(VNI)
NHAÂN QUAŒ, LUAÂN HOÀI, NGHIEÄP BAÙO
VAØ TOÅ AÁM VIEÄT NAM
Thích Ñöùc Nhuaän
Trong kho taøng Coå Tích Vieät Nam keå truyeän Taám Caùm ñöôïc Buït hieän xuoáng cöùu ngöôøi laønh: "Taám, Caùm laø hai chò em cuøng cha khaùc meï. Taám laø con baø vôï caœ; coøn Caùm, con baø vôï leœ. Boá cuœa chuùng khoâng may maát sôùm. Sau ñoù meï Taám cuõng maát. Noù ôœ vôùi Caùm vaø dì gheœ laø meï cuœa Caùm. Baø dì gheœ aùc ñoäc haønh haï Taám ñuœ ñieàu oan khuaát. Taám ñaõ bao phen chìm noåi luaân hoài, khi laø hình thaùi traùi thò, khi laø hình thaùi chim vaøng anh... Buït thaáy thöông taâm hieän ra cöùu ñoä cho Taám beù boœng hieàn laønh. ÔŒ hieàn gaëp laønh, sau Taám höôœng phuùc ñöôïc hoaøng töœ cöôùi laøm vôï."
Haún ta chöa queân tích Truyeän Mai An Tieâm buoân baùn vôùi ngöôøi ngoaïi quoác. Truyeän Caây Neâu vaø Taám AÙo Caø Sa, Truyeän Traàu Cau vôùi söï luaân hoài thaùc sinh thaønh caây, ñaù v.v... Taát caœ ñeàu noùi leân söï lieân laïc vaên hoùa AÁn — Vieät. Ñöôïc bieát: döôùi thôøi Só Nhieáp cai trò nöôùc ta töø naêm 182 ñeán naêm 226, thì vaên hoùa Trung Hoa, hay noùi khaùc laø Nho giaùo vaø Laõo giaùo, luùc aáy ñaõ chính thöùc coâng khai truyeàn baù ôœ Giao Chaâu; heä thoáng giaùo lyù cuœa hai ñaïo naøy khoâng coù caùc tích keå treân, qua caùc truyeàn thuyeát ñôøi Huøng Vöông. Vôùi nhöõng maåu truyeän treân, ta thaáy: ngöôøi Vieät ñaõ tieáp nhaän giaùo lyù Nhaân Quaœ, Luaân Hoài vaø Nghieäp Baùo cuœa ñaïo Phaät moät caùch heát söùc töï nhieân, khoâng do döï, nhö tieáp nhaän söï phaùt minh cuœa chính mình vaäy.
... Keå töø ñôøi Huøng Vöông môœ nöôùc, ñoùng ñoâ ôœ ñaát Phong Chaâu, ngöôøi Vieät ñaõ sôùm yù thöùc: chæ coù söï thuaàn nhaát môùi coù theå toàn taïi ñeå phaùt trieån vaø tieán hoùa. Duø raèng buoåi ban ñaàu söï sinh hoaït cuœa xaõ hoäi Vaên Lang haõy coøn theo leà loái boä laïc, nhöng söï thuaàn nhaát trong yù chí ñoaøn keát ñaõ ñöôïc theå hieän moät caùch troïn veïn ñeå vöôït thaúng caùc trôœ ngaïi vaø duy trì cho söï toàn tuïc cuœa gioáng noøi.
Thaät vaäy, vì yù thöùc Töï Chuœ cuœa daân toäc Vieät traœi qua hôn moät ngaøn naêm bò ngöôøi Haùn thoáng trò ñaát nöôùc, töøng laøm ñau khoå gioáng noøi ta, neân ngöôøi Vieät ñaõ sôùm thöùc tænh nhaän roõ daõ taâm thoân tính cuœa hoï neân ñaõ cöông quyeát töœ thuœ, oâm chaët laáy nhöõng gì thuoäc truyeàn thoáng cuœa toå tieân, ñeå baœo trì neáp soáng, phong hoùa, ngoân ngöõ saùng, beùn, loái y phuïc, caùch aên ôœ, xöœ theá; taâm hoàn thì bao dung roäng môœ... ñieån hình nhö vieäc söœ duïng chöõ Nho maø ngöôøi Vieät ñoïc khaùc ngöôøi Hoa, vaø ñaõ saùng cheá ra moät thöù chöõ rieâng, thöù chöõ Noâm. Chöõ Noâm laø moät loái chöõ möôïn ôœ chöõ Nho roài gheùp theâm moät chöõ laøm thanh phuø maø taïo thaønh, ñoïc theo tieáng meï ñeœ (tieáng Vieät). Ñoù laø oùc saùng taïo ñaëc thuø cuœa ngöôøi Vieät ñoái khaùng laïi vôùi moïi aùp löïc nguy hieåm cuœa ngöôøi phöông Baéc, chæ muoán ñoàng hoùa daân toäc ta.
