(VNI)
HOA NGHIEÂM KINH
VAØ THEÁ NAØO LAØ HAØNH ÑOÄNG VIEÄT
TRONG PHÖÔNG TRÔØI CHÍNH TRÒ THEÁ GIÔÙI
Voõ Vaên AÙi
Ghi chuù
của ngöôøi vieát: Ñaïo Phaät laø ñaïo cöùu khoå. Phaät töœ laø ngöôøi thöïc haønh vieäc cöùu khoå theo phöông phaùp Töù Ñeá vaø Baùt Chaùnh Ñaïo do ñöùc Phaät ñeà ra. Theá nhöng, chuyeän laï ôœ Vieät Nam trong gaàn theá kyœ qua noùi chung, vaø 50 naêm tranh chaáp gaàn ñaây noùi rieâng, heã ngöôøi Phaät töœ theå hieän cuoäc soáng Phaät cuœa mình trong coäng ñoàng daân toäc, lieàn bò chuïp ngay caùi muõ "laøm chính trò". Ngoaïi nhaân keát aùn ñaõ ñaønh, nhöng vaøi khi keœ töï nhaän laø Phaät töœ cuõng mang cuøng luaän ñieäu. Hoùa ra ngaøy nay, danh xöng Phaät töœ boãng nhieân mang hai nghóa ñoái nghòch: Phaät töœ laø con cuœa Phaät, ñeä töœ cuœa Phaät, ngöôøi thöïc haønh con ñöôøng Phaät treân maët ñaát; nhöng Phaät töœ boãng mang theâm nghóa vong thaân, sa ñoïa, thaønh "Phaät cheát", do nhöõng keœ lôïi duïng Phaät giaùo cho möu ñoà aùm muoäi, ích kyœ haïi nhaân, laøm cho ñaïo Phaät khoâng theå toàn taïi nhö "Ñaïo Cöùu Khoå" maø bieán thaønh "Ñaïo Cöùu Ñaœng".Tuy nhieân, ñieàu roõ hôn caœ, baát keå töø ñaâu, thuoäc thaønh phaàn naøo, keœ chuïp muõ Phaät giaùo "laøm chính trò" laïi laø keœ ñang hoaït ñaàu chính trò, ñang laøm thöù chính trò gieát ngöôøi vaø haõm haïi löông daân. Söï kieän naøy xaùc ñònh ngöõ nghóa "laøm chính trò" laø moät hö töø loác gioù, roãng tueách. Thöïc teá, laøm chính trò coù gì xaáu? Neáu quaœ thaät xaáu, thì hoùa ra Hai Baø Tröng, Ngoâ Quyeàn, Vaïn Haïnh, Lyù Thaùi Toå, Traàn Thaùi Toâng, Traàn Nhaân Toâng, Traàn Höng Ñaïo, Leâ Lôïi, Nguyeãn Traõi, Quang Trung... cho tôùi caùc Cuï Phan Boäi Chaâu, Phan Chaâu Trinh, Phan Ñình Phuøng, Nguyeãn Trung Tröïc, v.v... ñeàu laø keœ xaáu ö?
Gaàn ñaây, tröôùc söï luaân hieåm cuœa queâ höông vì naïn ñoäc taøi ñaœng trò maø toaøn theá giôùi gheùt khinh, choái boœ, GHPGVNTN döôùi söï laõnh ñaïo cuœa HT Thích Huyeàn Quang ñöùng leân tranh ñaáu ñoøi hoœi töï do toân giaùo vaø nhaân quyeàn. Töùc thôøi coù ngöôøi neùm ñaù giaáu tay, taïo dö luaän "Phaät giaùo laøm chính trò". Theá thì, caùi chính quyeàn coäng saœn trong nöôùc ñang laøm gì? Chính trò hay khoâng chính trò? Vaø chính trò gì? Nghó cho cuøng, haïng ngöôøi naøy chuïp muõ Phaät giaùo vì Phaät giaùo khoâng chòu "laøm chính trò" cho hoï, "laøm chính trò" theo caùch hoï, caùch phuïng thôø "toån höõu aùc ñaœng". Ñaây môùi laø söï thöïc maø ngöôøi Phaät töœ caàn quan taâm caœnh giaùc.
Naêm 1968, luùc chieán tranh huynh ñeä töông taøn leân cao ñænh, qua cuoäc toång tieán coâng Teát Maäu Thaân, toâi trì tuïng Phaåm Phoå Hieàn trong kinh Hoa Nghieâm vaø vieát ra baøi döôùi ñaây. Tieâu ñích suy nghó luùc aáy laø cuoäc chieán tranh töông taøn töông saùt do hai sieâu cöôøng ñieàu khieån. Hoâm nay, laáy ra ñoïc laïi, thaáy caœnh coù ñoåi maø ngöôøi khoâng thay. Chæ caàn söœa ñoâi chöõ laø hôïp ngay vôùi hieän caœnh Vieät Nam. Nghó thaáy chaúng caàn thieát, neân toâi ñeå nguyeân baøi vaên, mong laøm cuoäc trao ñoåi vôùi nhöõng ai coøn löu taâm tôùi Nöôùc vaø Ñaïo.
Muøa Phaät Ñaœn 2540, Taây lòch 1996
Neáu laáy naêm 1945 laøm moác cho haønh ñoäng Vieät trong phöông trôøi chính trò theá giôùi thì chuùng ta coù maët taïi chính tröôøng quoác teá vöøa ñuùng 23 naêm. Hai möôi ba naêm laø moät soá nhoœ ñoái vôùi söï tröôœng thaønh. Nhöng hai möôi ba naêm laø khoaœng thôøi gian quaù daøi ñoái vôùi söï vaéng boùng cuœa moät neàn chính trò Vieät.
Danh töø haønh ñoäng vaø chính trò duøng trong baøi naøy khoâng mang nghóa heïp thöôøng duøng, khoâng mang nghóa tuyeân truyeàn, khoâng mang nghóa traù hình cuœa nhöõng nhoùm beø ñang laœi nhaœi tìm choã nöông thaân treân ñaàu coå con ngöôøi hay treân ñoáng tro vaø maùu. Haønh ñoäng vaø chính trò trong baøi naøy baøy toœ sinh theá caœi dieän boä maët giaœ doái ñang ñoùng troø ñaèng ñaüng töø hai möôi theá kyœ nay. Ñoùng troø lieân tuïc ñeán ñoàng hoùa saân khaáu vôùi cuoäc soáng, ñoàng hoùa vai heà, vai ñao phuœ, vai phaùn quan... vôùi con ngöôøi.
