PHAÄT GIAÙO VAØ VAÊN HOÙA
G.S. Phaïm Coâng Thieän
(Tham luaän ñoïc vaøo dòp Ñaïi Hoäi Khoaùng Ñaïi Kyø I cuûa Giaùo Hoäi Phaät Giaùo Vieät Nam Thoáng Nhaát Haûi Ngoaïi Taïi Hoa Kyø toå chöùc töø ngaøy 10 ñeán 13 thaùng 10/1996 taïi Phaät Hoïc Vieän Quoác Teá, North Hills, California)
__________
Kính thöa caùc Ngaøi,
Toâi xin duøng chöõ "Ngaøi" ñeå goïi taát caû quí vò toân kính nhaát ñang coù maët taïi nôi ñaây vaøo giôø phuùt hieän taïi naøy.
Phaàn ñoâng caùc ngaøi coù maët hoâm nay chaéc chaén ñeàu nhôù raèng bao nhieâu kinh luaän Phaät giaùo ñeàu daïycho chuùng ta moät ñieàu khoù queân ñoái vôùi baát cöù ai muoán noùi moät caùi gì tröôùc ñaùm ñoâng quaàn chuùng.
Hieån nhieân caùc ngaøi coù theå ñoaùn ñöôïc toâi muoán noùi gì?
Khoâng phaûi theá. Toâi khoâng muoán söû duïng nhöõng thuaät ngöõ Phaät giaùo quaù ñeïp nhö aùi ngöõ, chaân ngöõ, nhö thöïc ngöõ, baát cuoáng ngöõ, vaân vaân. Toâi chæ muoán duøng ñoâi ba chöõ bình thöôøng maø toâi ñaõ hoïc ñöôïc trong kinh Phaät; ñieàu ñaùng nhôù nhaát laø theá naøy, ñoái vôùi ngöôøi muoán noùi tröôùc ñaùm ñoâng quaàn chuùng: khi mình chòu khoù tu haønh ñaøng hoaøng moät chuùt thoâi thì mình seõ khoâng bao giôø caûm thaáy ruït reø sôï haõi luùc ñöùng noùi tröôùc coâng chuùng. Taát nhieân, chuùng ta cuõng caàn hieåu ñieàu ñaùng nhôù naøy moät caùch saùng suoát hôn nöõa vaø ñuùng hôn nöõa cho ñöôïc "lieãu nghóa kinh." Khoâng phaûi aên noùi thao thao baát tuyeät vaø raát laø huøng bieän, vöõng vaøng, döùt khoaùt, raønh reõ, haáp daãn, bieát pha troø ñuùng luùc, töï tin troïn veïn, hoïc thuoäc baøi ñuùng theo loaïi saùch "hoïc laøm ngöôøi" nhö nhöõng quyeån saùch coù teân kheâu gôïi nhö "Ngheä thuaät noùi tröôùc quaàn chuùng", "Ñaéc nhaân taâm", "Quaúng gaùnh lo ñi vaø vui soáng", vaân vaân, thì coù nghóa ngaây thô raèng mình ñaõ thöïc hieän ñöôïc ñieàu ñaùng nhôù trong kinh Phaät; coù theå toùm taét ñieàu ñaùng nhôù aáy trong moät caâu ngaén goïn: Khoâng sôï thính chuùng, vì mình ñaõ coá gaéng tu haønh chuùt ít trong khaû naêng raát giôùi haïn cuûa mình.
Neáu taïm ñöôïc nhö theá thì duø coù noùi naêng aáp uùng, löôïng löï, khoâng troâi chaûy ñi nöõa cuõng coù theå coù ích lôïi cho mình vaø cho nhöõng ngöôøi khaùc.
Veà maët coâng ñöùc tu haønh, toâi thöôøng töï nghó raèng toâi chaúng bao giôø thaáy mình tu haønh ñaøng hoaøng caû, maø phaûi noùi ngöôïc laïi thì ñuùng hôn. Toâi thöôøng khinh bæ taát caû nhöõng ngöôøi giaû vôø khieâm toán ñeå che giaáu caùi ngaïo maïn khaû aùi cuûa mình, vaø taát caû nhöõng ngöôøi coù thoùi mæa mai ngöôøi khaùc moät caùch leã pheùp kín ñaùo thì cuõng ñaùng khinh bæ: toâi vaãn chöa thöïc haønh ñöôïc baøi hoïc lôùn nhaát maø ngaøi boån sö cuûa toâi, Hoøa Thöôïng Thích Trí Thuû, ñaõ daïy laëng leõ trong ñôøi soáng cuûa ngaøi: "Thöôøng Baát Khinh Boà Taùt..."