Vôùi loái soáng ñaëc thuø cuœa ngöôøi Vieät khaùc vôùi loái soáng cuœa ngöôøi Haùn... Ngöôøi Vieät suy nghó, noùi naêng vaø haønh ñoäng nhaát nhaát ñeàu y cöù vaøo ñaïi tieàn ñeà: laáy "Toå aám" laøm caên baœn chung, neân khoâng bao giôø ngöôøi Vieät chaáp nhaän coù söï töông tranh vì yù heä hoaëc möu caàu danh lôïi cho rieâng caù nhaân hay moät taäp theå naøo, roài gaây beø keát ñaœng hoøng tieâu dieät laãn nhau. Nhöõng ai ñi ngöôïc laïi truyeàn thoáng aáy ñeàu coi laø nghòch lyù, nhaát ñònh bò ñoàng baøo choái boœ, coi hoï nhö nhöõng ngöôøi dò chuœng.
Chính quan nieäm "Toå aám" ñöôïc coi nhö linh hoàn cuœa Toå quoác maø ngöôøi Vieät coøn toàn taïi ñeán ngaøy nay, khoâng bò ñoàng hoùa. Caù nhaân laøm vieäc ñeå phuïc vuï Toå aám vì quan nieäm quoác gia laø ñaïi Toå aám. Ngöôøi Vieät bieát troïng pheùp nöôùc, nhöng khoâng bao giôø chaáp nhaän baát cöù nhaân vaät hay moät taäp theå naøo coi ñoù laø "khuoân vaøng thöôùc ngoïc" luùc naøo cuõng ñuùng, cuõng hay, cuõng giaœi quyeát ñöôïc heát moïi vaán ñeà raéc roái qua moïi khoâng — thôøi gian vaø moïi hoaøn caœnh khaùc nhau. Vì vaäy, heã choã naøo, nôi naøo coù ngöôøi Vieät— chuùng toâi muoán noùi nhöõng ngöôøi Vieät chaân chính—sinh tuï thì choã aáy, nôi aáy, khoâng coù vaán ñeà nhaân danh, hoaëc nònh treân naït döôùi, baát hieáu, baát trung, baát nhaân, baát nghóa... Doøng Baùch Vieät soáng eâm ñeàm, thöông yeâu nhau, khoâng gaây thuø, traœ oaùn, tranh daønh xaâu xeù, chaø ñaïp laãn nhau... nhaèm ñaït cho ñöôïc caùi danh caùi lôïi haõo huyeàn, ñeán noãi haõm haïi nhau; nhöng ñoâi khi caàn choáng keœ ngoaïi xaâm ñeå baœo toaøn cöông giôùi quoác gia thì duø phaœi hy sinh tính meänh cuõng khoâng töø nan, moät yù chí kieâu huøng cuœa noøi gioáng Vieät.
Vôùi nhöõng taám göông saùng maø muoân ñôøi con chaùu vua Huøng vaãn töï haøo:
* Naêm 542; vò khai quoác LYÙ NAM ÑEÁ (LYÙ BÍ) ñaùnh ñuoåi teân thaùi thuù Tieâu Tö (nhaø Löông) vaø beø luõ phaœi boœ trò sôœ chaïy veà nöôùc; laäp neân nöôùc Vaïn Xuaân, môœ ñaàu neàn Töï Chuœ ôœ nöôùc ta.
* Naêm 938, NGO VÖÔNG QUYEÀN ñaùnh ta quaân Nam Haùn treân soâng Baïch Ñaèng, gieát thaùi töœ Hoaøng Thao taïi traän, khieán Haùn chuœ ñaønh nuoát haän thu quaân veà Taøu.