Nhöõng caâu hoœi coù tính caùch ñoái öùng vôùi thôøi söï nhö: "laøm sao chaám döùt chieán tranh?", "thöông thuyeát baét ñaàu taïi Ba Leâ, ta phaœi laøm gì?", "nhaø chaùy phaœi lo chöõa ñaõ!" vaø nhöõng caâu ñaïi loaïi nhö vaäy mang moät noäi dung quan troïng vaø caáp thieát nhöng cuõng coù theå laø chaúng coù nghóa gì caœ. Chuùng chaúng coù nghóa gì, khi chuùng chæ laø bình phong hoùa trang cho moät aâm möu hay moät thöù tuyeân truyeàn giai ñoaïn. Chuùng seõ coù yù nghóa khi coù baœn chaát. Baœn chaát ñoù laø baœn chaát gì?
Chính tröôøng Vieät Nam hieän vaéng boùng baœn chaát ñoù, neân chöa coù ngöôøi, chöa coù yù thöùc Vieät, chöa coù haønh ñoäng Vieät thay maët Ñoâng phöông noùi chuyeän vôùi Taây phöông vaø daãn Taây phöông veà phöông trôøi saùng theá, phöông trôøi ñôïi chôø cuœa taát caœ nhaân loaïi thao thöùc hay khoå ñau.
Hai ngaøn naêm vaên hieán, boán ngaøn naêm vaên hieán, saùu ngaøn naêm hay möôøi ngaøn naêm vaên hieán khoâng theå chæ laø söï töï haøo xa leäch vôùi thöïc taïi, khoâng theå chæ laø söï ñaùnh giaëc gioœi, khoâng theå laø söï maéc löøa vaøo troøng aùch bò ñoäng cuœa doøng suy töôœng phaœn öùng.
Ñoâng phöông, Taây phöông, truyeàn thoáng daân toäc... maø ta thöôøng nhaéc ñeán laø nhöõng danh töø phaân loaïi roãng nghóa vì chuùng chæ mang hình thaùi sinh saœn, truyeàn gioáng nhö hoa coœ röøng nuùi, nhöng chuùng khoâng ñöôïc hieåu theo phöông theá haønh ñoäng caœi dieän vaø saùng theá. Do ñoù, chuùng khoâng theå ñoàng thoaïi nghieâm chænh vôùi thöïc taïi.
23 naêm vöøa qua, nhöõng nhaø haønh ñoäng, nhöõng chính trò gia cuœa chuùng ta khoâng thaáy ñöôïc choã ñoù. Hoaëc hoï ñaõ thaáy, nhöng hoï nghó raèng phaœi coù quyeàn chính môùi hieän theå ñöôïc öôùc mô hoï. Vaø muoán coù quyeàn chính, hoï phaœi laên xaœ vaøo baát cöù phöông tieän naøo, thöôøng laø phöông tieän saét, maùu, mieãn laø coù theå naém laáy quyeàn chính. Hieän nay, quyeàn chính ôœ khaép moïi nôi bò moùc noái vaøo nhöõng heä thoáng vaên hoùa cuõ kyõ, phaœn choáng vôùi nhaân sinh vì vong tính. Nhöõng heä thoáng vaên hoùa naøy caét lìa chính trò ra khoœi söï soáng linh hoaït vaø uyeån chuyeån, ñöa chính trò qua phöông thöùc hoaït ñaàu vaø bieán noù thaønh moät boä phaän ly khai. Cöù theá, chính trò laáy maùu ôœ leà loái ngoaïi giao löøa doái, nhaát thôøi, ñoàng loõa, thoœa hieäp, ñôïi thôøi, ñeå tieáp nuoâi cho boä maùy nhaø nöôùc cöùng nhaéc vaø baát coâng.
Chính trò ñaønh chæ laø moät boä phaän sinh hoaït, nhöng boä phaän sinh hoaït naøy töông lieân maät thieát vôùi nhöõng phöông theá sinh hoaït khaùc, noù laø caùi gaïch noái linh ñoäng tieáp giao giöõa nhaân daân vaø ñaàu naõo yù thöùc hoï töùc nguoàn vaên hoùa. Noù boå chính cho nhau ñeå kieän tính con ñöôøng saùng theá. Noù chính laø haønh ñoäng.
Taây phöông cuõng nhö Ñoâng phöông ñeàu coù loái haønh ñoäng rieâng, tuy chung cuøng moät yù töôœng caœi dieän boä maët con ngöôøi. Duø vaäy, sau nhieàu laàn thöœ thaùch vaø thöïc nghieäm, con ngöôøi ôœ phöông Ñoâng hay ôœ phöông Taây ñeàu laø con ngöôøi maát goác, vong tính.
Caùi goác con ngöôøi ôœ ñaâu trong heä thoáng chính trò ñaõ thöïc hieän cuœa Khoång giaùo? Caùi goác con ngöôøi ôœ ñaâu trong heä thoáng chính trò Taây phöông, keå töø neàn Coäng hoøa Hy La cho ñeán neàn Coäng hoøa kyõ thuaät cuœa theá kyœ XX?
Cuoäc chieán tranh taïi Vieät Nam laø cuoäc tranh ñaáu giaønh ñoäc laäp. Nhöng ñoäc laäp trong voøng tranh chaáp khoâng ngöng nghæ cuœa theå cheá Coäng hoøa Kyõ thuaät, hay ñoäc laäp trong söï caœi dieän neàn chính trò phaù saœn cuœa theá giôùi? Chaúng ai khoâng bieát chuùng ta coù lyù trong cuoäc tranh ñaáu cuœa chuùng ta, nhöng khoán thay, caùi lyù naày bò leä thuoäc hoaøn toaøn vaøo söï ñònh lieäu cuœa nhöõng theå cheá Coäng hoøa Kyõ thuaät, côõ cöôøng quoác trong theá giôùi. Ñaây khoâng phaœi laø moät xaùc tín, vì noù thöïc teá nhö chuùng ta ñaõ thaáy roõ taïi Yelta, taïi Postdam, taïi Baøn Moân Ñieám, taïi Berlin, taïi Geneøve 54 vaø Geneøve 62. Do ñoù, vaán ñeà khoâng phaœi laø coù lyù hay khoâng, vaán ñeà laø haønh ñoäng treân phöông trôøi chính trò naøo.
