KHÓA HƯ LỤC, MỘT KIỆT TÁC PHẨM CỦA NỀN VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT, THẾ KỶ XIII
Thích Ñöùc Nhuaän
Rieâng ñoái vôùi Ñaïo Phaät vaø Doøng Söû Vieät, coâng nghieäp cuûa vua Thaùi Toâng thaät laø to lôùn. Ngoaøi vieäc in kinh, xaây chuøa, toâ töôïng, ñuùc chuoâng; veà phöông dieän vaên hoùa, vua ñaõ vieát khoùa Hö Luïc, moät kieät taùc phaåm cuûa neàn vaên hoïc Phaät-giaùo daân toäc, theá kyû XIII. Saùch goàm 3 quyeån Thöôïng, Trung vaø Haï, vieát theo theå vaên bieàn ngaãu, baèng Haùn töï, moät loái vaên raát khoù vieát, ôû ngöôøi caàm buùt phaûi coù moät trình ñoä hoïc vaán uyeân baùc môùi daùm söû duïng tôùi(1). Veà noäi dung cuoán saùch taùc giaû trình baøy nhöõng tö töôûng trieát lyù ñaïi thöøa Phaät-giaùo, nhaèm muïc ñích töï thöùc tænh mình vaø ñoàng thôøi coù tính caùch giaùo duïc quaàn chuùng, noùi leân nieàm thao thöùc khoå ñau cuøng söï giaùc ngoä cuûa moät con ngöôøi coù traùch nhieäm vôùi mình, vôùi ñôøi vaø vôùi ñoàng baøo, nhaân loaïi.
Taùc giaû, sau bao naêm ñoái dieän vôùi nhöõng daèn vaëc khoå ñau ray röùt cuûa töï thaân. Naêm vöøa leân hai möôi tuoåi, hoaøng haäu laø Chieâu Thaùnh (Lyù Chieâu Hoaøng) môùi möôøi chín tuoåi, chæ vì muoän coù con, Traàn Thuû Ñoä baét eùp vua phaûi boû Chieâu Thaùnh ñeå laáy ngöôøi chò daâu ñaõ coù mang ba thaùng laø Thuaän Thieân, vôï cuûa anh mình, töùc Traàn Lieãu. Coù leõ Traàn Thuû Ñoä muoán vua coù con ngay ñeå sau naøy noái nghieäp nhaø Traàn. Hieån nhieân laø vua ñaõ kòch lieät phaûn ñoái vieäc laøm traùi leã giaùo naøy cuûa Traàn Thuû Ñoä. Nhöng uy quyeàn cuûa oâng ta quaù lôùn. Vua ñaønh nhaãn nhuïc ñau khoå, chòu ñöïng. Ngöôøi con trai hai möôi tuoåi môùi lôùn leân, loøng mang naëng moät noãi buoàn u aån, vua ñaõ nhaát quyeát boû ngai vaøng ra ñi, tìm leân nuùi Yeân Töû, vaø xin ôû laïi ñoù ñeå tu hoïc Phaät-phaùp haàu tìm ra moät loái thoaùt cho taâm tö uaát ngheïn khoå ñau; maët khaùc, ñöùng tröôùc tình caûnh roái bôøi cuûa ñaát nöôùc luùc baáy giôø, tuy taâm tö vua chöa nguoâi heát noãi ñau buoàn, do ngöôøi chuù hoï Traàn Thuû Ñoä gaây ra, nhöng treân cöông vò moät ngöôøi laõnh ñaïo quoác gia, vua khoâng theå nhaát ñaùn phuûi tay, buoâng xuoâi, boû maëc cho vaän nöôùc noåi troâi..., vaø nhaát laø tröôùc söï van naøi khaån thieát cuûa Traàn Thuû Ñoä: "Xin beä haï nghó ñeán traêm hoï. Loøng daân nhö hoa höôùng döông, luoân höôùng veà neûo maët trôøi moïc, laø beä haï. Vaäy xin beä haï gaáp hoài loan(2). Vua caûm ñoäng, röôm röôùm nöôùc maét, roài cuøng caùc quan trôû veà kinh sö, göôïng leân ngoâi baùu. Trong 33 naêm trò vì, vua ñaõ laøm troøn söù meänh cuûa moät ñaáng quaân vöông, heát loøng lo söûa sang vieäc nöôùc; beân trong, bình trò noäi loaïn; phía ngoaøi, deïp yeân xaâm laêng. Nhôø vaäy maø toaøn daân ñöôïc soáng an vui, haïnh phuùc.
Vôùi trí saùng nhö maët trôøi, vaø vôùi loøng thì roäng nhö bieån caû, vua quaû laø moät vò A-la-haùn, moät Ñaïi Boà-taùt thò hieän ôû Vieät Nam ñeå cöùu nöôùc Vieät Nam. Neân sau khi ñaõ hoaøn thaønh söï nghieäp cöùu nöôùc, vua nhöôøng ngoâi cho con laø Traàn Hoaûng, töùc Traàn Thaùnh Toâng. Chaéc chaén sau ñaáy vua coù nhieàu thì giôø raûnh roãi ñeå doàn heát taâm tö vaøo vieäc tu nieäm, vaø vieát saùch truyeàn laïi cho ñôøi.
Taát caû noãi thao thöùc khoå ñau ñoái vôùi baûn thaân, ñoái vôùi cuoäc ñôøi, vaø vôùi loøng töø bi thöông xoùt chuùng sinh, vì u meâ taïo nghieäp xaáu aùc, neân phaûi luaân hoài chìm ñaém trong ba coõi, saùu ngaû. Do nhöõng yù nghóa aáy, taùc giaû ñaõ vieát Khoùa Hö Luïc , tröôùc heát laø ñeå töï thöùc tænh mình treân ñöôøng tu nieäm vaø thöïc haønh, nhaèm thanh loïc saùu quan naêng, mong ñaït ñeán choã "luïc caên vieân thoâng", töùc laø chöùng thaùnh quaû, ñoàng thôøi khuyeân moïi ngöôøi neân höôùng taâm leân ñöùc Phaät töø bi cao caû vaø haõy hoïc hoûi giaùo lyù voâ thöôïng cuûa Ngaøi, vaø laáy ñoù laøm chieác beø ñöa ta qua soâng Meâ, tôùi bôø Giaùc.
Tröôùc heát ta tìm hieåu veà hai chöõ "Khoùa Hö". Chöõ Khoùa (trong Khoùa Hö Luïc), theo Haùn-töï, coù nghóa laø baøi hoïc daïy veà caùch thöùc tu trì ñuùng chính phaùp. Chöõ Hö, nghóa laø roãng laëng, taâm luoân luoân thöùc tænh, khoâng chaáp vaøo hình töôùng söï vaät moät caùch giaùo ñieàu, coá ñònh. Khoùa, töôïng tröng tinh thaàn höõu vi, minh chính, quaû quyeát. Hö, töôïng tröng tinh thaàn voâ vi, loàng trong moät yù nghóa: vaïn höõu chuyeån bieán, khoå, khoâng, voâ thöôøng, voâ ngaõ. Hieåu ñöôïc leõ sinh hoùa cuûa vuõ truï vaïn höõu, laø ñi vaøo coõi Nieát-baøn, baát sinh baát dieät, laø chöùng ñaïo, ñaït tôùi traïng thaùi chaân lyù toái cao: Phaät Ñaø.
Baây giôø chuùng ta haõy ñi vaøo noäi dung taùc phaåm(3) Quyeån Thöôïng:
- Lôøi Töïa.
- Töù Sôn Keä, vaø nhöõng baøi bình giaûi veà caûnh Sinh, Giaø, OÁm, Cheát.
- Phoå thuyeát Saéc-thaân, töùc noùi veà thaân phaän con ngöôøi tröôùc cuoäc ñôøi.
- Khuyeán phaùt Boà-ñeà taâm (khuyeân moïi ngöôøi môû loøng boà ñeà).
- Lôøi Töïa.