* Naêm 1077, vò anh huøng daân toäc LYÙ THÖÔØNG KIEÄT ñaïi thaéng quaân nhaø Toáng treân soâng Nhöï Nguyeät, khieán laõo töôùng Quaùch Quyø phaœi phuœ phuïc ñaàu haøng.
* Naêm 1258, vua TRAÀN THAÙI TOÂNG vaø Höng Ñaïo ñaïi vöông TRAÀN QUOÁC TUAÁN chieán thaéng quaân Moâng Coå ôœ maët traän Ñoâng Boä Ñaàu, giaœi phoùng thuœ ñoâ Thaêng Long.
* Naêm 1285, vua TRAÂN NHAÂN TOÂNG vaø Quoác coâng tieát cheá choáng lónh quaân ñoäi khaùng chieán choáng quaân Nguyeân TRAÀN QUOÁC TUAÁN, ñaõ ñaùnh tan giaëc Moâng Coå, cheùm ñaàu Toa Ñoâ ôœ Vaïn Kieáp.
* Naêm 1288, vua TRAÀN NHAÂN TOÂNG vaø Thöôïng phuï TRAÀN QUOÁC TUAÁN ñaïi phaù quaân Nguyeân treân soâng Baïch Ñaèng, baét soáng caùc töôùng OÂ Maõ Nhi, Phaøn Tieáp, Tích Leä Cô... khieán teân toång chæ huy Thoaùt Hoan khieáp ñaœm phaœi voä vaõ ruùt quaân veà nöôùc.
* Naêm 1427, Bình Ñònh vöông LE LÔÏI vaø möu só NGUYEÃN TRAÕI, sau möôøi naêm khaùng chieán choáng giaëc Minh vaø ñaõ toaøn thaéng, noái laïi neàn töï chuœ cuœa nöôùc nhaø.
* Naêm 1789, Baéc Bình vöông NGUYEÃN HUEÄ, chieán thaéng quaân Thanh ôœ traän Ñoáng Ña (gaàn Haø Noäi ngaøy nay) khieán cho baïi töôùng Toân Só Nghò phaœi "vöùt boœ taát caœ saéc thö, aán tín ñeå lo thoaùt thaân," sau baœy ngaøy ñeâm môùi ñeán ñöôïc traïi Nam Quan.
... Vì danh döï cuœa Toå aám maø ngöôøi Vieät khoâng bao giôø haønh ñoäng moät caùch caåu. Vaø quan nieäm haïnh phuùc laø do Toå aám ñeå laïi cho con chaùu muoân ñôøi veà sau:
"Ngöôøi troàng caây baùch ngöôøi chôi
Ta troàng caây ñöùc ñeå ñôøi mai sau."
Do ñoù maø trong nhieàu ñôøi con chaùu phaœi höông ñaêng thôø töï traân troïng giöõ gìn caùi "Chí lôùn" cuœa toå tieân:
"Caây xanh thì laù cuõng xanh
Cha meï hieàn laønh ñeå ñöùc cho con."
Vì quan nieäm Toå aám maø ngöôøi Vieät luùc naøo cuõng tænh taùo, bình tónh, vaø cöông quyeát trong moïi haønh ñoäng trong yù nieäm "aâm phuø döông trôï," luùc naøo cuõng coi nhö coù oâng baø, toå tieân theo doõi, chæ daãn, vì nghó raèng: "Söï töœ nhö söï sinh" coi khi cheát cuõng nhö luùc coøn soáng, khoâng khaùc.
Ñaïo ñöùc cöông yeáu cuœa ngöôøi Vieät chính laø quan nieäm "phuùc ñöùc Toå aám" vaäy (1).