Caœm giaùc chung chung thöôøng ñöôïc hieåu laø Ñoâng phöông naëng veà voâ vi, voâ vi neân troán laùnh cuoäc soáng buïi traàn vaø oâ ueá mong tìm thanh cao taâm hoàn treân cao xa cuœa phoá chôï; vaø Taây phöông laø söï xoâng xaùo vaøo con ñöôøng tìm toøi, khaùm phaù, xoâng xaùo quaù ñoä ñeán trôœ thaønh xaâm löôïc. Töø caœm giaùc naøy, chuùng ta coù moät hình aœnh cuï theå: khi Taây phöông neùm ra moät maùy huùt buïi thì Ñoâng phöông chuïp laáy ñi queùt nhaø, khi Taây phöông neùm ra moät môù saùch, Ñoâng phöông chuïp laáy ñoïc ngaáu nghieán, vaø hoïc thuoäc loøng, Taây phöông neùm ra moät hình thaùi caùch maïng (caùch maïng cho xaõ hoäi Taây phöông), Ñoâng phöông oâm laáy vaø aùp duïng trieät ñeå vaøo xaõ hoäi mình. Cöù theá, töø ba theá kyœ nay chuùng ta bò traøn ngaäp bôœi nhöõng moùn haøng cuœa Taây phöông saœn xuaát vaø neùm cho. Chuùng ta khoâng coøn thì giôø ñeå neùm taëng hoï moät thöù gì. Trong traïng huoáng ñoù laøm sao coù ñoái thoaïi? vaø dó nhieân laø caœnh xaâm löôïc vaø choáng traœ seõ tieáp dieãn khoâng ngöng nghæ. Caœnh naøy tieáp dieãn cho ñeán ngaøy moät beân chòu khuaát phuïc: Ñoâng phöông khuaát phuïc, Ñoâng phöông seõ bò Taây phöông hoùa, nhö hieän ñang bò Taây hoùa treân nhieàu lónh vöïc, nhöng khi Taây phöông chòu khuaát phuïc thì Ñoâng phöông seõ hoùa Taây phöông nhö theá naøo? Caâu hoœi naøy khoâng coát tìm caâu traœ lôøi, chuùng ta khoâng caàn thieát vaø khoâng muoán Ñoâng phöông hoùa Taây phöông.
Vaán ñeà thöïc ra khoâng ñôn giaœn vaø khoâng coá chaáp chuœng loaïi theo caâu hoœi treân ñaây. Vaán ñeà toái quan troïng laø maùu löœa ñang thieâu ruïi con ngöôøi ôœ phöông Taây cuõng nhö ôœ phöông Ñoâng. Hai phöông trôøi Ñoâng, Taây seõ noùi chuyeän, seõ hôïp taùc nhö theá naøo ñeå môœ con ñöôøng cuït maø taát thaœy nhaân loaïi ñang ngoài boù tay nhìn?
Taây phöông ñaõ vaø ñang haønh ñoäng daãn daét nhaân loaïi ñi veà ñaâu, chuùng ta thaáy raát roõ qua moät traêm naêm thuoäc Phaùp vaø 23 naêm ñaùnh giaëc vöøa qua. Ñoâng phöông ñaõ haønh ñoäng nhö theá naøo trong phöông trôøi Khoång giaùo, chuùng ta cuõng thaáy raát roõ qua hai möôi theá kyœ bò leä thuoäc vaø bò xaâm löôïc thöôøng tröïc. Vaø hai phöông theá haønh ñoäng treân ñaây ñaõ ñoái thoaïi nhö theá naøo, chuùng ta cuõng ñaõ thaáy qua cuoäc chieán tranh thuoác phieän ôœ Trung Hoa vaø cuoäc caùch maïng Taân Hôïi.
Vaán ñeà khoâng coøn laø chuyeän ñaùnh giaù.
Phaœi chaám döùt söï ñaùnh giaù ñeå ñi thaúng vaøo yeáu tính cuœa söï Soáng coøn. Noù ñang tuøy thuoäc vaøo hieän theå cuœa tính Vieät. Tính Vieät khoâng phaœi laø voâ vi hieåu theo nghóa toái, heïp vaø thöôøng nhaát khi nhìn veà Ñoâng phöông. Tính vieät chính laø söï chuyeån thöùc vaø vöôït thaéng qua haønh ñoäng. Höông Haœi thieàn sö laø moät thieàn sö Vieät Nam thôøi Nam Baéc trieàu (1627-1716) ñaõ töøng noùi:
"Coù ngöôøi caên tính thieân taø, noøi gioáng ngoaïi ñaïo, trí thöùc nhoœ nhen, cô möu noâng caïn, khoâng roõ ñöôïc beänh caên cuœa soáng vaø cheát, khoâng nhìn thaáy ñöôïc tính ngöôøi vaø ta, chæ muoán xa nôi huyeân naùo, traùnh söï xuùc ñoäng, phaù hình töôùng, lìa traàn ai, tuy raèng tìm ñöôïc caùi tónh mòch meâ muoäi, caùi khoâng hö muø quaùng, maø khoâng bieát raèng nhö theá laø choân vuøi maát chaân lyù, choáng cöï laïi söï thaáy bieát roát cuøng (chính giaùc)." (1)
Chaïy troán thöïc taïi theo caùch ñoù, theo Höông Haœi thieàn sö, nguyeân do vì:
"Phaøm ngöôøi ta phaàn nhieàu vì söï vieäc laøm trôœ ngaïi lyù trí, vì ngoaïi caœnh laøm trôœ ngaïi chaân taâm, thöôøng muoán traùnh ngoaïi caœnh cho yeân taâm, xa söï vieäc ñeå giöõ lyù, khoâng bieát raèng nhö theá laø taâm laøm trôœ ngaïi caœnh, trí laøm trôœ ngaïi vieäc. Vaäy coát sao cho taâm khoâng thieân leäch vaøo moät caœnh naøo" (1). Taâm khoâng thieân leäch vaøo moät caœnh naøo thì "nhö theá môùi coù theå vung tay vaøo chôï, chuyeån mình ñieàu hôïp vôùi moïi loaøi chuùng sinh" (1).
Nhaän thöùc nhö vaäy thì khoâng coù vaán ñeà xuaát theá hay nhaäp theá, haønh ñoäng voâ vi, chính trò hay phi chính trò. Chæ coøn laïi vaán ñeà: giaœi quyeát hieän traïng phaù saœn cuœa söï vong tính, nguoàn goác cuœa traêm vaïn khoå ñau vaø tranh chaáp maùu löœa. Nhaän thöùc naøy toùm goàm trong boán caâu thô cuœa Höông Haœi thieàn sö:
Ngaïi xöù phi töôøng bích
Thoâng xöù moät hö khoâng
Nhöôïc nhaân nhö thò giaœi
Taâm saéc baœn lai ñoàng (1)
coù nghóa laø: vaùch töôøng khoâng phaœi laø choã ngaên caùch, hö khoâng khoâng phaœi laø choã thoâng thöông, ai laø keœ nhìn thaáy tính nghóa ñoù taát hieåu taâm vaø saéc voán laø moät chöù khoâng hai. Boán caâu cuœa thieàn sö Vieät Nam, vöøa laø moät thi só, moät nhaø haønh ñoäng suoát 88 naêm taïi theá, ñaõ toùm thu ñöôïc yeáu tinh cuœa haønh ñoäng trong kinh Hoa Nghieâm.