Kinh luaän Phaät giaùo thì goàm khoaûng vaøi ba traêm ngaøn trang maø chæ thöïc haønh vaøi ba chöõ thoâi maø maáy trieäu tyû ngaøn kieáp roài toâi vaãn chöa thöïc haønh ñöôïc vaø nhaát laø ôû kieáp naøy. Thí duï nhö chæ ba chöõ "Boà Ñeà Taâm."
Ñöùng veà maët vaên hoùa hoïc thuaät, toâi coù theå vieát möôøi ngaøn trang veà "Boà Ñeà Taâm" moät caùch deã daøng nhanh choùng, vôùi ñuû loái giaûi thích uyeân baùc ngu xuaån ñaày chöõ Phaïn, chöõ Hy Laïp, chöõ Taây, vaân vaân (duø chöõ Hy Laïp hay chöõ Taây khoâng coù chöõ naøo töông öùng vôùi Boà Ñeà Taâm thì mình vaãn coù theå noùi ñeán caùi baát töông öùng aáy ñeå laøm saùng nghóa caùi taïm goïi laø töông öùng, vaân vaân), nhöng ñöùng veà maët Phaät giaùo, nhaát laø maët haønh trì tu chöùng thì toâi hoaøn toaøn laø moät soá khoâng khoång loà...
Chuû ñeà cuûa Ñaïi hoäi Khoaùng ñaïi thöù Nhaát naøy laø: Hoùa giaûi vaø Xaây döïng vaø buoåi noùi chuyeän cuûa toâi ñöôïc loàng vaøo xen keõ vôùi ñeà taøi môùi nghe qua thì raát laø "chöõ nghóa" (toâi noùi laø "chöõ nghóa", maëc duø khoâng coù chuû nghóa naøo maø khoâng ñöôïc xaây döïng treân, döôùi, qua chöõ vaø nghóa).
Ñeà taøi raát "chöõ nghóa" laø: Phaät giaùo vaø Vaên hoùa.
Töø beân UÙc chaâu, qua ñieän thoaïi, toâi ñaõ voäi vaøng nhaän lôøi; trôû veà nöôùc Hoa Kyø, toâi môùi giöït mình thaáy raèng töï mình maø mình ñaõ tung daây ra ñeå töï buoäc laáy mình... Toâi ñaõ töï xoâ mình xuoáng Hoá Thaúm vôùi moät ñeà taøi raát saùo, raát ö laø hoïc giaû, laø hoïc ñöôøng, raát möïc chöõ vaø chöõ, traøn ñaày saùch, ñaày muøi thö vieän, vaân vaân. Treân hai thaùng trôû veà laïi Hoa Kyø, toâi ñaõ maát aên maát nguû vì phaûi ñoïc raát nhieàu saùch vaø phaûi suy nghó raát hieàu, ñeå roài keát quaû... Keát quaû?
Khoâng theå noùi veà Phaät giaùo, vaø cuõng khoâng theå noùi veà Vaên hoùa.
Vaäy phaûi laøm theá naøo? Nhö toâi ñaõ laøm suoát cuoäc ñôøi toâi töø luùc môùi sinh, cho ñeán luùc tröôùc khi môùi sinh, cho ñeán luùc cheát vaø sau khi ñaõ cheát. Nghóa laø: toâi ñaõ nhaûy hay ñaõ bò xoâ nhaûy vaøo loøng Phaät giaùo, vaøo loøng Vaên hoùa töø luùc bieát thôû moät hôi thôû ñaàu tieân treân traùi ñaát naøy.
Phaät giaùo laø gì?
Chæ xin traû lôøi ngaén goïn hai chöõ thoâi:
Phaät giaùo chæ laø: Nhôù Phaät.
Vaø Nhôù Phaät laø gì?
Laø Nhôù Phaùp vaø Taêng.
Nhôù Phaùp vaø Taêng laø nhôù gì?
Nhôù Khoâng Taùnh.
Nhôù Khoâng Taùnh laø gì?
Laø khoâng hyù luaän.
vaø hyù luaän laø gì?
Laø vaên hoùa.
Taïi sao goïi Vaên hoùa laø Hyù luaän?