Thuyeát "Tam cöông Nguõ thöôøng" cuœa Nho giaùo chæ chieám moät choã raát nhoœ trong dieäu lyù "phuùc ñöùc Toå aám" maø thoâi. Thaät vaäy, ngöôøi Vieät tröôùc khi haønh ñoäng baát cöù moät vieäc gì, coøn phaœi ñaén ño xem coù ñuïng chaïm ñeán Toå aám vaø haïi ñeán ai khoâng ñaõ. Quan nieäm ñaïo ñöùc naøy ñaõ lieân keát ñöôïc toaøn daân trong moät söï thuaàn nhaát, khoâng caàn phaœi "daân töù töôùc nguõ" (2) gaây beø keát ñaœng roài khinh khi nhau, laøm suy yeáu tieàm naêng quoác gia. Ñaáy laø ta chöa noùi ñeán haäu quaœ thaœm khoác chaïy theo hình thöùc chuœ nghóa, duy laïc höôœng thuï, kyø thò ñaúng caáp... thieáu haún caên baœn ñeå soáng moät cuoäc soáng cho ra soáng, nghóa laø soáng toát ñeïp hôn (3).
Noùi toùm laïi, caùc caù nhaân ñeàu coi mình nhö laø moät thaønh phaàn coäng ñoàng cuœa Toå aám. Phuùc ñöùc xuaát phaùt töï Toå aám roài laïi veà Toå aám. Toå aám (nhoœ) laø gia ñình vaø (lôùn) laø quoác gia, ñeàu ñöôïc toân troïng. Caœnh thaùi bình, haïnh phuùc, giaœi thoaùt laø nhöõng muïc tieâu thieát thöïc ñaõ ñöôïc ngöôøi Vieät xöa cuõng nhö nay chaáp nhaän vaø thöïc hieän söï lao taâm khoå töù cuœa ngöôøi Vieät coát ñeå cuœng coá cho thaân meänh, tueä meänh, cuœa caù nhaân cuõng nhö cuœa Toå aám, laø nhaèm ñaït tôùi Giaùc Ngoä Giaœi thoaùt, chöù khoâng mang taâm ích kyœ ñeå thoân tính, tieâu dieät nhau.
Baây giôø ta thöœ xeùt qua moät vaøi ñaëc tính vaên hoùa daân toäc vaø vaên hoùa Phaät giaùo, coù theå noùi: hai neàn vaên hoùa tuy hai maø moät — töï baœn thaân cuœa noù ñaõ coù nhöõng neùt hoøa ñoàng maàu nhieäm moät caùch kyø dieäu:
VEÀ THÖÏC TAÏI CUOÄC SOÁNG
Ngöôøi Vieät soáng toân suøng thôø cuùng Toå tieân, maø Phaät giaùo cuõng trieät ñeå kính troïng, vaø coøn ñaët ra nhöõng nghi leã thích hôïp vôùi nhu caàu daân toäc, nhö leã "Nhaäp Lieäm, Qui Laêng," hay leã Vu Lan Baùo Hieáu v.v... Tuïc ngöõ Vieät Nam coù caâu: "Thaùng baœy ngaøy raèm xaù toäi vong nhaân..."
* Daân toäc Vieät Nam thöôøng öa chuoäng "naâu, lam" thì hieän nay caùc taêng só Phaät giaùo ñeàu giöõ ñöôïc saéc thaùi rieâng bieät aáy hôn ai heát. Trong baøi Tröôøng Ca Meï Vieät Nam, phaàn môœ ñaàu, nhaïc só Phaïm Duy ñaõ vieát:
Meï Vieät Nam
khoâng son khoâng phaán
Meï Vieät Nam
chaân laám tay buøn
Meï Vieät Nam
khoâng mang nhung gaám
Meï Vieät Nam
mang taám naâu soàng...
* Daân toäc ta giaøu ñöùc tính tieát kieäm, ít coù ham muoán quaù ñaùng, neân hay "höôœng thuï bình quaân," nhö ñôøi Leâ Phaân Ñieàn chaúng haïn. Thì trong Phaät giaùo daïy thöïc haønh "bình ñaúng, thieåu duïc, vò tha..."
* Tinh thaàn "töï löïc caùnh sinh" cuœa daân toäc ta thaät phong phuù, veà yù heä, ngöôøi Vieät töï haøo ñaõ coù boán ngaøn naêm vaên hieán; vaø veà voõ coâng thì qua caùc ñôøi: Ngoâ, Lyù, Traàn, Leâ, Nguyeãn oâng cha ta ñaõ töøng chieán thaéng oanh lieät caùc keœ thuø xaùm laêng döôùi caùc thôøi: Haùn, Toáng, Nguyeân, Minh, Thanh, vaø nhö lòch söœ ñaõ chöùng minh: daân toäc Vieät soáng hieân ngang kieâu huøng baát khuaát. Xeùt trong ñaïo Phaät coù thuyeát "Ñaïi huøng, ñaïi löïc."