Hoa Nghieâm kinh laø boä kinh lôùn, cao saâu, chæ roõ con ñöôøng haønh ñoäng hieän theå tính Vieät, môœ ra phöông trôøi giaœi phoùng nhaân sinh. Taát caœ caùc thieàn sö Vieät Nam coù coâng ñoùng goùp xaây döïng neàn vaên hoùa vaø tö töôœng Vieät, doïc lòch söœ, ñeàu thaám nhuaàn Hoa Nghieâm kinh. Nay muoán tìm hieåu theá naøo laø haønh ñoäng Vieät trong phöông trôøi chính trò theá giôùi, nhaèm phaù theá keït do chuœ nghóa hö voâ mang laïi, taát phaœi tìm laïi nguoàn Hoa Nghieâm. Hoa Nghieâm kinh goàm 39 phaåm, daøy 80 cuoán, ñaây cuõng laø ñieàu khieán ta khoâng theå trình baøy heát goác ngoïn cuœa 80 cuoán. Chuùng ta chæ coù theå laáy moät phaåm tieâu bieåu nhaát haàu lónh hoäi khaùi quaùt tính nghóa cuœa haønh ñoäng theå hieän qua toaøn boä kinh: Phaåm Phoå Hieàn.
Phaåm Phoå Hieàn ñaët vaán ñeà haønh ñoäng cuœa con ngöôøi trong xaõ hoäi vaø giöõa moïi loaøi nhö theá naøo?
Ñieàu ñaùnh ñoäng nhaát khi ñoïc xong Phaåm Phoå Hieàn laø caœm töôœng veà söï coù maët thöôøng tröïc vaø söï noå tung cuœa yù chí chuyeån lay nghòch caœnh cuœa con-ngöôøi-hieän-tính (kinh goïi laø Boà taùt). YÙ chí vaø haønh ñoäng naøy laø moät, vì chuùng khoâng xa lìa thöïc taïi, khoâng xaø lìa vôùi ñoái töôïng vong tính, khoå ñau vaø maùu, löœa tröôùc maét. "Ñoái vôùi keœ beänh hoaïn, ta laø löông y, ñoái vôùi keœ laïc ñöôøng, ta laø ngöôøi höôùng ñaïo; giöõa ñeâm toái, ta thaép leân aùnh saùng; vôùi nhöõng keœ baàn cuøng, ta laøm cho hoï coù aùo côm" (ö chö beänh khoå, vò taùc löông y; ö thaát ñaïo giaœ, thò kyø chaùnh loä; ö aùm daï trung, vò taùc quang minh; ö baàn cuøng giaœ, linh ñaéc phuïc taøng) (2).
Coù maët thöôøng tröïc ñeå chuyeån lay nghòch caœnh, nhöng coù maët baèng phöông thöùc naøo? — Phöông thöùc tuøy thuaän. Tuøy thuaän laø linh hoaït ñieàu hôïp. Tuøy thuaän vôùi moïi chuœng loaïi, vôùi moïi taàng lôùp nhaân daân haàu chuyeån hoùa hoï. Nhöõng "chuœng loaïi khaùc nhau veà moïi maët sinh hoaït, saéc thaân, hình daïng, töôùng maïo, tuoåi taùc, toäc loaïi, danh hieäu, taâm taùnh, tri thöùc, thuù vui, caœm giaùc, cöœ chæ, aùo quaàn, aên uoáng vaø khaùc nhau töø laøng xoùm, nhaø cöœa, thaønh aáp, cung ñieän..." noùi toùm laø moïi maøu da, truyeàn thoáng vaø giai caáp (chuœng chuœng sanh loaïi, chuœng chuœng saéc thaân, chuœng chuœng hình traïng, chuœng chuœng töôùng maïo, chuœng chuœng thoï löôïng, chuœng chuœng toäc loaïi, chuœng chuœng danh hieäu, chuœng chuœng taâm taùnh, chuœng chuœng tri kieán, chuœng chuœng duïc laïc, chuœng chuœng yù haønh, chuœng chuœng oai nghi, chuœng chuœng y phuïc, chuœng chuœng aåm thöïc, xöœ ö chuœng chuœng thoân dinh, tuï laïc, thaønh aáp, cung ñieän...) (2). "Vôùi caùc loaøi aáy, con-ngöôøi-hieän-tính (Boà taùt) tuøy thuaän ñeå chuyeån hoùa, phuïc vuï, cuùng döôøng nhö kính aùi meï cha; nhö taän taâm vôùi thaày, anh; thaäm chí toân kính hoï nhö toân kính caùc baäc sieâu vieät hay Nhö Lai khoâng maœy mai sai khaùc" (nhö thò ñaúng loaïi, ngaõ giai ö bæ tuøy thuaän nhi chuyeån; chuœng chuœng thöøa söï, chuœng chuœng cuùng döôøng, nhö kính phuï maãu, nhö phuïng sö tröôœng, caäp A la haùn, naõi chí Nhö Lai, ñaúng voâ höõu dò) (2).
Söï tuøy thuaän nhö vaäy cho ta thaáy tính bình ñaúng vaø khaœ naêng ñieàu hôïp linh hoaït cuœa con-ngöôøi-hieän-tính (Boà taùt). Bình ñaúng ôœ ñaây coù nghóa laø khoâng choïn toát boœ xaáu, khoâng neù traùnh thöïc taïi; traùi laïi, xoác tôùi, ñoái dieän vaø ñoàng thoaïi vôùi thöïc taïi, duø thöïc taïi ñoù laø thöïc taïi taâm linh, thöïc taïi chính trò, thöïc taïi vaên hoùa hay thöïc taïi xaõ hoäi. Bình ñaúng ôœ ñaây laø bình ñaúng giöõa phöông tieän vaø muïc ñích toái haäu, noù khoâng dung naïp thöù phöông tieän chuœ nghóa. Bôœi vì Phaåm Phoå Hieàn nhaän thöùc saâu cao treân moïi coá tín caïn côït vaø nhìn thaáy thöïc taïi nhö saám chôùp quaát vaøo khoâng trung ñieän: "Boà taùt nhö thò bình ñaúng nhieâu ích nhaát theá chuùng sanh. Haø dó coá? — Boà taùt nhöôïc naêng tuøy thuaän chuùng sanh, taéc vi tuøy thuaän cuùng döôøng chö Phaät. Nhöôïc ö chuùng sanh, toân troïng thöøa söï, taéc vi toân troïng thöøa söï Nhö Lai". (Con-ngöôøi-hieän-tính (Boà taùt) phaœi laøm lôïi ích bình ñaúng cho chuùng sinh. Vì sao vaäy? — Vì con-ngöôøi-hieän-tính (Boà taùt) tuøy thuaän chuùng sinh töùc laø tuøy thuaän cuùng döôøng chö Phaät. Toân troïng, phuïc vuï chuùng sinh laø toân troïng, phuïc vuï Nhö Lai) (2).