"Xeùt ñeán ngoïn nguoàn thì töù ñaïi voán khoâng, nguõ uaån (cuõng) chaúng coù. Do khoâng khôûi voïng, voïng thaønh saéc; saéc voán töï khoâng. Bôûi voïng theo khoâng, khoâng hieån voïng; voïng sinh caùc saéc. (Moät khi) ñaõ traùi vôùi leõ khoâng sinh khoâng hoùa, neân vaïn höõu môùi coù hoùa coù sinh – Neáu khoâng sinh hoùa thôøi khoâng hoùa, khoâng sinh. Vì coù hoùa sinh neân coù sinh, coù hoùa – Hoaëc sinh thaùnh, hieàn, khoân, daïi, hoaëc sinh loâng, caùnh, vaây, söøng, chìm ñaém ôû beán meâ hoaøi, leânh ñeânh trong beå khoå maõi. Lôø môø muø mòt, naøo coù bieát chi; luoáng cuoáng luoàng cuoàng, khoâng sao tænh ñöôïc. Thaûy ñeàu do phoùng tuùng caùi taâm ñi, khoâng moät ai hay quay ñaàu trôû laïi. Maëc keä (cho) ñi laïi saùu ñöôøng; leân xuoáng boán nuùi. Boán nuùi laø gì? Töùc laø sinh, giaø, oám, cheát vaäy.
Nay xin baøn roõ boán nuùi, ñeå cho sau naøy cuøng noi".
Baøi keä Boán Nuùi:
Töù sôn tieâu bích vaïn thanh tuøng
Lieãu ngoä ñoâ voâ vaïn vaät khoâng
Hyû ñaéc lö nhi tam cöôùc taïi,
Maïch kò ñaû saán thöôïng cao phong.
Röøng caây boán nuùi xanh xanh bieác,
Vaïn vaät nhìn chung chaúng thöïc naøo.
Vui taïm, "löøa con ba voù gaùc"
Gaéng leân... thaúng tôùi ñænh non cao.
Baøi keä treân nguï yù dieãn taû boán nuùi ví vôùi boán töôùng (Sinh, Giaø, OÁm, Cheát) maø moïi sinh vaät ñeàu khoâng traùnh khoûi. Khi moät sinh vaät sinh ra ñôøi, coù nghóa laø sinh vaät ñoù ñaõ thoaùt ñöôïc moät töôùng sinh, (noùi caùch khaùc: neáu khoâng sinh, laøm gì coù giaø, oám vaø cheát, ví nhö con löøa luùc naèm giaáu kín moät chaân); nhöng coøn ba töôùng kia, töùc Giaø, OÁm, Cheát, noù luoân luoân rình raäp, ñònh cöôùp ñoaït sinh meänh cuûa moãi loaøi... Bieát raèng: moãi loaøi hieän höõu treân coõi ñôøi naøy, laø do Nhaân-duyeân sinh, neân chuùng luoân mang trong mình caùi leõ dôøi ñoåi, khoå ñau, voâ thöôøng, voâ ngaõ. Söï tu cuûa ngöôøi ta voán thöôøng hay löôøi bieáng, khaùc naøo con löøa – baûn tính noù chaäm chaïp – muoán cho noù leo nuùi thì phaûi thuùc giuïc noù ñi mau. Cuõng nhö ngöôøi tu haønh phaûi haï thuû coâng phu laém môùi mong chöùng ñöôïc ñaïo quaû.
Taàng Nuùi Thöù Nhaát
"Taàng nuùi thöù nhaát, töùc laø töôùng "Sinh". Chæ vì moät nieäm sai laàm, cho neân nhieàu ñöôøng phieàn phöùc: Hình haøi göûi ôû tinh cha meï, thai ngheùn nhôø nôi khí aâm döông. Chuøm caû ba "taøi"(4), coù mình ñöùng giöõa; so trong muoân vaät, ngöôøi laø khoân hôn. Chaúng keå chi ngöôøi trí keû ngu, ai khoâng töø buoàng thai boïc tröùng; duø traêm hoï hay moät ngöôøi cuõng theá, thaûy ñeàu khuoân trong loø beã thôï trôøi. Hoaëc laø vaàng nhaät bieán töôùng, aáy ñieàm thaùnh chuùa giaùng sinh; hoaëc bôûi boùng sao hieän hình, aét coù ngöôøi hieàn xuaát theá; hoaëc keû taøi hoa loãi laïc, ngoïn buùt queùt saïch ngaøn quaân; hoaëc ngöôøi voõ ngheä cao sieâu, soå coâng thu hoài traêm traän; hoaëc trai taøi, luùc ra ñöôøng quaû neùm ñaày xe(5); hoaëc gaùi ñeïp, côn ñaéc yù nuï cöôøi nghieâng nöôùc. Bao keû caäy danh khoe saéc, bao ngöôøi ganh kheùo tranh khoân, xem ra ñeàu trong kieáp luaân hoài, ruùt laïi chöa thoaùt voøng sinh hoùa. Töôùng "Sinh" cuûa ngöôøi laø theá ñaáy, ví nhö muøa xuaân trong moät naêm. Vaän "tam döông"(6) gaëp buoåi hanh thoâng, caûnh muoân vaät chung maøu töôi toát. Moät trôøi höøng saùng, khaép xoùm laøng hoa thaém lieãu xanh; muoân daëm phong quang, caû nôi choán oanh keâu böôùm muùa.
Keä raèng:
"Chaân teå huaân ñaøo vaïn töôïng thaønh
Baûn lai phi trieäu höïu phi manh
Chæ sai höõu nieäm vong voâ nieäm,
Khöôùc boäi voâ sinh thuï höõu sinh.
Tò tröôïc chö höông, thieät tham vò,
Nhaõn manh chuùng saéc, nhó vaên thanh
Vónh vi laõng ñaõng phong traàn khaùch,
Nhaät vieãn gia höông vaïn lyù trình".
Taïm dòch:
(Thieân ñòa giao thoa vaïn vaät thaønh,
Nhaân duyeân hoäi ngoä saéc vaø danh(7)
Vì sai höõu nieäm queân voâ nieäm,
Bôûi traùi voâ sinh chòu höõu sinh.
Muõi löôõi meâ höông öa muøi vò,
Maét tai ñaém saéc thích aâm thanh
Lang thang khaùch troï ñôøi phieâu baït
Xa caùch queâ höông vaïn daëm trình).
Taàng Nuùi Thöù Hai
"Taàng nuùi thöù hai, töùc laø töôùng "Giaø". Hình dong daàn ñoåi, khí huyeát ñaø suy. Maët thì khoâ, tuoåi laïi caøng cao, tröôùc coøn ngheïn sau thì vöôùng maéc. Ñaàu xanh maù ñoû, ñoåi thaønh toùc baïc da moài; ngöïa truùc aùo ban(8), theâm coù gaäy cöu xe coùi(9). Daãu maét saùng töïa Ly Laâu, thaáy saéc khoân toû; duø tai thính nhö Sö Khoaùng, nghe tieáng khoù raønh. Thaân hình tieàu tuïy, caønh lieãu luùc thu veà; nhan saéc tieâu taøn, boâng hoa thuôû xuaân heát. Boùng chieàu daàn xeá, gaùc neûo non taây; doøng nöôùc xa nguoàn, xuoâi veà bieån caû. Töôùng "Giaø" cuûa ngöôøi ñoù, muøa haï trong moãi naêm. Tieát trôøi noùng, ñaù kia coøn chaûy, muoân vaät ñeàu khoâ; aùnh naéng hun, vaøng noï phaûi tan, traêm soâng cuõng caïn. Hoa taøn lieãu uùa, trong vöôøn bôø suoái caûnh thaáy ñaâu; böôùm laû oanh gaày, döôùi laù ñaàu caønh giaø hieän tôùi.
Keä raèng:
"Nhaân sinh taïi theá nhöôïc phuø aâu,
Thoï yeåu nhaân thieân maïc voïng caàu.
Caûnh böùc tang du töông höôùng vaõn,
Thaân nhö boà lieãu taïm kinh thaâu.
Thanh ñieâu tích nhaät Phan Lang maán,
Baïch bieán ñöông nieân Laõ Voïng ñaàu.
Theá söï thao thao hoàn baát coá,
Tòch döông taây chieáu thuûy ñoâng löu"
Taïm dòch:
(Beành boàng soùng nöôùc kieáp con ngöôøi,
Thoï yeåu naøo ai cöôõng soá trôøi?(10)
Caûnh ñaõ nöông daâu laøn naéng taét,
Thaân nhö boà lieãu haït söông rôi.
Phan Lang thuôû noï ñaàu xanh möôùt!
Laõ Voïng naêm nay toùc baïc roài!
Söï theá boän beà thoâi ngoaûnh laïi,
Vaàng hoàng gaùc nuùi, nöôùc troâi xuoâi).