VEÀ MAËT SAÙNG TAÙC
Trong suoát doïc daøi lòch söœ (coù theå noùi) haàu heát nhöõng saùng taùc phaåm vaên hoïc ngheä thuaät do ngöôøi Vieät vieát, hoaëc phoùng taùc, khoâng nhieàu thì ít, ñeàu ñaõ chòu söï aœnh höôœng cuœa thuyeát nhaân quaœ, luaân hoài, nghieäp baùo cuœa Ñaïo Phaät.
Thaät vaäy, ngöôøi Vieät Nam, töø luùc naèm noâi töøng ñaõ ñöôïc nghe caùc baø meï keå cho nghe nhöõng caâu ca dao, tuïc ngöõ:
"ÔŒ hieàn thì laïi gaëp laønh
ÔŒ aùc gaëp döõ tan taønh ra tro."
(hay toäi daønh vaøo thaân).
"Soáng ñuïc sao baèng thaùc trong.
Ba vuoâng saùnh baœy troøn,
Ñôøi cha nhaân ñöùc ñôøi con sang giaøu."
"Laøm vieäc phi phaùp söï aùc ñeán ngay."
v.v...
Cuøng trong nhöõng maåu chuyeän mang moät noäi dung töông töï, nhö: Taám Caùm, Truyeàn Kyø Maïn Luïc, Quan AÂm Thò Kính, Nhò Ñoä Mai, Phan Traàn, Ñoaïn Tröôøng Taân Thanh, v.v...
Chaúng haïn, Truyeän Taám Caùm, Buït hieän ra ñeå cöùu giuùp ngöôøi laønh. Truyeàn Kyø Maïn Luïc, vôùi lyù nhaân quaœ nghieäp baùo ñöôïc taùc giaœ vieän daãn baøng baïc trong khaép caùc truyeän — dó nhieân trong ñoù taùc giaœ coù ñeà caäp luaân lyù Khoång Maïnh — nhaèm giaœi thích nhöõng tình huoáng eùo le nhö ngöôøi coù haïnh maø ngheøo, keœ baát nhaân laïi khaù, baèng loái soáng, "ñaàu thai chuyeån kieáp," nhö truyeän Nghieäp Oaùn Cuœa Ñaøo Thò, truyeän Gaõ Traø Ñoàng Giaùng Sinh...
Ta haõy nghe Nguyeãn Döõ keå veà caâu chuyeän Giaõ Traø Ñoàng:
... "Coù haïnh maø ngheøo, hoaëc bôœi toäi khieân kieán tröôùc: baát nhaân maø khaù, haún laø phuùc thieän ñôøi xöa. Tuy raèng khoù bieát saâu xa, nhöng thöïc khoâng sai tô toùc. Cho neân khoâng neân laäp luaän moät beà vaø xem trôøi moät maët (xem Truyeàn Kyø Maïn Luïc cuœa Nguyeãn Döõ baœn dòch Truùc Kheâ.)
Döôùi ñaây laø nhöõng caâu trích trong caùc truyeän Quan AÂm Thò Kính. Nhò Ñoä Mai, Phan Traàn. Ñoaïn Tröôøng Taân Thanh:
"Ñoaùi troâng theá söï nöïc cöôøi
Nhö ñem troø roái maø chôi khaùc gì."
(QATK, caâu 335-336)
... "Cho neân meán cöœa Töø Bi
Daùm xin nhôø ñöùc Taêng, Ni môœ loøng."
(QATK, caâu 343-344)
Truyeän Nhò Ñoä Mai:
"Trôøi naøo phuï keœ trung trinh
Daàu vöông naïn aáy, aét daønh phuùc kia
Danh thôm muoân kieáp coøn ghi
Ñeå göông trong saïch, taïc bia döôùi ñôøi."
(Nh. D.M. caâu 7-10)
Truyeän Phan Traàn:
"Xa xa phaœng phaát haønh lang
Ñöùc Quan AÂm ñaõ giaùng sinh bao giôø."