Phaät, Nhö Lai laø ai? ôœ ñaâu? vaø ta phaœi cuùng döôøng, kính leã nhö theá naøo? Hoa Nghieâm kinh cho ta bieát: "Caùc ñöùc Phaät nhieàu nhö buïi nhoœ cuœa voâ soá nöôùc Phaät trong theá giôùi ñang ñöôïc tính hieän (phaùp giôùi), trong hö khoâng giôùi khaép möôøi phöông ba ñôøi...". Ñoái vôùi caùc ñöùc Phaät naøy, "ta phaœi nhìn thaáy nhö ôœ tröôùc maét ta vaø ñem taát caœ haønh ñoäng cuœa thaân xaùc, lôøi noùi, yù töôœng trong saùng maø kính leã" (Thieän nam töœ, ngoân leã kænh chö Phaät giaœ, sôœ höõu taän phaùp giôùi, hö khoâng giôùi, thaäp phöông tam theá nhaát theá Phaät saùt, cöïc vi traàn soá chö Phaät Theá Toân... thaâm taâm tín giaœi, nhö ñoái muïc tieàn, taát dó thanh tònh thaân ngöõ yù nghieäp, thöôøng tu leã kính) (2). Vaø cuùng döôøng, leã kính chö Phaät laø "ñem loøng-xoùt-thöông-söï-soáng (ñaïi bi taâm) roäng lôùn maø tuøy thuaän phuïc vuï chuùng sinh thì vieäc cuùng döôøng Nhö Lai seõ ñöôïc thaønh töïu" (Dó ñaïi bi taâm, tuøy chuùng sanh coá, taéc naêng thaønh töïu, cuùng döôøng Nhö Lai) (2). Haønh ñoäng cuœa con-ngöôøi-hieän-tính (Boà taùt) ñoái vôùi Phaät hay ñoái vôùi chuùng sinh khoâng heà sai khaùc.
Bình ñaúng maø bình ñaúng giöõa Phaät vaø chuùng sinh thì khoâng coøn coù thöù bình ñaúng naøo roát raùo hôn. Chính yù thöùc bình ñaúng naøy ñaõ taïo ra khaœ naêng ñieàu hôïp linh hoaït cuœa con-ngöôøi-hieän-tính (Boà taùt). YÙ thöùc bình ñaúng vaø khaœ naêng ñieàu hôïp linh hoaït laø khí giôùi baát haïi nhöng coù söùc san phaúng maõnh lieät söï phaân chia giai caáp vaø tranh chaáp ñoái nghòch.
Söï coù maët thöôøng tröïc cuœa con-ngöôøi-hieän-tính (Boà taùt) trong tinh thaàn bình ñaúng vaø khaœ naêng ñieàu hôïp laø nguoàn löïc giaœi phoùng vaø xaây döïng treân moïi lónh vöïc vaên hoùa, chính trò, xaõ hoäi, taâm linh. "Con-ngöôøi-hieän-tính (Boà taùt) laø phaœi laøm lôïi ích bình ñaúng cho chuùng sinh vì con-ngöôøi-hieän-tính (Boà taùt) laøm cho chuùng sinh hoan hyœ töùc laø laøm cho ñöùc Phaät hoan hyœ." (op. cit. vaø... Nhöôïc linh chuùng sanh sanh hoan hyœ giaœ, taéc linh nhaát theá Nhö Lai hoan hyœ) (2).
Ñoaïn kinh treân ñöôïc nhaéc laïi hai laàn ñeå nhaän roõ tính bình ñaúng vaø khaœ naêng ñieàu hôïp trong con-ngöôøi-hieän-tính (Boà taùt) ñoái vôùi chuùng sinh cuõng nhö ñoái vôùi Phaät. Nhöng yeáu tính cuœa bình ñaúng vaø ñieàu hôïp naèm trong haønh ñoäng. Haønh ñoäng ñöa nhaän thöùc vaø suy tö trôœ veà vôùi tính. Chæ coù haønh ñoäng con ngöôøi môùi thoaùt khoœi söï buœa löôùi cuœa tình traïng vong tính vaø chæ coù haønh ñoäng môùi hieän theá thöïc taïi cuøng söï huøng traùng laãm lieät cuœa suy tö. Duø muoán duø khoâng, con ngöôøi khoâng thoaùt khoœi qui luaät cuœa söï trôœ thaønh khoâng ngöng nghæ, qui luaät trôœ thaønh naøy töï noù laø haønh ñoäng töï nhieân cuœa sinh-taâm-vaät-lyù-hoùa, nhöng höôùng daãn vaø ñieàu khieån söï trôœ thaønh baèng haønh ñoäng yù thöùc ñeå thoaùt khoœi traïng huoáng vong tính laø khaœ naêng ñaëc thuø cuœa con ngöôøi. Qui luaät haønh ñoäng naøy ít nhaát cuõng laø qui luaät daønh cho nhöõng ai coøn ôœ trong theá giôùi vong tính, aùp böùc vaø khoå ñau. Ñoù laø lyù do vì sao ñöùc Phaät sau khi giaœng baøi giaœng thöù nhaát veà Boán Chaân Lyù taïi thaønh Beùnareøs ñaõ ñeà caäp tôùi "Taùm con ñöôøng chính" (Baùt Chaùnh Ñaïo) töùc laø taùm nguyeân taéc haønh ñoäng kheá öùng vôùi taâm sinh lyù vaø xaõ hoäi loaøi ngöôøi.
Nhöng vì sao taát caœ haønh ñoäng vaø noã löïc khoâng ñoå doàn veà chuùng sinh bò vong tính, khoå ñau, maø ñoàng luùc phaœi quay veà vôùi Phaät? Vì sao coù söï lieân heä giöõa Phaät vaø chuùng sinh? Vì sao "toân troïng, phuïc vuï chuùng sinh laø toân troïng, phuïc vuï Nhö Lai"?
— Bôœi vì "chuùng sinh laø Phaät seõ thaønh."
— Bôœi vì chuùng sinh, Phaät vaø con-ngöôøi-hieän-tính (Boà taùt) lieân heä töông quan nhau nhö nöôùc vaø söõa, khoâng theå caét lìa, vaø trôœ thaønh khoâng ngöng nghæ treân ñöôøng veà Tính Khoâng—theo nghóa cuœa Long Thoï.