Taàng Nuùi Thöù Ba
"Taàng nuùi thöù ba, töùc laø töôùng "OÁm". Khi tuoåi giaø luï khuï, luùc oám caàn thuoác thang. Tay chaân meät moûi, ñöôøng gaân maïch maùu khoù thoâng; khôùp xöông rôøi raõ, traùi gioù trôû trôøi deã caûm. Traùi haún vôùi tính chaân thöôøng, maát heát caû nguoàn thö söôùng. Ngoài ñöùng khoù khaên, duoãi co ñau ñôùn. Tính meänh töïa ngoïn ñeøn tröôùc gioù; thaân hình nhö boït noåi treân soâng. Boùng ma vía quyû, aån hieän trong tim; ñom ñoùm chuoàn chuoàn, laäp loøe khoùe maét. Hình haøi gaày yeáu, ai laø Bieån Thöôùc chöõa cho? Söùc voùc suy vi, ai laø Lö Y(11) cöùu giuùp? Baïn beø ñaõ nhoïc coâng thaêm vieáng, anh em caøng uoång söùc naâng dìu. Chöùng lieät giöôøng haøng thaùng khoân laønh; côn guïc goái maáy tuaàn chöa khoûi. Töôùng "OÁm" cuûa ngöôøi laø theá ñaáy, ví nhö muøa thu trong moät naêm. Gaëp buoåi tuyeát söông rôi ruïng; tôùi kyø hoa coû uùa taøn. Caây cao röøng raäm, gioù vaøng moät traän chôït lô thô; nuùi bieác non xanh, moùc ngoïc vöøa sa lieàn chôi truïi".
Keä raèng:
"AÂm döông khieân ñöùc baûn töông nhaân,
Bieán taùc tai truaân caäp theá nhaân.
Ñaïi ñeå höõu thaân phöông höõu beänh,
Nhöôïc hoaøn voâ beänh dieäc voâ thaân.
Linh ñang maïn saù tröôøng sinh thaät;
Löông döôïc nan linh baát töû xuaân.
Taûo nguyeän vieãn ly ma caûnh giôùi,
Hoài taâm höôùng ñaïo döôõng thieân chaân"
Taïm dòch:
(AÂm döông hoïa phuùc voán theo nhau,
Gieo raéc nhaân gian noãi thaûm saàu.
Vì bôûi coù thaân, neân coù beänh,
Neáu nhö khoâng xaùc, aét khoâng ñau.
Pheùp tieân, ñaõ maáy ai khoâng cheát?
Thuoác thaùnh naøo ñaâu keû soáng laâu!
Xa laùnh coõi ma mau tænh thöùc,
Treân ñöôøng tu ñaïo, sôùm quay ñaàu)
Taàng Nuùi Thöù Tö
"Taàng nuùi thöù tö, töùc laø töôùng "Cheát". Beänh ngaøy caøng naëng, meänh luùc haàu taøn, tuoåi thoï kia luoáng heïn traêm naêm, taám thaân noï chôït thaønh giaác moäng. Maáy keû khoân ngoan lanh lôïi, traùnh sao ñaïi haïn tôùi kyø? Bao ngöôøi duõng löïc oai huøng, khoù gôõ voâ thöôøng aäp ñeán. Vôï ngoan, haàu kheùo, boãng trôû thaønh nhöõng veát ñau thöông; anh thaûo em hieàn, ñaønh ñeå lôõ ñoâi ñöôøng chia caùch, vaät mình laên ñaát, voã traùn keâu trôøi, töôøng hoa nhaø roäng coù laøm chi? Ngoïc chaát vaøng choàng voâ duïng caû! Daï ñaøi(12) kheùp kín mít, chôït nghe gioù baác rì raøo; Tuyeàn loä(13) ñoùng bít buøng, chæ thaáy maây saàu môø mòt. Töôùng "cheát" cuûa ngöôøi laø theá ñaáy, vì nhö muøa ñoâng trong moät naêm. Trôøi ñaát cuøng sao Thaùi-tueá(14) xoay ñaõ heát voøng; nhaät nguyeät theo ngoâi Huyeàn hö(15) hôïp vaøo moät moái. AÂm tinh cöïc thònh, moät trôøi möa tuyeát ruïng tôi bôøi; döông khí daàn tan, taùm nöôùc(16) giaù baêng tuoân laïnh leõo".
Keä raèng:
"Baõi ñaüng cuoàng phong quaùt ñòa sinh,
Ngö oâng tuùy lyù ñieáu chu hoaønh
Töù thuøy vaân hôïp aâm mai saéc,
Nhaát phaùi ba phieân coå ñoäng thanh.
Vuõ cöôùc traän thoâi phieâu lòch lòch
Loâi xa luaân chuyeån noä oanh oanh.
Taïm thôøi traàn lieãm thieân bieân tónh,
Nguyeät laïc tröôøng giang daï kyû canh".
Taïm dòch:
(Loàng loäng khaép nôi traän gioù ngaøn,
OÂng chaøi say khöôùt maëc thuyeàn lan.
Boán beà maây keùo trôøi u aùm,
Moät giaûi soùng gaàm troáng giuïc ran
Taàm taõ côn möa bay laû taû
Ì aám tieáng saám noå lan man
Giaây laâu, tan buïi baàu trôøi taïnh
Ñeâm xuoáng doøng soâng boùng nguyeät tan).
Taùc giaû saùch Khoùa Hö Luïc ñaõ thoáng thieát noùi cho ta roõ veà boán noãi khoå: Sinh, Giaø, OÁm, Cheát cuûa moät kieáp ngöôøi(17). Thaät vaäy, khoâng moät ñöùa treû naøo luùc môùi ra chaøo ñôøi maø khoâng khoùc. Khoùc, laø söï baùo hieäu moät söï nhaän chòu noãi khoå ñau ôû ñôøi, moät khi con ngöôøi ñaõ mang laáy nghieäp vaøo thaân. Con ngöôøi töø khi sinh ra, lôùn leân vaø soáng trong moät khoaûng thôøi gian daøi ngaén khoâng nhaát ñònh; cuoái cuøng bao giôø cuõng ñi ñeán caùi cheát, duø (ngöôøi aáy) laø trai hay gaùi, da vaøng, da traéng, da ñen, thoâng minh hay ngu toái, ñeïp, xaáu, sang, heøn, giaøu, ngheøo... tuy coù khaùc nhau veà hình theå, nhöng treân danh nghóa: moïi con ngöôøi ñeàu goïi chung baèng moät chöõ "Ngöôøi". Ñöùc Phaät daïy: "Con ngöôøi voán coù Phaät-tính vaø coù khaû naêng thaønh Phaät". Coù ñeàu Phaät-tính aáy ñöôïc hieån loä – khi con ngöôøi nghó vaø laøm ñeàu thieän – hay bò môø – khi con ngöôøi nghó vaø laøm vieäc aùc – chæ khaùc nhau giöõa hai tuyeán Meâ vaø Ngoä. Con ngöôøi theo Ñaïo Phaät, thöôøng ñöôïc ñeà cao moät caùch toaøn trieät, vì con ngöôøi coù naêng löïc trí tueä beùn nhaïy hôn haún muoân loaøi vaïn vaät; maø caùc sinh vaät khaùc chuùng thöôøng soáng theo baûn naêng. Do ñoù, con ngöôøi coù theå tieán hoùa ñeå trôû neân nhöõng nhaø baùc hoïc, vó nhaân, hieàn trieát, baäc thaùnh, vaø cuõng raát deã suït luøi, sa ngaõ, ñaém chìm trong ba ngaû, saùu ñöôøng, ñeå nhaän laáy caùi Nghieäp hoaëc "thieän" hoaëc "aùc" do chính moãi ngöôøi ñaõ taïo töø kieáp tröôùc hay kieáp naøy vaø lieân heä ôû kieáp mai sau. Noùi caùch khaùc, "Loaøi ngöôøi coù theå tieán hoùa ñi leân, nhöng cuõng raát coù nguy cô bò ñaøo thaûi, vì khoâng coù gì baûo ñaûm raèng loaøi ngöôøi taát yeáu tieán hoùa toát".