Chöõ vaên laø chöõ Haùn vaø chöõ hoùa laø chöõ Haùn; hình thöùc hai chöõ Haùn gheùp laïi, nhöng noäi dung yù nghóa chính laø caùch dòch yù nghóa cuûa chöõ culture cuûa Taây phöông. Noùi toùm laïi, muoán hieåu maáy chöõ vaên hoùa moät caùch tinh nghóa nghieâm maät thì phaûi naém laáy caùi tính theå cuûa Taây phöông. Tính theå cuûa Taây phöông, chöõ Hy Laïp goïi laø ousia, vaø ousia laø caùi gì? Khoâng leõ giöõa Ñaïi hoäi Phaät giaùo, toâi laïi laøm caùi vieäc loá bòch laø giaûng laïi trieát hoïc Taây phöông nhö toâi ñaõ laøm töø luùc treû ñeán giaø, nhö nhöõng naêm toâi giaûng daïy trieát hoïc Taây phöông ñeå luyeän thi cho sinh vieân Taây ñi thi laáy baèng caáp thaïc só Trieát hoïc (maø toâi ñöôïc hoäi ñoàng phaân khoa Trieát tuyeån cöû ñeå daïy chöông trình agreùgatifs taïi ñaïi hoïc Toulouse caùc ñaây treân hai chuïc naêm...).
Neáu muoán noùi veà vaên hoùa theo ñieäu nhaø tröôøng moâ phaïm ñöùng ñaén, khoâng leõ giöõa loøng Ñaïi hoäi Phaät giaùo, toâi laïi phaûi giaûi thích chöõ culture xuaát hieän töø luùc naøo vaø noäi dung ra sao (nhö nhaø thoâng thaùi, giaùo sö ôû Colleøge de France, Fernando Braudel, ñaõ giaûng giaûi roõ raøng töø nhöõng trang 3-8, cho ñeán nhöõng 27-33 trong quyeån saùch ñöôïc dòch ra chöõ Anh, A History of Civilizations, môùi ñöôïc xuaát baûn ôû Myõ caùch ñaây hai naêm), khoâng leõ toâi laïi phaûi ñeà caäp theá naøo laø "vöôït qua vaên hoùa" nhö giaùo sö Nhaân chuûng hoïc Edward T. Hall ôû ñaïi hoïc North Western University, khoâng leõ toâi laëp laïi ba ñònh nghóa vaên hoùa cuûa thi haøo T.S. Eliot, giaûi Nobel Vaên chöông naêm 1948, nhö chuùng ta ñaõ ñöôïc ñoïc trong quyeån saùch noåi tieáng cuûa thi haøo Notes towards the Definition of Culture? Khoâng leõ toâi phaûi maát giôø bieän luaän veà nhöõng nguoàn goác veà vaên hoùa nhö giaùo sö Nhaân chuûng hoïc Marvin Harris cuûa ñaïi hoïc Columbia ñeå hieåu taïi sao daân AÁn Ñoä laïi thôø con boø vaø taïi sao maáy vò Baø La Moân AÁn Ñoä giaùo thay ñoåi töø chuyeän aên chay ñeán vieäc töø boû aên thòt boø? Khoâng leõ toâi laïi maát giôø thaûo luaän laïi vôùi Spengler veà söï Suïp Ñoå Taøn Taï cuûa Taây phöông cuøng yù nghóa linh ñoäng cuûa Spengler ñoái vôùi Vaên Hoùa laø caùi gì ñang hình thaønh vaø Vaên Minh laø caùi gì ñaõ trôû thaønh chaám döùt xong heát, keát thuùc? Khoâng leõ toâi phaûi ñoái thoaïi vaø hyù luaän vôùi nhaø thaàn hoïc Hendrik Kraemer veà nhöõng toân giaùo ôû theá giôùi vaø nhöõng neàn vaên hoùa ôû theá giôùi nhö trong quyeån World Cultures and World Religions? Khoâng leõ toâi phaûi ñeà caäp ñeán Arnold Toynbee veà vieäc nöõ hoaøng Hoàng Mao Victoria ñaõ laøm leõ hoaøng thoï vaøo naêm 1897, ñoái vôùi Toynbee cuõng laø "thôøi ñieåm" ñaùnh daáu taát caû Ñoâng phöông vaø taát caû theá giôùi ñaõ naèm döôùi söï cai trò toaøn dieän cuûa vaên hoùa Taây phöông trong boán traêm naêm? Sau boán traêm naêm, coøn moät naêm nöõa, töø 1897 cho ñeán 1997 thì ñöôïc troïn 500 naêm?