— Bôœi vì caùc ñöùc Phaät ñeàu laáy loøng-xoùt-thöông-söï-soáng bao la (taâm ñaïi bi) laøm caên baœn haønh ñoäng. Loøng xoùt-thöông-söï-soáng bao la xuaát sinh vì coù chuùng sinh ñau khoå, vong tính. Loøng xoùt-thöông-söï-soáng bao la baát taän laø nguyeân löïc haønh ñoäng khieán cho con ngöôøi böôùc leân ñöôøng trôœ veà khai môœ tính nguyeân. Nhôø coù söï leân ñöôøng trôœ veà khai môœ tính nguyeân maø con ngöôøi thoaét ruõ boœ moïi khaùi nieäm vaø manh ñoäng gaây ra tình traïng vong tính, tình traïng tranh chaáp, tình traïng löœa maùu, ñeå töïu thaønh söï thaáy-bieát-chaân-tính, saùng thaáy thöïc taïi vaø vöôït thaéng nghòch caœnh (Chö Phaät Nhö Lai, dó ñaïi bi taâm, nhi vi theå coá. Nhaân ö chuùng sanh, nhi khôœi ñaïi bi, nhaân ö ñaïi bi, sanh boà ñeà taâm, nhaân boà ñeà taâm, thaønh ñaúng Chaùnh giaùc) (2). Noùi cho deã hieåu thì chuùng sinh ñöôïc Hoa Nghieâm kinh ví nhö goác reã cuœa caây, vöøa laø choã baét ñaàu vöøa laø choã töïu thaønh, caùc ñöùc Phaät vaø caùc vò Boà taùt laø hoa quaœ. Laáy nöôùc xoùt-thöông-söï-soáng röôùi vaøo goác reã (laø chuùng sinh) thì hoa quaœ Phaät, Boà taùt vaø trí tueä seõ ñöôïc keát ñôm. Caøng röôùi nhieàu nöôùc xoùt-thöông-söï-soáng bao nhieâu ñeå laøm ích lôïi cho goác reã (töùc laø chuùng sinh) thì töïu quaœ caøng hoaøn taát troïn veïn (Nhaát theá chuùng sanh, nhi vi thoï caên, chö Phaät, Boà taùt, nhi vi hoa quaœ; dó ñaïi bi thuœy, phieâu ích chuùng sanh, taéc naêng thaønh töïu, chö Phaät Boà taùt, trí tueä hoa quaœ. Haø dó coá? — Nhöôïc chö Boà taùt, dó ñaïi bi thuœy, nhieâu ích chuùng sanh, taéc naêng thaønh töïu A naäu ña la tam mieäu tam boà ñeà coá...) (2).
Haønh ñoäng maø ta ñeà caäp treân ñaây laø haønh ñoäng coù söùc ñoåi thay taän goác. Laãm lieät nhö maët trôøi chuyeån muøa vaø taïo sinh. Huøng traùng nhö saám chôùp. Uyeån chuyeån nhö phöôïng hoaøng. Uy löïc nhö où soùng. Noù khoâng phaœi laø thöù manh ñoäng eœo laœ, co keùo, vuï lôïi, voâ caên, maát goác... traù hình cho söï yeáu ñuoái, kieâu maïn vaø sôï haõi maø ta thaáy khoâng ngôùt treân phoâng caœnh cuoäc ñôøi ñang luùn baïi naøy. Loaïi manh ñoäng sau naøy chæ laø nhöõng hoaït ñoäng ñaõ ñöôïc kyõ thuaät hoùa (praxis technocratique) hay nhöõng hoaït ñoäng coù tính caùch che ñaäy, chôï buùa baùn buoân cuœa moät soá lôùn caùc ñaœng nhoùm, chuùng chæ dieãn laïi, trong moät lôùp lang môùi, thöù chuœ tröông cuœa Machiavel.
Noùi toùm, haønh ñoäng cuœa Hoa Nghieâm laø haønh ñoäng döïa treân loøng-xoùt-thöông-söï-soáng bao la voâ taän, laáy bình ñaúng laøm tieâu chuaån, laáy tuøy thuaän (linh hoaït ñieàu hôïp) laøm phöông thöùc. Khoâng vaø thôøi gian cuœa haønh ñoäng laø taïi theá vaø töùc khaéc. Phaœi haønh ñoäng töùc khaéc vaø taïi theá, vì theá giôùi hieän taïi vaø baây giôø ñang vong tính, vì chuùng sinh hieän taïi vaø baây giôø ñang traàm luaân trong löœa, maùu. Ñoù laø yù nghóa cuœa lôøi xin Phaät ôœ ñôøi trong Hoa Nghieâm kinh. Soá nöôùc Phaät cuõng nhö soá caùc chö Phaät trong theá giôùi ñang ñöôïc tính hieän, trong hö khoâng giôùi nhieàu nhö buïi nhoœ cuoán bay, caùc ñaáng Giaùc ngoä aáy muoán thò hieän söï döøng ñöùt doøng soáng cheát, muoán caét lìa moïi manh ñoäng trong theá giôùi vong tính (vaøo Nieát Baøn). Nhöng con-ngöôøi-hieän-tính (Boà taùt) vì muoán lôïi laïc cho chuùng sinh neân ñaõ thi thieát caàu xin chö Phaät chôù vaøo Nieát Baøn (Phuïc thöù, thieän nam töœ! Ngoân thænh Phaät truù theá giaœ, sôœ höõu taän phaùp giôùi, hö khoâng giôùi, thaäp phöông tam theá nhöùt theá Phaät saùt, cöïc vi traàn soá, chö Phaät Nhö Lai, töông duïc thò hieän baùt Nieát Baøn giaœ, caäp chö Boà taùt, Thanh vaên, Duyeân giaùc, höõu hoïc, voâ hoïc, naõi chí nhaát theá chö thieän tri thöùc, ngaõ taát khuyeán thænh maïc nhaäp Nieát baøn, kinh ö nhaát theá Phaät saùt cöïc vi traàn soá kieáp, vò duïc lôïi laïc nhaát theá chuùng sanh) (2).
Caâu treân duøng hình töôïng vaøo, ra Nieát baøn cho ta deã thaáy söï sai laïc cuœa doøng suy töôœng, haønh ñoäng theo loái nhò nguyeân (dualisme). Doøng suy töôœng thöïc haønh baát nhò laø: hieän theå Nieát baøn trong cuoäc ñôøi (thænh Phaät truù theá giaœ; xin Phaät ôœ ñôøi) chöù khoâng phaœi laø vaøo Nieát baøn. Vaøo Nieát baøn suy dieãn söï caét ñöùt thöïc taïi laøm ñoâi. Chính vaäy maø caùc kinh hay noùi "phieàn naõo laø Boà ñeà, sinh töœ laø Nieát baøn", hoaëc "laùnh xa theá gian ñau khoå ñeå tìm giaùc ngoä thì chaúng khaùc chi ñi tìm loâng ruøa, söøng thoœ" (xem Ñaïi Trí Ñoä luaän, Duy Ma Caät kinh, Hoa Nghieâm). Höông Haœi thieàn sö cuõng töøng daïy cho caùc moân ñeä:
"Muoán caàu bieát ñaïo Phaät, phaœi hieåu taâm chuùng sinh, chæ vì chuùng sinh meâ muoäi ñaïo Phaät, khoâng phaœi ñaïo Phaät meâ muoäi chuùng sinh. Neáu töï tính giaùc ngoä thì chuùng sinh töùc laø Phaät. Neáu meâ muoäi töï tính thì Phaät töùc laø chuùng sinh. Khi töï tính bình ñaúng, chuùng sinh töùc laø Phaät. Luùc töï tính hieåm taø thì Phaät töùc laø chuùng sinh. Trong taâm ta töï ñaõ coù Phaät" (1).