Ca dao Vieät Nam coù caâu:
Leânh ñeânh qua cöûa thaàn phuø
Kheùo tu thì noåi, vuïng tu thì chìm"
Vì yù thöùc ñöôïc noãi khoå ñau cuûa kieáp ngöôøi, neân taùc giaû saùch Khoùa Hö Luïc, trong baøi "PHOÅ THUYEÁT SAÉC THAÂN", ñaõ khuyeân chuùng ta haõy luoân luoân thöùc tænh:
"Caùc ngöôøi ôi! Thaân laø goác moïi söï khoå (maø) chaát laø nhaân cuûa caùi nghieäp. Neáu cöù laáy theá laøm thaät, töùc laø nhaän giaëc laøm con. Ngöôøi neân xem laïi kyõ caøng; Chæ vì caùi saéc thaân naøy, tröôùc khi ñaàu thai laøm ngöôøi, do nghieäp löïc duyeân khôûi, nguõ uaån hôïp thaønh, maø voïng sinh ra theå maïo, giaû hieän ra hình dong, queân coãi goác thöïc, hieän haõo huyeàn xaèng. Hoaëc gaùi hoaëc trai, hoaëc ñeïp hoaëc xaáu, ñeàu laø phoùng taâm ñi maát, tònh khoâng lui goùt trôû veà. Giong ruoåi vaøo ñöôøng sinh töû, boû queân baûn tính thuaàn nhieân. Bôûi theá chæ nhìn ngoaøi maët, khoâng ñoaùi trong thaân. Luùc sinh ra chæ theo leõ hoùa sinh, soáng trong caûnh moäng, noùi chuyeän moäng aûo. Raäp rôøn cuoàn cuoän, boái roái loay hoay. Laáy "aûo" laøm "chaân", traùi "khoâng" theo "saéc". Boä xöông khoâ caøi hoa ñieåm ngoïc, tuùi da baån xoa xaï öôùp höông. Caét löông the boïc bao maùu muû, nhaøo son phaán boâi thuøng phaân dô. Ngoaøi duø trang ñieåm nhö theá, trong vaãn nhô baån gôùm gheâ. Khoâng bieát töï xeùt söôïng suøng, laïi cöù quyeán luyeán thaân ñoù.
"Caùc ngöôøi ôi! Döôøng nhö töôïng goã maùy quay, chæ caäy sôïi tô loâi keùo. Quanh ñi quanh laïi, cuõng cuøng loái sinh, khi phoùng khi thu, khaùc gì xaùc cheát. Laïi coøn tính thieät suy hôn, ñeàu bôûi saùu caên ganh loän. Chaúng lo giaø, oám, cheát theo, chæ maûi töûu, saéc, taøi maõi. Tranh giaønh nhöõng caùi nhoû nhaët, maø boù buoäc trong voøng danh lôïi. Ban ngaøy heát söùc caàu may; buoåi toái hoùa ra töôûng moäng. Chaát chöùa bôïn nghieäp nhö gieáng, bieát ñaâu maùi toùc töïa söông. Moät mai maéc beänh naëng neà; traêm naêm ñeàu veà moäng lôùn. Tim gan ñau xoùt töïa moái oaùn thuø; da thòt hao moøn khaùc chi ma ñoùi. Vaãn coøn muoán saém leã vaät caàu ñaûo cho soáng laâu, khoâng bieát raèng gieát loaøi vaät laø toån sinh. nhöõng mong moät ñôøi tröôøng thoï nhö tuøng baùch, coù bieát ñaâu töù chi khaùc naøo nhaø doät. Hoàn vía taïm veà loái quyû; xaùc thaây coøn boû coõi ngöôøi. Toùc, loâng, raêng, moùng chöa kòp tieâu; rôùt, raõi, boït, hôi ñaõ thaáy öùa. Thoái naùt chaûy maùu chaûy muû; tanh hoâi xoâng khaép ñaát trôøi. Ñen roäp maét chaúng daùm nhìn; xanh xuøi cuõng ñeàu cheát maát. Ñeå trong nhaø thì laøm toå cho truøng; boû ngoaøi ñoàng thì laøm moài cho quaï. Ngöôøi ñôøi ñeàu bòt muõi maø qua; con hieáu phaûi laáy ñaát maø laáp. Thu nhaäp thòt xöông, choân ñi haøi coát. Quan quaùch phoù maëc caùnh ñoàng ma trôi; naám moä choân nôi nuùi non hoang vaéng. Xöa kia toùc möôùt maù hoàng; ngaøy nay tro taøn xöông traéng. Khi möa leä töôùi maây môø mòt; luùc gioù saàu lay chuyeån mô maøng. Canh taøn thì quyû khoùc thaàn saàu, laâu naêm thì ngöïa quaàn traâu phaù. Löûa ñoùm laäp loøe trong coû raäm, tieáng deá reân ræ ngoïn tieàu daøy ñaïp ñöôøng ngang. Xöa lia daàu vaên chöông hôn chuùng, hay taøi saéc nghieâng thaønh, ñeán ñoù thì chaúng ai hôn ai, chung qui ngöôøi naøo cuõng theá. Maét bò saéc loâi veà röøng kieám. Tai theo tieáng daãn ñeán non dao. Muõi thöôøng ngöûi hít khoùi hoâi tanh. Löôõi phaûi neám aên vieân saét noùng. Gioäi nöôùc ñoàng soâi thaân co quaép, boû vaøo vaïc naáu yù chua cay. Traêm naêm trong coõi ngöôøi ta, moät ngaøy coõi nguïc keå ñaõ daøi gheâ! Neáu ai coù maét tinh ñôøi, phaûi kíp hoài taâm xem laïi, hoøng caát mình vöôït qua beå sinh töû, dang tay xeù toaïc löôùi aùi aân. Chaû neà trai gaùi, ai cuõng neân tu; chaúng cöù trí ngu, ñeàu coù phaän caû. Neáu chöa ñaït ñöôïc taâm Phaät yù Toå; tröôùc heát haõy trì giôùi tuïng kinh. Nhöng ñeán khi ngoä ñöôïc Phaät cuõng khoâng maø Toå cuõng khoâng thì laøm gì coøn coù giôùi ñeå trì, kinh ñeå tuïng? Luùc aáy thaân tuy ôû trong caûnh giôùi aûo saéc maø nhö ñaõ ôû trong caûnh giôùi chaân saéc (vì aûo saéc cuõng laø chaân saéc), ôû trong phaøm thaân maø kyø thöïc laø ôû trong phaùp thaân. Phaù saùu giaëc (luïc taëc) thaønh saùu thaàn thoâng; bieán taùm khoå ra taùm töï taïi. Tuy noùi nhö theá, nhöng ngöôøi ta ñaõ coù caùi saéc thaân naøy, thoaùt ra cuõng laø khoù laém.
"Caùc ngöôøi ôi! Chæ mong chu toaøn caùi saéc thaân aáy thì laøm sao maø thoaùt ra ñöôïc. Neáu chöa thoaùt ñöôïc, xin haõy laéng nghe:
Voâ vò chaân nhaân thòt ñoû loøm,
Roõ raøng traéng ñoû roõ raøng nom.
Ai hay maây cuoán trôøi quang saïch,
AÙnh bieác beân trôøi moät dang non.
OÂi! Ñôøi chæ bieát vaøng laø quyù, nhöng xeùt kyõ ñeán choã khinh troïng thöïc khoâng baèng meänh ngöôøi ñöôïc. Ví duï nhö moät nhaø giaøu kia: leân laøm quan ñaïi töôùng, duøng vaøng giaùt vaøo aùo giaùp ñeå hoä thaân, ñeán khi chieán traän, ñang luùc ñao binh giao tieáp, coù khi phaûi côûi giaùp vöùt göôm maø chaïy, chæ mong cho toaøn moät thaân thoâi, coøn aùo giaùp vaøng kia roài ñaâu nhìn ñeán, theá môùi bieát vaøng tuy laø troïng, cuõng khoâng theå ví vôùi meänh ngöôøi ñöôïc, laø nghóa theá ñoù. Nay khoâng hieåu theá, laïi quí vaät maø reû thaân, chaúng bieát thaân mình coù ba ñieàu khoù gaëp ñöôïc. Nhöõng gì laø ba? Moät laø: ÔÛ trong saùu ñöôøng, chæ ngöôøi laø quí, ñeán khi tinh laïc veà aâm, toái taêm môø mòt, chaúng bieát ñöôøng ñi. Hoaëc vaøo nhöõng ngaû: ñòa nguïc, a-tu-la, suùc sinh, ma ñoùi, chaúng ñöôïc laøm ngöôøi, aáy laø moät ñieàu khoù gaëp ñoù. Hai laø: Tuy ñöôïc laøm ngöôøi, sinh nôi moïi rôï, taém cuøng moät vuõng, nguû cuøng moät giöôøng, sang heøn ôû laãn, trai gaùi naèm chung, chaúng ñöôïm gioù nhaân, khoâng nhuaàn pheùp thaùnh, aáy laø hai ñieàu khoù gaëp ñoù. Ba laø: Ñaõ ñöôïc sinh nôi vaên hoùa, saùu caên chaúng ñuû, boán theå khoâng toaøn, muø ñieác ngoïng caâm, thaäm thoït coøng öôõn, mieäng muõi tanh hoâi, thaân hình thoái loeùt, thaûy chaúng cho tôùi, chuùng chaúng daùm gaàn. Tuy ôû trong nôi thanh lòch, cuõng nhö ngoaøi coõi hoang cuøng. AÁy laø ba ñieàu khoù gaëp ñoù.