(Ph. T. caâu 391-392)
"Sö coøn laân maãn chuùng sinh
Xin thöông ñeán taám loøng thaønh maáy nao."
(Ph. T. caâu 401-402)
Ñoaïn Tröôøng Taân Thanh hay Truyeän Kieàu vôùi nhöõng trieát lyù veà nghieäp baùo:
"Kieáp naøy nôï traœ chöa xong
Laøm chi theâm moät nôï choàng kieáp sau."
(ÑTTT. caâu 1019-1020)
"Ñaõ mang laáy nghieäp vaøo thaân
Cuõng ñöøng traùch laãn trôøi gaàn trôøi xa
Thieän caên ôœ taïi loøng ta
Chöõ taâm ca vôùi baèng ba chöõ taøi..."
(ÑTTT, caâu 3249-3252)
Nhöõng truyeän nguï ngoân, coù tính caùch luaân lyù vaø nhaân quaœ thöôøng quaán quyùt laáy nhau. Keùo Caøy Traœ Nôï, AÂm Ñöùc, Hai Vôï Choàng Con Chieàn Chieän, OÂng Sö, Cheõo Côø vaø Veït, Phuø Du vaø Ñoùm Ñoùm, v.v...
Vaø coøn bieát bao nhieâu ñaëc tính khaùc cuœa Phaät giaùo raát phuø hôïp vôùi daân toäc tính, daân toäc tình, daân toäc trí, ñaõ laøm naœy nôœ trong nhöõng neáp soáng haèng höõu ñeå vöôn leân cuoäc soáng trong saùng, cao caœ, toaøn myõ. Ñoù laø nhöõng neùt ñieån hình ñeå chöùng minh raèng vaên hoùa Phaät giaùo vaø vaên hoùa daân toäc coù nhöõng moái duyeân gaëp gôõ raát ñoàng nhaát teá nhò. Coù theå noùi hai neàn vaên hoùa tuy hai maø moät.
... Khoâng chæ rieâng nöôùc Vieät Nam maø ñoái vôùi baát cöù moät nöôùc naøo khi ñaïo Phaät truyeàn tôùi cuõng ñeàu ñöôïc caùc nhoùm daân toäc hoan hyœ long troïng tieáp nhaän, khoâng nôi naøo vaø chaúng luùc naøo bò ruoàng boœ, bôœi vì ñaïo Phaät laø ñaïo Töø Bi, laáy tình thöông laøm ñoäng löïc phaùt trieån loøng Töø, laáy trí tueä laøm muïc tieâu nhaém tôùi Giaùc Ngoä Giaœi Thoaùt Con Ngöôøi.
Moät trieát lyù cao ñeïp nhö theá ôœ xaõ hoäi naøo, thôøi gian hay hoaøn caœnh naøo maø khoâng thích hôïp, vónh vieãn.
Ñöôïc nhö vaäy laø vì ñaïo Phaät coù moät toân chæ raát roäng raõi: toân troïng nhöõng ñaëc tính cuœa moãi daân toäc, maø chæ caàn khai thaùc phaàn NHAÂN TÍNH ñeå hoã töông, vôùi muïc ñích dìu daét con ngöôøi ñaït tôùi ñích Chaân Thieän Myõ; vaø khi ñaïo Phaät ñeán daân toäc naøo cuõng vaãn kính troïng neáp soáng coå truyeàn, nhöõng phong tuïc saün coù... Chæ vì tinh thaàn giaùo lyù Giaùc Ngoä Giaœi Thoaùt Töï Chuœ cuœa ñaïo Phaät khoâng bao giôø traùi vôùi söï vieäc naøo, baát cöù ôœ ñaâu, haïng ngöôøi naøo, khi hoï bieát höôùng ñeán chaân lyù.
ÑAÏO PHAÄT VAØ DOØNG SÖŒ VIEÄT vaãn maõi maõi soáng ñeïp vaø töôi saùng!
Nöôùc Vieät Nam duø traœi treân möôøi theá kyœ chung ñuïng vôùi vaên hoùa Trung Hoa nhöng khi nguoàn vaên hoùa GIAÙC NGOÄ GIAŒI THOAÙT vaø TÖÏ CHUŒ cuœa ñaïo Phaät truyeàn vaøo Vieät Nam thì ngöôøi Vieät ñaõ haân hoan laáy ñoù laøm ngoïn ñuoác thaép saùng cho cuoäc caùch maïng giaœi phoùng gioáng noøi khoœi aùch thoáng trò cuœa ngöôøi phöông Baéc, giaønh laïi quyeàn töï chuœ, ñoäc laäp cho Toå quoác meán yeâu.