Nhaän xeùt tieán trình tri thöùc cuœa nhaân loaïi trong ba theá kyœ vöøa qua, nhaát laø töø theá kyœ XIX trôœ ñi, ta thaáy raát roõ laø khoa hoïc coù nhöõng böôùc tieán thaät daøi vaø lôùn. Khoa hoïc quay ra nhìn vuõ truï lôùn cuœa ñaát trôøi, nhìn vaøo vi ti cuœa loaøi truøng khuaån hay thaân theå hoïc, hoaëc tinh luyeän kyõ thuaät vaät duïng cho lao ñoäng, thì khoa hoïc phaùt trieån khoâng ngöøng. Trong khi ñoù, khoa haønh ñoäng noùi lôùn, vaø noùi heïp laø khoa chính trò thì tieán boä raát chaäm, haàu nhö ngöng ñöùng. Haønh ñoäng hay chính trò phaœi ñöôïc hieåu nhö söï ñoái dieän vaø giaœi quyeát hieän traïng vong tính cuœa theá giôùi, söï töông quan cuœa caùc chuœng loaïi, söï ñau khoå vaø bò aùp böùc cuœa con ngöôøi ñoâng ñaœo.
Thôøi Trung coå sôœ dó khoa hoïc tieán chaäm laø vì tri thöùc cuœa thôøi Trung coå bò huõ hoùa bôœi coá tín, bôœi söï muø quaùng tin vaøo nhöõng keœ ñi tröôùc khoâng daùm vöôït coå nhaân ñeå öùng duïng vôùi qui luaät trôœ thaønh cuœa vuõ truï; bôœi chæ tin saùch maø khoâng nhìn söï vaät nhö laø söï vaät (caùch vaät). Nhöng keå töø khi caùc nhaø khoa hoïc baét ñaàu thaáy caùi doát, caùi thieáu keùm cuœa mình, thì hoï laøm nhöõng böôùc nhaœy khoœi hoá giam cuœa coá tín vaø sôï haõi nhoœ nhen, nhôø vaäy hoï khaùm phaù ra muoân hình vaïn traïng veà maët maøy cuœa söï soáng. Khoa hoïc thuaàn tuùy caøng tieán caøng cung caáp sôœ naêng cho khoa hoïc aùp duïng, nhôø ñoù khoa hoïc aùp duïng (science appliqueùe) cheá bieán ra muoân thöù kyõ thuaät. Nhöng kyõ thuaät töï noù khoâng theå khoe söùc kyø naêng, maø caàn tôùi baøn tay con ngöôøi. Con ngöôøi khoâng ñöôïc chuaån bò ñeå söœ duïng caùc kyõ thuaät kia trong muïc ñích baœo veä söï soáng, neân ñaõ hoaït ñoäng böøa baõi nhö ta ñaõ thaáy trong cuoäc tranh chaáp Vieät Nam.
Nhaø khoa hoïc nhaän thaáy caùi doát, caùi thieáu keùm cuœa mình, hoï nhaän ñònh vaø vaát mình vaøo caùc khaùm phaù, tìm toøi, thöïc hieän, nhöng phaàn raát lôùn caùc nhaø haønh ñoäng, caùc nhaø chính trò vaãn chöa thaáy caùi thieáu, caùi doát cuœa mình ñeå tìm ra phöông theá tuøy thuaän vôùi con ngöôøi ñau khoå trong xaõ hoäi bò vong tính haàu thay ñoåi boä maët beänh hoaïn naøy. Khoa hoïc chæ tieán boä khi khoâng coá tín vaøo saùch vôœ maø nhìn thaúng vaøo söï vaät baèng con maét quaéc nhö göôm. Cuõng vaäy, nhaø haønh ñoäng, nhaø chính trò chæ mang laïi lôïi ích cho muoân loaøi, khi hoï giaõ töø caùc trieát hoïc, chuœ thuyeát, luaät leä saét theùp coá tín cuœa ñaœng nhoùm ñeå nhìn saâu vaøo xaõ hoäi vong tính, nhìn thaúng vaøo theá phaän con ngöôøi nhö ñöa taœng theùp nung ñoœ vaøo lôùp baêng tuyeát ñeå maët ñaát loù daïng, nhôø ñoù coœ boàng cuõng nhö caây traùi xuaát xuaân.
Moät nhaän thöùc phaù ñoå coá tín nhö vaäy, Hoa Nghieâm kinh goïi laø "saùm hoái". Coù nhaän thöùc saùm hoái, môùi coù söï loïc saïch sai laàm vaø voõ trang cho haønh ñoäng ñoåi thay boä maët theá giôùi. Ñaõ töø laâu söï muø quaùng, coá tín, tham voïng ñoäc toân vaø caêm hôøn theå hieän qua thaân xaùc, lôøi noùi vaø yù nghó ñaõ ñaåy ta vaøo con ñöôøng hoaït ñaàu gaây roái cho moät coäng ñoàng voán ñaõ hoãn loaïn. Giaù duï nhö caùc hoaït ñaàu ñoäc aùc naøy maø coù hình töôùng nhö caây röøng thì chaéc chaén maët ñaát ñaõ nöùt neœ vaø tan raõ. Neáu ta chaân nhaän ñöôïc ñieàu ñoù, loïc saïch heát coá tín, tham voïng vaø saân haän, töùc khaéc ta seõ ñöôïc an truù trong choã baát loaïn ñeå saün saøng haønh ñoäng cho lôïi ích chung (Thieän nam töœ! Ngoân saùm tröø nghieäp chöôùng giaœ, Boà taùt töï nieäm: ngaõ ö quaù khöù voâ thæ kieáp trung, do tham saân si, phaùt thaân, khaåu, yù, taùc chö aùc nghieäp, voâ löôïng voâ bieân. Nhöôïc thöœ aùc nghieäp, höõu theå töôùng giaœ, taän hö khoâng giôùi, baát naêng dung thoï. Ngaõ kim taát dó thanh tònh tam nghieäp, bieán ö phaùp giôùi, cöïc vi traàn saùt, nhaát theá chö Phaät, Boà taùt chuùng tieàn, thaønh taâm saùm hoái, haäu baát phuïc taïo, haèng truù tònh giôùi, nhaát theá coâng ñöùc) (2).