"Nay ñöôïc laøm ngöôøi, sinh nôi vaên hoùa, saùu caên toaøn veïn, haù chaúng quí sao? Khaép maët ngöôøi ñôøi, cöù maûi mieát trong voøng danh lôïi, laøm nhoïc caû xaùc, maø thöông caû thaân. Thaân meänh laø raát troïng maø nôõ boû, cuûa caûi raát khinh maø laïi chaêm. Ví vôùi boïn aên baùnh queân vôï, ngaäm côm queân meùp, coù khaùc gì khoâng? Thaân meänh tuy laø chí troïng thaät, song cuõng chaúng troïng baèng chí ñaïo vaäy. Theá cho neân Khoång Phu Töû coù caâu raèng: "Sôùm nghe ñaïo, toái cheát cuõng cam" , Laõo Töû thì noùi: "Ta coù söï lo lôùn vì ta coù caùi thaân" . Ñöùc Theá Toân caàu ñaïo xaû thaân cöùu khoå , theá chaû phaûi laø ba ñaáng thaùnh ñeàu khinh thaân maø troïng ñaïo ñoù ö? Than oâi! Thaân meänh laø raát troïng maø coøn neân boû ñeå caàu laáy ñaïo Voâ Thöôïng Boà Ñeà, phöông chi vaøng ngoïc chaâu baùu laø vaät raát khinh, tieác laøm gì nöõa? OÂi! Trong aáp möôøi noùc nhaø coøn coù ngöôøi trung tín, nöõa laø khaép maët ngöôøi ñôøi, leõ naøo laïi khoâng coù ai thoâng minh saùng suoát hay sao?
"Neáu nghe lôøi naøy, phaûi neân chaêm hoïc; ñöøng coù ngôø chi. Kinh coù caâu raèng: "Moät maát thaân ngöôøi muoân kieáp chaúng laïi" ñaùng ñau ñôùn bieát bao! Khoång Phu Töû noùi "Ngöôøi maø khoâng chòu laøm, ta cuõng chaúng laøm sao ñöôïc" chính laø theá ñoù".
Vaø taùc giaû ñaõ keát thuùc quyeån thöôïng baèng moät baøi "Phoå Khuyeán Phaùt Boà Ñeà Taâm" nhaèm khuyeán thænh moïi ngöôøi haõy phaùt taâm Boà-ñeà ñeå taïo söï toát laønh cho chính baûn thaân vaø laøm ñeïp cho xaõ hoäi.
"... Chaúng cöù ñaïi aån, tieåu aån, chaúng keå taïi gia, xuaát gia, neáu bieát phaûn chieáu hoài quang thì ai ai cuõng coù theå kieán tính, thaønh Phaät. Hôn nöõa, thaân ngöôøi deã maát, ñaïo phaùp khoù coù dòp may ñeå gaëp, neáu muoán thoaùt khoûi voøng luïc ñaïo, duy coù ñaïo Nhaát-thöøa laø con ñöôøng taét daønh cho moïi ngöôøi cuøng ñi vaøo. Khi ñaõ coù ñöôïc chính kieán, (caàn phaûi traùnh ñöøng neân tin nhaûm ôû boïn taø sö. Ngoä roài thì ra vaøo töï taïi, tu ñöôïc laø thoaùt voøng sinh töû".
"Nuùi kia thaáp xuoáng troâng trôøi roäng
Sen noï troå boâng thoaûng nöôùc höông..."
Quyeån Trung vaø Haï goàm caùc nghi thöùc tu nieäm maø haønh giaû phaûi thöïc hieän trong 6 THÔØI KHOÙA MOÃI NGAØY, nhaèm muïc ñích thanh tònh hoùa 6 quan naêng . Moïi toäi loãi maø con ngöôøi maéc phaûi (nguyeân nhaân) laø do 6 quan naêng tieáp xuùc vôùi 6 traàn caûnh, roài khôûi voïng taâm ham muoán (tham), saân haän (saân), si meâ (si) v.v...
Trong "Luïc Thôøi Saùm Hoái Khoa Nghi" taùc giaû trình baøy lyù do vì sao caàn phaûi saùm hoái, vaø saùm hoái coù nhöõng lôïi ích gì. Saùm hoái, khoâng coù nghóa thuaàn tuùy nhö ngöôøi ta thöôøng hieåu laàm laø xin keå toäi vôùi Phaät ñeå caàu Phaät tha thöù, maø ñích thöïc laø söï töï nhaéc nhôû mình phaûi luoân luoân thöùc tænh. Vì toäi voán khoâng coù töï tính, chaúng qua do nhaân duyeân phoái hôïp 6 quan naêng tieáp xuùc vôùi 6 traàn caûnh khieán cho voïng taâm ñieân ñaûo phaùt sinh. noù ñaõ bôûi nhaân duyeân maø sinh khôûi. Thì noù cuõng bôùi nhaân duyeân maø tieâu dieät(18).
Nguyeân vaên baøi töïa LUÏC THÔØI SAÙM HOÁI KHOA NGHI:
"... Söï ñi laïi döôùi soâng treân ñaát ñöôïc tieän lôïi laø nhôø coù thuyeàn xe; nhöõng buïi nhô trong thaân taâm ñöôïc taåy saïch laø do ôû leã saùm. Muoán röûa saïch buïi nhô nôi thaân taâm maø khoâng duøng ñeán leã saùm, khaùc gì muoán tieän lôïi ñi laïi maø khoâng duøng ñeán thuyeàn xe?
"Neân bieát coâng duïng cuûa söï leã saùm thaät laø lôùn lao. Trong kinh Ñaïi Taäp coù noùi: "Nhö chieác aùo baån traêm naêm, coù theå chæ trong moät ngaøy giaët ñöôïc töôi saïch. Nhö vaäy, nhöõng "nghieäp baát thieän" cuûa traêm nghìn kieáp hoïp laïi, nhôø vaøo Phaät löïc vaø kheùo suy xeùt thuaän theo, coù theå noäi trong moät ngaøy, moät giôø, tieâu dieät ñöôïc heát". Vaû chaêng chuùng sinh voán coù tính hieåu bieát raát laø trong saïch, troøn saùng, loàng loäng nhö baàu thaùi hö, maûy buïi khoâng theå baùm dính; chæ vì caùi "boùng sai laàm" aùnh tôùi, hoøn ñaát dô baån hieän leân, thaønh ra coù "naêng", "sôû" chia caùch, Phaät vaø mình khaùc nhau, "caên" vaø "tính" chia ra thaønh nhaùnh, trí vaø ngu taùch laøm hai ngaû. Neáu baûo hoï baèng moät cöûa, khoù loøng khieán hoï giaùc ngoä maø ñi vaøo. Cho neân ñöùc Phaät ta roäng nguyeän ñaïi trí, môû cöûa phöông tieän, vaïch ñöôøng chæ loái, tuøy beänh cho thuoác. Bieát raèng caùi "dô aûo huyeãn" cuûa chuùng sinh ñeàu do ôû söï sai laàm maø ra, neân caàn phaûi moät loøng tinh thaønh, qui y leã saùm, khieán cho thaân taâm trôû laïi trong saïch nhö xöa, ví nhö gioù im soùng laëng, buïi heát göông seõ trong. Laø vì taâm xaáu aùc tröôùc kia daáy leân chæ nhö laøn maây che laáp vaàng traêng, maø taâm thieän sau ñoù ñöôïc naûy nôû thì nhö boù ñuoác soi vaøo boùng toái vaäy. Coâng duïng lôùn lao cuûa pheùp leã saùm cuõng nhö theá gioù. Traãm nhôø loøng trôøi yeâu meán, ñöôïc ôû ngoâi vò chí toân, vieäc daân khoù khaên, vieäc nöôùc beà boän, beân ngoaøi bò caûnh phoàn hoa caùm doã, beân trong bò ham muoán khieán xui, mieäng chaùn cao löông, thaân ñaày vaøng ngoïc, tai maét phuïc dòch cho saéc ñeïp tieáng hay, thaân theå ôû trong laàu cao nhaø roäng; laïi theâm vaän ñôøi kieâu baïc, coõi ngöôøi suy heøn, keû hoïc lôø môø, caên laønh yeáu moûng, ngaøy thì buïi traàn roái rít, löôùi nghieäp buûa vaây, ñeâm naèm nguû truøm che, nuùt löôøi thaét buoäc, ngaøy ñeâm baän bòu, heát thaûy laø nhöõng troø gaây vaï chieâu tai. Traãm ñaõ suy nghó veà nhöõng vieäc ñoù maø loøng thöông caûm boài hoài, queân aên queân nguû. Nhaân khi chính söï ñöôïc raûnh, xem khaép kinh luaän vaø caùc nghi vaên, beøn soaïn thaønh moät taäp haàu laøm khuoân pheùp "töï lôïi, lôïi tha" ñeå baûo cho ñôøi. Ngaãm kyõ bao nhieâu toäi nghieäp tích laïi, ñeàu do saùu caên gaây ra, ñeán nhö Ñöùc Thích Ca khi chöa thaønh Phaät, tröôùc heát phaûi vaøo nuùi Tuyeát tu khoå haïnh saùu naêm, ñoù cuõng laø vì muoán ngaên che saùu caên vaäy.