Tuy nhieân hieän nay, vaên hoùa Taây phöông ñang suïp ñoå.
Toâi khoâng muoán noùi quaù maïnh nhö nhaø thaàn kinh beänh hoïc noåi tieáng R.D. Laing naêm 1967 raèng "Theá gôùi Taây phöông ñang bò beänh ñieân" ("The psycho-analyst Laing is convinced that the Western world is mad" nhö E.T. Hall ñaõ nhaéc daãn trích nôi trang 9 ôû quyeån Beyond Culture).
Thöïc ra, coù moät ñieàu caàn ñaùng nhôù hôn nöõa, nhaø thaàn hoïc Thieân Chuùa giaùo La Maõ noåi tieáng H. De Lubac ñaõ töøng lo sôï: "Si l’Europe ne retrouve pas sa foi, alors elle est mure pour une colonisation spirituelle" (cf. Hendrik Kraemer, op. cit. p. 322). Linh muïc H. De Lubac ñaõ lo sôï quaù ñaùng: Phaät giaùo khoâng bao giôø "thöïc daân hoùa hay ñoâ hoä taâm linh" baát cöù daân toäc naøo...
Tröôùc khi cheát, vaøo naêm 1975, Arnold Toynbee ñaõ baùo ñoäng raèng Vaên hoùa vaø Vaên minh Taây phöông ñang ñöa loaøi ngöôøi ñeán vöïc thaúm vaø oâng keâu goïi trôû veà ñôøi soáng toân giaùo taâm linh cao caû. Trong maáy ngaøn naêm vaên hoùa vaø vaên minh nhaân loaïi, trong quyeån saùch cuoái cuøng Mankind and Mother Earth thì oâng thaáy chæ coù 5 baäc ñaïo sö vó ñaïi nhaát (Zarathustra, Deutero-Isaiah, Pythagoras, Khoång Töû vaø Ñöùc Phaät), vaø theo Toynbee, moät ngöôøi suoát ñôøi nghieân cöùu maáy chuïc neàn vaên minh nhaân loaïi thì Ñöùc Phaät laø keû vó ñaïi nhaát, cao sieâu nhaát (trang 179: "The Buddha, who was the most sublime of the five..." vaø ñoàng thôøi laø keû saâu saéc nhaát, trieät ñeå nhaát: "... was also the most radical of them").
Coù leõ cuõng neân bôùt hyù luaän, vaø xin ñöa ra vaøi ba caâu ruùt goïn laïi ñeà taøi Phaät giaùo vaø Vaên hoùa:
1. Khoâng theå ñaët Phaät giaùo ngang haøng vôùi Vaên hoùa;
2. Phaät giaùo laø suoái nguoàn nuoâi döôõng Vaên hoùa;
3. Khoâng theå Taây phöông hoùa Phaät giaùo maø ngöôïc laïi;
4. Phaûi caàn Phaät giaùo hoùa Khoa hoïc hieän nay maø khoâng theå ngöôïc laïi;
5. Coäng saûn Vieät Nam chæ laø saûn phaåm haäu thôøi cuoái muøa cuûa Vaên hoùa Taây phöông.
Chæ coù theå nhaûy vaøo loøng ñaïo Phaät laø khi naøo chuùng ta theå nhaäp toaøn dieän 108 loä trình Phaät giaùo, phaàn taïp nhieãm goàm 53 vaø phaàn thanh tònh goàm 55 (xin ñoïc laïi Luaän Ñaïi Trí Ñoä cuûa Long Thoï do Vaân Nguyeân dòch, Vieän Trieát Lyù Vieät Nam vaø Trieát Hoïc Theá Giôùi xuaát baûn naêm 1992, trang 203-212) vaø nhaát laø thöïc haønh phaùp moân Lam Rim töø Nöông töïa ñaïo sö cho ñeán Chæ vaø Quaùn (xin ñoïc quyeån Joyful Path of Good Fortune cuûa Gesheù Kelsang Gyatso).
Rieâng ñoái vôùi toâi thì chæ xin nguyeän nieäm Phaät vaø trì chuù lieân tuïc töø kieáp naøy cho ñeán bao nhieâu kieáp sau... Xin chaân thaønh caûm taï caùc ngaøi.
Nam Moâ A Di Ñaø Phaät
Om mani padme hum!