biện pháp tiêu diệt đối tượng sanh ra kháng lực, mà là giác ngộ những thế lực đó để họ không còn là kháng lực nữa. Đối với thiên nhiên là một kháng lực vĩ đại với kiếp sống cuœa mỗi con người, thì chúng ta phaœi làm sao cho công trình chúng ta theo đuổi có những người tiếp tục trường kỳ.

* Về Vấn Đề Giác Ngộ, đối với tha nhân và các tập thể khác, người Phật tưœ không thể dùng phương pháp cao áp mà, từ xưa, người Phật tưœ chân chính đã lấy chính baœn thân và cuộc sống mình để thuyết phục giác ngộ người. Hãy sống một cuộc sống giác ngộ, chúng ta sẽ dễ dàng caœm hóa được tha nhân tự giác. Chính chư Phật cũng chỉ là gương giác ngộ cho chúng ta. Còn sự giác ngộ phaœi phát xuất từ tâm thức chúng ta. Nói cho người ta nghe, nhưng đừng cho đó đã thuyết phục được người. Chúng ta chỉ thuyết phục được người bằng chính cuộc sống cuœa chúng ta. Lời nói và chữ nghĩa phaœi phát xuất tự chính cuộc sống đó, chúng ta mới mong tạo nổi niềm tin yêu nhận biết cuœa người khác.

Các bạn, tôi muốn nói với các bạn là, bất cứ công việc gì bạn làm để góp sức xây dựng và làm tốt đẹp cho cuộc sống, bạn đều có thể nên làm, cần làm, miễn rằng chính bạn phaœi trơœ nên tốt lành, và những hành vi bạn làm trong lĩnh vực và nghề nghiệp cuœa bạn đem lại lợi ích cho tha nhân, cho cuộc sống. Hãy thể hiện đạo pháp ra trong cuộc sống riêng cũng như chung cuœa bạn.

Dân tộc Việt Nam đang đòi hoœi bạn phaœi sống một cuộc sống giác ngộ và quyết tâm thay đổi vận mệnh cuœa xứ sơœ đã quá đau thương này.

Đạo Phật Việt Nam không phaœi nằm trong các nơi cổ tự, trong các tu viện, thư viện, mà kho tàng Phật giáo Việt Nam đang tàng chứa trong tâm thức người dân Việt Nam, nhất là nơi người nông dân chất phác muôn đời với ruộng đồng cần mẫn. Bạn hãy đến đó để làm bừng lên cuộc sống cuœa đạo pháp, và đấy cũng là tinh thần truyền thống cuœa dân tộc ta.

Tinh thần tự chuœ cuœa dân tộc cũng là tinh thần tự chuœ cuœa Phật giáo, cần phaœi được viện cầu tới để đưa dân tộc ta ra khoœi caœnh tuœi nhục hiện nay. Tinh thần dung hòa đối với các nước bạn cũng là tinh thần truyền thống cuœa dân tộc và cuœa đạo Phật đại đồng, các bạn hãy lấy đó làm thế cách sinh hoạt giữa thế giới mơœ rộng hiện nay. Tinh thần bao dung đối với các tôn giáo khác cuœa dân tộc cũng chính là cuœa đạo Phật, các bạn hãy lấy đó làm phương châm xưœ thế đối với các tập thể khác để vận động một cuộc đại đoàn kết dân tộc. Tinh thần tha thứ cho keœ thù địch khi thất thế cuœa dân tộc và cuœa đạo từ bi, các bạn hãy lấy đó làm tiêu chuẩn đãi ngộ, với các thế lực vô minh, muốn nhận chìm dân tộc cuœa các bạn mãi mãi xuống vùng tối tăm. Đừng quan tâm tới việc xây chùa và cơ sơœ Phật giáo cũng như gây thanh thế cho Phật giáo. Điều đó không cần. Những thứ đó có thể phá huœy đi được. Miễn là các bạn và toàn thể dân tộc cũng như nhân loại sống trong tinh thần cuœa đạo pháp. Dù cho đạo pháp đó có mang tên gì cũng được. Đừng quan tâm tới từ ngữ. Chỉ nên xét tới nội dung cuœa đạo pháp đó có phaœi là phương pháp giaœi thoát cho tự thể và cho cuộc sống chung một cách hiệu nghiệm hay không mà thôi.

Nói như vậy, không có nghĩa là tôi đã khích lệ cho sự vọng động cuœa tâm tư. Nói như vậy, là tôi muốn nói tới tiếng nói đích thực cuœa đạo Phật. Còn đối với chúng ta đang sinh sống trong nghiệp lực chưa thực sự thoát đạt, chúng ta cần phaœi tiến lên từng bước rất vững chắc, từ sự tu chứng baœn thân theo đạo pháp tới việc phục vụ dân tộc và nhân loại. Và như tôi đã trình bày ơœ trên, môi trường cuœa người Phật tưœ hiện nay là giáo hội, chúng ta phaœi làm cho môi trường đó trơœ nên có tổ chức tốt đẹp và bền chắc để làm thành đại lực cho sự đi lên cuœa dân tộc và thế giới, trong chiều hướng thoát caœnh khổ đau tranh chấp, bất công và nô lệ vật chất.

Một cuộc sống giaœi thoát biểu hiện nơi chúng ta.