"Traãm phoûng theo yù ñoù, chia saùu caên laøm saùu giôø, moãi giôø leã saùm moät caên. Traãm laïi töï cheá ra caùc nghi vaên, goïi laø "Luïc Thôøi Leã Phaät Saùm Hoái Khoa Nghi" ... Sôï vaên röôøm raø thì vieäc saùm hoái treã löôøi, maø noùi xa xoâi thì nghi ngôø theo ñoù naûy ra, cho neân ôû ñaây khoâng duøng nhöõng lôøi phuø hoa, chæ coát laøm cho goïn quyeån, khieán keû tuïng ñoïc ñeàu vui vaø ngöôøi nghe deã hieåu, ngoõ haàu boïn coù loøng tin, coù theå ngaøy ñeâm phaùt taâm trí thaønh, duøng khoa nghi naøy maø saùm hoái vôùi ñaáng mình leã, aáy laø khoâng phuï ñieàu "töï lôïi, lôïi tha" maø traãm haèng mong moûi. nhöõng ai saùng maét sau naøy, chôù vì vaên phaùp maø cöôøi. Duø theá,
"Vì SEN sôùm nôû nôi cung thaém,
Nhoän nhòp oanh vaøng raëng lieãu xanh"(19)
"Luïc Thôøi Saùm Hoái Khoa Nghi voán laø moät phöông tieän caûnh tænh taâm hoàn, khoâng hôn khoâng keùm. Söï caûnh tænh naøy ñöôïc thöïc hieän trong moïi maët, (maét, tai, muõi, löôõi, thaân vaø yù) vaø vaøo moïi luùc trong ngaøy (tang taûng saùng, buoåi tröa, buoåi chieàu, buoåi nhaù nhem, buoåi toái, buoåi quaù nöûa ñeâm).
"Töï nhaéc nhôû veà tính chaát voâ thöôøng, baát tònh vaø hö giaû cuûa cuoäc ñôøi khoâng phaûi laø ñeå buoàn naûn buoâng xuoâi maø laø ñeå doác loøng tinh chuyeân thöïc hieän söï ñaït ngoä. Luïc Thôøi Saùm Hoái Khoa Nghi ñaõ ñöôïc vua ngöï cheá ñeå thöïc haønh saùm hoái moät ngaøy saùu laàn, coù leõ trong nhöõng ngaøy ít baän roän vieäc trieàu chính vaø coù leõ caû ôû chuøa Phoå Minh hay Chaân Giaùo. Khoa nghi chia laøm saùu phaàn, ñeå thöïc haønh saùu laàn trong ngaøy. Moãi laàn laâu khoaûng 20 phuùt. Nghi thöùc gaây taùc ñoäng caûnh giaùc raát cao vaø raát tha thieát: saùm hoái ôû ñaây khoâng phaûi laø xin toäi vôùi Phaät maø laø gaïn loïc vaø thöùc tænh töï taâm. Vaøo theá kyû thöù saùu vua Löông Voõ Ñeá beân Taøu cuõng coù ngöï cheá moät nghi thöùc saùm hoái teân laø Töø Bi Ñaïo Traøng Saùm Phaùp, möôøi quyeån, nhöng laø ñeå nhôø caùc vò taêng saùm hoái cho baø hoaøng haäu ñaõ vì saân si maø nhaûy xuoáng gieáng cheát ñeå sau trôû thaønh moät con ñoäc long. Nghi thöùc naøy sau ñöôïc goïi laø Löông Hoaøng Saùm. Ngöôøi ta noùi raèng sau khi caùc vò taêng saùm hoái xong thì hoaøng haäu ñöôïc sieâu thaêng vaø veà baùo moäng cho vua hay. Trong tröôøng hôïp vua Thaùi Toâng, Ngaøi khoâng ngöï cheá ñeå xin toäi cho ai khaùc. Chaéc chaén nhöõng haønh ñoäng cuûa Traàn Thuû Ñoä, nhö eùp Lyù Hueä Toâng töï töû, gieát toân thaát nhaø Lyù, gieát heát binh só theo Traàn Lieãu laøm loaïn ngoaøi soâng Caùi, eùp vua laáy chò daâu ñaõ coù mang... ñaõ ñeø naëng treân taâm tö Thaùi Toâng, vaø nhöõng khoå ñau naøy coù döï phaàn vaøo ñoäng cô saùng taùc saùm phaùp. Nhöng caùc toäi loãi treân, Thaùi Toâng khoâng nghó laø cuûa rieâng Traàn Thuû Ñoä maø laø toäi loãi cuûa caû gia ñình vaø doøng hoï, laø toäi loãi cuûa chính mình. Tuy vaäy, suoát saùu nghi thöùc saùm hoái, ta thaáy nhu yeáu caàu saùm thì ít maø nhu yeáu thöùc tænh vaø tinh chuyeân thì nhieàu. Saùm phaùp ôû ñaây ñöôïc thöïc duïng nhö moät phöông tieän yeåm trôï thieàn ñònh, gaïn loïc noäi taâm, taïo neân traïng thaùi thao thöùc cuûa söï caûnh giaùc.
Moãi nghi thöùc baét ñaàu baèng moät baøi keä caûnh giaùc , roài ñeán leã daâng höông, moät baøi keä daâng höông, moät baøi keä daâng hoa , moät baøi traàn baïch coù taùc duïng caûnh giôùi, moät baøi vaên saùm hoái, moät baøi keä khuyeán thænh , moät baøi keä tuøy hyû , moät baøi keä phaùt nguyeän , vaø cuoái cuøng laø moät baøi keä Voâ Thöôøng. Lôøi vaên raát dieãm leä, hình aûnh raát phong phuù, tö töôûng raát saâu saéc. Saùu nghi thöùc laø saùu hoøn bích ngoïc: Luïc Thôøi Saùm Hoái Khoa Nghi cuûa Traàn Thaùi Toâng laø moät saùm phaùp goïn gaøng, thöïc tieãn vaø ñeïp ñeõ vaø thöïc duïng hôn. Khoâng bieát taïi sao ôû caùc thieàn ñöôøng xöù ta, saùm phaùp vua Traàn Thaùi Toâng laïi ñöôïc raát ít ngöôøi söû duïng trong khi caùc saùm phaùp Löông Hoaøng, Döôïc Sö, Thuûy Saùm laïi raát phoå thoâng...!"(20) (Sñd, trang 279, 280).
Trong saùu thôøi khoùa leã, moãi khoùa coù nhöõng nghi thöùc khaùc nhau. ngoaïi tröø caùc baøi keä Daâng Höông, Daâng Hoa, Khuyeán Thænh, Tuøy Hyû, Hoài Höôùng laø coù tính caùch ñoàng nhaát, vì laø keä. Coøn nhöõng baøi vaên khaùc nhö: Khaûi Baïch, Saùm Hoái, Phaùt Nguyeän... tuy coù chung moät tieâu ñeà nhöng, veà noäi dung, moãi baøi vaên mang nhöõng taâm tö yù nghóa khaùc nhau.