Vieät Nam laø nôi hoäi tuï caùc taêng taøi khaép boán phöông, neân tinh hoa ñaïo Phaät Vieät luoân luoân ñöôïm saéc thaùi ñaëc bieät, trong nhöõng thôøi gian hoaøn caœnh ñaëc bieät. Ñaïo Phaät ñoái vôùi daân toäc Vieät Nam ñöôïc coi nhö thöù vuõ khí tinh thaàn hieäu nghieäm, ñeå vöøa ñoái khaùng vôùi neàn vaên hoùa Trung Hoa, vöøa thaâu thaùi nhöõng tinh hoa cuœa neàn vaên hoùa ñoù roài dung hoùa caœ hai neàn vaên hoùa AÁn — Hoa hôïp vôùi tinh thaàn "Loái soáng" cuœa ngöôøi Vieät hình thaønh moät neàn vaên hoùa Vieät Nam soáng ñoäng trong taâm tö moãi ngöôøi vaø trong cuoäc soáng daân toäc. Phaät giaùo ñaõ kích ñoäng tinh thaàn töï chuœ cuœa ngöôøi Vieät. Vaø, töø ñoù ñöa ñeán ñoøi hoœi moät neàn töï chuœ daân toäc. Khi moät neàn vaên hoùa ñaõ coù caù tính khaùc bieät vôùi neàn vaên hoùa cuœa ñeá quoác thì coâng vieäc ñaáu tranh giaønh ñoäc laäp chæ coøn laø coâng vieäc thôøi gian maø thoâi. Chính vì vaäy maø tröôùc kia, trong lòch söœ ñaïo Phaät Vieät, caùc vò thieàn sö ñaõ cuøng vôùi daân toäc Vieät Nam phaán ñaáu cho moät neàn Töï Chuœ veœ vang cuœa daân toäc.
(Trích töø Ñaïo Phaät Vaø Doøng Söœ Vieät
cuœa Hoøa Thöôïng Thích Ñöùc Nhuaän)
____________
Chuù thích:
(1) Caùch nay khoaœng 30 naêm, toâi nhôù, treân nhöõng chuyeán ñoø ngöôïc xuoâi, ngöôøi xaåm muø loøa chuyeân ñi haùt rong vaø thöôøng mang theo mình caây ñaøn nhò, hoaëc chieác troáng boœi, coù khi moät oáng saùo, ñi keøm beân moät em beù daãn ñöôøng, tay caàm chaäu thau ñeå xin söï "boá thí" cuœa ñoàng baøo thaäp phöông; anh ta vöøa keùo nhò (hoaëc ñaùnh troáng, thoåi saùo) vaø ngheâu ngao haùt nhöõng caâu (gioïng khaøn khaøn):
"Phuùc ñöùc Toå aám, baø ôi!
Laøm duyeân laøm phuùc cho toâi vôùi naøo."
Cuøng coù khi ngöôøi ta noùi: "Phuùc ñöùc taïi maãu, baø ôi", hay "oâng ôi," "anh ôi," "chò ôi," "coâ ôi..."
Hai chöõ "phuùc ñöùc" ñaõ laø Nguoàn Soâng traøn treà hy voïng maø leõ nhaân quaœ luaân hoài toäi phuùc baùo öùng cuœa Ñaïo Phaät ñaõ gieo vaøo tieàm thöùc saâu thaúm cuœa gioáng noøi Laïc Vieät, ñeå moãi ngaøy vun boài cho caây "ñöùc" theâm xum xueâ, töôi toát.
(2) Trong thô NGUYEÃN COÂNG TRÖÙ coù caâu:
"Daân höõu töù, só chi vi tieân
Töôùc höõu nguõ só cö kyø lieät."
(3) Chuùng toâi ñeà nghò ñoäc giaœ neân ñoïc theâm cuoán "Ñaïo Phaät Vôùi Con Ngöôøi" cuœa Hoøa Thöôïng Taâm Chaâu.