Khoùa Leã Saùm Hoái Luùc Nöûa Ñeâm(21)
Baøi KEÄ VOÂ THÖÔØNG:
"Muoân tieáng vöøa yeân laëng
Canh ba troáng môùi hoài
Tieáng quoác keâu thaûm thieát
Giaác böôùm vaãn mieät maøi
Kieán laån caây hoøe muïc
Caù ngoi maët nöôùc bôi
Khoâng coi vaàng traêng moïc
Nhöõng meán ñoùa hoa cöôøi
Laïc nhaø xa ngaøn daëm
Giaác nguû vaãn tham hoaøi
Chaúng bieát thaân laø giaû
U Meâ suoát moät ñôøi".
LEÃ DAÂNG HÖÔNG LUÙC QUAÙ ÑEÂM:
Phuïc dó: Chuoâi sao quay baéc, soâng Haùn veà taây, giaác böôùm beân goái coøn say, tieáng oác treân laàu ñaõ döùt. Saép haøng taêng chuùng tôùi phaùp ñaøn, tröôùc töôïng Theá Toân daâng höông baùu.
Höông naøy troàng ôû cung traêng ñem laïi, reã aên trong nuùi quaán quanh. Daùng maøu khaùc tuïc, theå chaát voâ traàn, xa vöôït "thöôùc ñaàu" nöôùc Ngoâ noï, cao hôn "qui giaùp" röøng queá kia. Ñoát leân taét ngay laûu giaän, xoâng ra nhôø traän gioù Töø, naøo phaûi gioáng thôm haï phaåm, thöïc laø muøi laï thöôïng phöông. Maûnh khaûnh nhö tô hoàng khí ñeïp, ngaït ngaøo muøi toát hoùa ñieàm laønh, nghi nguùt tröôùc nôi baûo toïa, tôø môø ngoaøi choán reøm chaâu. Quay ñaàu tìm kieám, quang minh nôi ñoù töï nhieân sinh; thaáy maët ngaùt muøi, tòch dieät bôûi ñaây thaân chöùng ñöôïc. Nay buoåi quaù ñeâm, ñoát höông daâng cuùng.
BAØI KEÄ DAÂNG HÖÔNG
"Höông naøy laáy ôû röøng thieàn,
Troàng trong tueä uyeån thieân nhieân ngaït ngaøo.
Giôùi ñao voùt hình nuùi cao,
Ñoát loø taâm nguyeän muoân sao cuùng döôøng".
BAØI KEÄ DAÂNG HOA:
"Hoa taâm nôû maøu toát töôi
Muøi thôm söïc nöùc hoa trôøi keùm xa
Tröôùc Phaät, xin daâng ñoùa hoa
Muoân thu gioù nghieäp khoù maø chuyeån lay".
KHAÛI BAÏCH
Kính taâu: "Ñaïi giaùc thaäp phöông, Huøng sö tam theá. Roùt cam loä cöùu keû cô haøn; caàm thaàn chaâu soi nôi taêm toái. Troäm nghe, saâu keâu naêm daïo, gaø giuïc ba hoài. Boùng ñuoác tieäc moài hoà taøn heát; aùnh sao ngaân haùn ñaõ laën roài. Giaác ñieäp laïi quay veà theá moäng; tieáng chuoâng khua tan choán aâm thaàm. Traêng môø vöøa ngaäm vaønh non bieác; trôøi hoàng chöa nhoâ maët beå xanh. Tieáng saâu töôøng coå gaáp keâu; voù ngöïa ñöôøng quai môùi ñoäng. Ñaàu thaønh mòt muø khoùi nhaït bay; ngoaøi trôøi laû taû söông môø toûa. Chính laø luùc ñaïo só trieàu chaân; vöøa giöõa buoåi taêng giaø haønh ñaïo. Nghìn nhaø muoân hoï cöûa coøn ñoùng; moät ñeâm saùu daïo coâng ñaõ thaønh. Ñöôøng theá mòt muøng; quaàn sinh taát taû. Tuy kinh giaác nguû oâm goái naèm; chöûa tænh troïn ñôøi môû maét daäy. Caùc con Phaät ôi! Neáu cöù suoát ñeâm chôi tuùng töù, thì thaáy troïn ngaøy taâm toái taêm. Ñeán noãi chaèng troùi moät ñôøi; ñeàu do vaån cô hai chöõ. Vì ngöôi chæ môû tia saùng soi, ñeå laïi sau naøy maø töï xeùt. Neân bieát meänh ngöôøi voâ thöôøng, chôù ñeå luùc naøy lôõ maát. Di Ñaø thaáy roõ trong taâm; tònh ñoä hieän ngay tröôùc maét. Neáu hay ñaûm ñang nhaän laáy, lieàn ñöôïc hieän tieàn töùc thì. Vaäy boïn chuùng con kính caån baây giôø laøm leã quaù ñeâm".
SAÙM HOÁI NGHIEÄP YÙ CAÊN
"Doác loøng saùm hoái, boïn chuùng con töø bao nhieâu kieáp tôùi nay, boû maát baûn taâm, khoâng bieát chính ñaïo, ñoïa ba ñöôøng khoå, bôûi saùu caên sai, tröôùc chaúng hay saùm hoái, sau khoù maø aên naên. Nghieäp Caên YÙ laø: nghó vô nghó vaån, khoâng luùc naøo döøng, maéc möu tình traàn, laáp taâm chaáp töôùng, nhö taèm keùo keùn, caøng buoäc caøng beàn; nhö ngaøi vaøo ñeøn, töï thieâu töï ñoát, toái taêm khoâng tænh, nghieâng ngöûa sinh xaèng; khuaáy roái taác loøng, ñeàu do tam ñoäc. 1/ toäi keo tham laø: möu ngaàm ghen gheùt, keo cuù vô vaøo; möôøi voán nghìn lôøi, coøn cho chöa ñuû; tieàn nhö nöôùc chöùa, loøng töïa cheùn doø; roùt vaøo laïi heát, vaãn noùi chöa ñaày. Tieàn muïc thoùc vaøng, khoâng cöùu ñoùi reùt; löôït choàng laø suùc, naøo coù giuùp cho; ñöôïc ngöôøi maáy traêm, chau noùi laø nhieàu; haïi mình moät ñoàng, laøm nhö hao lôùn, treân töø cuûa quí, döôùi ñeán tô gai, kho ñuïn chaát ñaày, chöa töøng boá thí. Bieát bao nhieâu söï, ngaøy tính ñeâm lo, khoå töù lao thaàn, ñeàu do tham nghieäp. 2/ toäi saân noä laø: laáy tham laøm goác, löûa saân boác chaùy, quaéc maét quaùt to, ñoát thöông hoøa khí, khoâng nhöõng keû tuïc, caû ñeán chuùng taêng; kinh luaän baøn pha, cuøng nhau coâng kích, cheâ caû sö tröôûng, nhieác ñeán meï cha; heùo laù uùa caønh, noàng naøn löûa ñoäc; buoâng lôøi toån vaät, caát tieáng haïi ngöôøi; khoâng nghó töø bi, khoâng theo luaät caám; baøn suoâng töïa thaùnh, tôùi caûnh nhö ngu; daãu ôû cöûa Khoâng, chöa thaønh voâ ngaõ; moài caây sinh löûa, löûa chaùy ñoát caây, nhöõng loãi nhö theá, ñeàu bôûi nghieäp saân. 3/ toäi ngu si laø: tính caên ngu ñoän, yù thöùc toái taêm, khoâng bieát toân ti, khoâng chia thieän aùc; gieát gaáu gaõy tay, chaët caây ñau xaùc; nhieác Phaät chieâu tai, nhoå trôøi öôùt maët; queân ôn queân ñöùc, boäi nghóa boäi nhaân; khoâng xeùt khoâng hay, ñeàu vì si nghieäp. Nhöõng toäi nhö theá, raát naëng raát saâu; ñeán khi cheát roài, ñoïa vaøo ñòa nguïc; traûi ngaøn öùc kieáp, môùi ñöôïc thaùc sinh; duø ñöôïc thaùc sinh, bò baùo ngoan aùc; neáu chaúng saùm hoái, sao ñöôïc tieâu tröø. Nay ñoái tröôùc Phaät, ñeàu xin saùm hoái".
BAØI KEÄ KHUYEÁN THÆNH
Khuyeán thænh möôøi phöông ba ñôøi Phaät
Caùc ñaáng Boà-taùt, Thaùnh Hieàn Taêng
Xin ruû loøng thöông cöùu chuùng sinh
Ñoä cho heát thaûy... sang bôø Giaùc.
BAØI KEÄ TUØY HYÛ:
Con nay vui veû xin theo Phaät
Hoâm sôùm tu haønh dieät toäi xöa
Ngoâi Thaäp Ñòa, con xin böôùc tôùi
Boà-ñeà ñaïo quaû nhaäp "voâ dö"
BAØI KEÄ HOÀI HÖÔÙNG:
Chuùng con hoài taâm qui ñaïo chính
Cuùi ñaàu kính laïy Ñöùc Töø Bi
Nguyeän ñem phuùc baùo tôùi muoân loaøi
Nhôø nhaân toát aáy thaønh chính giaùc.
Con nhôø thaønh kính leã Phaät Phaùp Taêng ôû khaép möôøi phöông vaø xin doác loøng phaùt nguyeän:
1. Nguyeän nguoàn linh thöôøng vaéng laëng
2. Nguyeän taïng thöùc thoaùt öu phieàn
3. Nguyeän moïi moái ngôø chaám döùt
4. Nguyeän traêng thieàn saùng voâ bieân
5. Nguyeän ngaõ, phaùp traàn baát nhieãm
6. Nguyeän löôùi aùi saïch phan duyeân
7. Nguyeän tu chöùng ngoâi Thaäp Ñòa
8. Nguyeän sôùm vöôït coõi tam thieân
9. Nguyeän taâm vieân heát quaáy nhieãu
10. Nguyeän yù maõ saïch trieàn mieân
11. Nguyeän nhaát taâm truyeàn chính phaùp
12. Nguyeän öa moä ñaïo tham thieàn
BAØI KEÄ VOÂ THÖÔØNG:
"Troáng phaùp ñaïo tan phuø theá moäng,
Chuoâng chuøa khua ñoäng khaép gaàn xa.
Vaãn ham giaác nguû ñang maøi mieät;
Chaúng quaûn vaàng ñoâng ñaõ choùi loøa,
Daèng daëc ñeâm tröôøng coøn coù saùng,
Mòt muø loái quyû khoù tìm ra.
Nay khoâng coá gaéng coâng tu ñaïo,
Ngaøy khaùc laøm sao gaëp Phaät Ñaø".
BAØI KEÄ KHUYEÂN MOÏI NGÖÔØI: (cuûa Hoaøng-ñeá Thaùi Toâng)
"Sinh, laõo, beänh, töû
Lyù chi thöôøng nhieân
Duïc caàu giaûi thoaùt
Giaûi phoïc khieân trieàn
Meâ nhi caàu Phaät
Hoaëc nhi caàu thieàn
Thieàn daõ baát caàu
Ñoã khaåu voâ ngoân".
(Sinh, giaø, oám, cheát,
Leõ thöôøng töï nhieân.
Muoán caàu giaûi thoaùt,
Laïi caøng roái ren.
Meâ maø caàu Phaät,
Hoaëc maø caàu thieàn.
Thieàn khoâng caàu nöõa,
Ngaäm mieäng ngoài yeân.)
Khoùa Hö Luïc, quyeån Trung vaø Haï, chaám heát baèng taùm caâu keä treân ñaây. ª
Chuù thích:
(1) Loái vaên bieàn ngaãu maø caùc vò ñaïi nho nöôùc ta thuôû xöa thöôøng hay duøng ñeå vieát nhöõng baøi phuù, hoaëc sô, bieåu v.v...
(2) Laáy lyù ôû caâu "daân chi sôû dó heã taùc ö beä haï giaû dieäc do xích töû chi moä phuï maãu daõ" trong baøi Töïa Thieàn Toâng Chæ Nam thuaät laïi lôøi Traàn Thuû Ñoä noùi vôùi vua.
(3) Phaàn trích daãn saùch Khoùa Hö Luïc chuùng toâi caên cöù baûn dòch Haùn Vieät ñoái chieáu cuûa THIEÀU CHÖÕU vaø, cuøng luùc, coù tham khaûo baûn dòch Töù Sôn Keä cuûa NGOÂ TAÁT TOÁ, Vaên Hoïc Ñôøi Traàn, aán baûn naêm 1960.
(4) BA TAØI, töùc laø trôøi, ñaát vaø ngöôøi.
(5) Nhuõng chuù thích döôùi ñaây daãn theo saùch VHÑT, TRÒCH QUAÛ: neùm quaû. Saùch Theá thuyeát noùi: Phan Nhaïc raát ñeïp, moãi khi ra ñöôøng, ñaøn baø laáy caùc thöù quaû neùm ñaày caû xe. Vì vaäy ngöôøi ta hay duøng ñieån naøy ñeå noùi ngöôøi ñeïp trai.
(6) TAM DÖÔNG: Ba khí döông, töùc laø muøa xuaân.
(7) SAÉC: Caùc hieän töôïng vaät chaát.
(8) TRUÙC MAÕ: Ngöïa baèng tre. Saùch Taán Thö noùi: Hoaøn OÂn luùc nhoû, thöôøng hay beû tre cöôõi laøm ngöïa.
(*)
BAN Y: Thöù aùo saëc sôõ cuûa treû con. Saùch Haäu Haùn thö noùi: Laõo Lai ngoaøi baûy möôi tuoåi, haõy coøn cha meï, oâng ta thöôøng maëc aùo naêm maøu saëc sôû, chôi ñuøa döôùi ñaát nhö treû con, ñeå mua vui cho hai thaân.(9) BOÀ LUAÂN: Baùnh xe coù boïc coû coùi. Saùch Söû Kyù cheùp: Ñôøi xöa laøm leã Phong Thieân, thöôøng duøng coû coùi boïc vaøo baùnh xe maø ñi, sôï raèng haïi ñeán caây coû treân nuùi. Veà sau ngöôøi ta cuõng duøng xe aáy ñeå ngöôøi giaø ñi cho eâm. CÖU TRÖÔÏNG: Caùi gaäy khaéc hình chim cöu, gaäy cuûa ngöôøi giaø. Saùch Haäu Haùn Thö noùi: Ngöôøi naøo tuoåi ñeán baûy möôi, nhaø vua ban cho moät chieác gaäy ngoïc, ñaàu gaäy chaïm hình chim cöu. Cöu laø gioáng khoâng ngheïn, taëng chieác gaäy ñoù, coù yù muoán ngöôøi giaø khoûi ngheïn.
(10) TRÔØI: Khoâng coù nghóa chæ ñònh meänh hay thieân meänh, maø chæ coù yù noùi raèng: con ngöôøi sinh ra ñôøi, khi thaân meänh ñaõ suy taøn, con ngöôøi seõ cheát, khoâng nhaát ñònh laø giaø hay treû.
(11) Lö Y cuõng laø Bieån Thöôùc. Vì bieån Thöôùc nhaø ôû ñaát Lö, cho neân ngöôøi ta goïi Lö Y.
(12) DAÏ ÑAØI: Ñaøi ñeâm, chæ veà aâm phuû.
(13) TUYEÀN LOÄ: Cöûa cuûa suoái vaøng, chæ veà aâm phuû.
(14) THAÙI TUEÁ: Töùc laø sao Moäc, ñi möôøi hai naêm môùi heát moät voøng. Vì vaäy ngöôøi Taøu ngaøy xöa môùi duøng teân cuûa nhöõng nôi sao ñaët teân cho moãi naêm.
(15) HUYEÀN HÖ: Moät sao trong ñoaøn nhò thaäp baùt tuù.
(16) BAÙT THUÛY: Taùm doøng nöôùc cuûa taùm con soâng: Kinh, Vò, Lao, Baù, Saûn, Leã, Laïo, Tuyeát.
(17) Laõo Töû noùi: "Ta coù söï lo lôùn vì ta coù caùi thaân".
(18) Trong Töø Bi Tam Muoäi Thuûy Saùm coù caâu: "Toäi tính khoâng giaû, toäi voâ töï tính, toøng nhaân duyeân sinh, ñieân ñaûo nhi höõu, kyø toøng nhaân duyeân nhi sinh, dieäc toøng nhaân dieân nhi dieät".
(19) Tuy vaäy, do traãm sôùm giaùc ngoä, môùi laøm vaên saùm naøy cho moïi ngöôøi, töø quan tôùi daân, bieát maø noi theo.
(20) NGUYEÃN LANG, Vieät Nam Phaät Giaùo Söû Luaän, Laù Boái xuaát baûn 1974.
(21) Chuùng toâi choïn laáy khoùa leã nöûa ñeâm laø giôø yeân tònh nhaát, töùc khoùa leã cuoái cuøng trong ngaøy, nhaèm thanh loïc YÙ-caên. Trong saùu caên (maét, tai, muõi, löôõi, thaân, vaø yù) thì yù caên laø chuû ñoäng.