Nhaän ñònh phaù chaáp treân ñaây voõ trang cho haønh ñoäng. Khoâng "xeùt laïi", taát khoâng theå coù tieán hoùa, vaø khoâng theå coù söï hy sinh höõu ích ñeán daùm boá thí thaân maïng maø Hoa Nghieâm kinh ví nhö laáy da mình laøm giaáy, cheœ xöông laøm vieát, laáy maùu laøm möïc ñeå gaày döïng neàn vaên hoùa, trong nghóa lôùn vaø ñeïp nhaát, cho con ngöôøi. Khoâng phaù chaáp nhö vaäy, thì khoù coù theå theo göông ñöùc Phaät daùm xaœ boœ tö höõu, ñòa vò, thaønh aáp, cung ñieän... cho muïc ñích toái thöôïng laø cho-vui-vaø-cöùu-khoå nhaân loaïi (Nhi vi boá thí, baùt bì vi chæ, tích coát vi buùt, thích huyeát vi maëc, thö taœ kinh ñieån, tích nhö Tu di, vò troïng phaùp coá, baát tích thaân maïng, haø huoáng vöông vò, thaønh aáp, tuï laïc, cung ñieän, vieân laâm) (2).
Baœn chaát haønh ñoäng dieãn ñaït trong maáy trang qua ruùt töø moät soá lôøi nguyeän lôùn trong möôøi ñaïi nguyeän cuœa Phaåm Phoå Hieàn (thuoäc Hoa Nghieâm kinh). Moãi lôøi nguyeän mang moät saéc thaùi rieâng bieät, ñi töø ñoä thaáp ñeán ñoä cao cuœa baœn chaát haønh ñoäng nhaèm ñoåi thay toaøn boä theá giôùi vong tính, khoå ñau. Nhöng caâu laùy ôœ cuoái moãi möôøi lôøi nguyeän laø caâu ñeä nhaát quan troïng. Ta thöœ ñoïc moät caâu laùy keát ôœ lôøi ñaïi nguyeän tuøy thuaän chuùng sinh:
"Haønh ñoäng tuøy thuaän chuùng sinh cuœa con-ngöôøi-hieän-tính (Boà taùt), giaœ duï nhö hö khoâng giôùi coù choã taän cuøng, chuùng sinh giôùi coù luùc chaám döùt, haønh ñoäng taïo nghieäp cuœa chuùng sinh coù theå ngöøng, phieàn naõo cuœa chuùng sinh coù theå caét ñöùt, nhöng söï tuøy thuaän chuùng sinh cuœa ta (con-ngöôøi-hieän-tính hay Boà taùt) chaúng bao giôø ngöøng döùt, töông tuïc maõi maõi töø nieäm naøy sang nieäm khaùc khoâng giaùn ñoaïn vaø nhöõng haønh ñoäng phaùt töø thaân theå, töø lôøi noùi, töø yù nghó cuõng khoâng bao giôø rôøi raõ, chaùn chöôøng" (Boà taùt nhö thò, tuøy thuaän chuùng sanh, hö khoâng giôùi taän, chuùng sanh giôùi taän, chuùng sanh nghieäp taän, chuùng sanh phieàn naõo taän, ngaõ thöœ tuøy thuaän, voâ höõu cuøng taän, nieäm nieäm töông tuïc, voâ höõu giaùn ñoaïn, thaân ngöõ yù nghieäp, voâ höõu bì yeám) (2).
Caâu laùy ñeä nhaát quan troïng naøy naèm ôœ cuoái moãi möôøi lôøi ñaïi nguyeän, neâu roõ quyeát taâm baát khuaát vaø khoâng thoái chuyeån cuœa con ngöôøi haønh ñoäng, con-ngöôøi-hieän-tính. Khoâng coù caâu naøy, nhöõng lôøi nguyeän seõ bò löœng lô ôœ chaân trôøi suy töôœng hay döï phoùng. Noù laø caùi gaïch noái baèng nöôùc giöõa hai gioït nöôùc, noù laø caùi buùng nhaœy huøng traùng töø vöïc ñaùy leân choùt ñænh voâ cuøng.
Treân ñaây, toâi môùi chæ ñaùnh moät caùi nhìn voäi vaõ, caïn côït sau khi ñoïc ñi ñoïc laïi treân ba traêm laàn Phaåm Phoå Hieàn, laø phaåm quan troïng ôœ trong soá 80 cuoán kinh cuœa boä Hoa Nghieâm. Toâi ñaõ ñoïc treân ba traêm laàn vaøo nhöõng buoåi mai luùc chim vöøa thöùc giaác treân con ñöôøng moøn ven soâng Marne, döôùi raëng boà ñeà (tilleul) thôm ngaùt qua haøng baïch döông huøng vó. Beân kia laø röøng Vincennes ngaùt laù vaø doøng soâng chaœy giöõa coøn muø söông Vyõ Daï. Toâi ñaõ ñoïc ñeå tìm hieåu theá naøo laø haønh ñoäng Vieät trong phöông trôøi chính trò theá giôùi. Leõ ra, toâi chöa neân vieát moät caùch voäi vaõ nhö vaäy, vaø phaœi chôø ñoïc ñi ñoïc laïi treân moät nghìn laàn nhö Nguyeãn Du ñaõ ñoïc treân moät nghìn laàn kinh Kim Cang. Nhöng haèng ñeâm, duø coøn ôœ moät goùc trôøi xa, raát xa Vieät Nam "ñeán maáy ñaïi döông", traùi saùng vaãn choùi loøa maét toâi, nhòp ñaäp tim toâi ñaäp hung haœn, loaïn cuoàng vaø ñau ñôùn theo töøng quaœ ñaïn noå treân mình ñaát ñai cuœa queâ höông roàng phöôïng. Toâi thaáy nhöõng beù em khoâng coøn ñeïp nhö laù non, vaø nöôùc maét cuœa bieát bao phuï nöõ chaœy laên xuoáng neàn ñaát, traøn ngoœ ra bôø hoùi, ra con soâng maùu... Nhöõng hình boùng choùi chang vaø taøn nhaãn ñoù khoâng phaœi chæ môùi thaáy baây giôø vaø treân moät giaœi ñaát maø treân nhieàu giaœi ñaát. Vaø cuõng ñaõ thaáy tröôùc, noù coøn taùi dieãn nhö trong moät raïp chôùp boùng thöôøng tröïc 24 giôø trong töông lai, neân toâi vieát ra baøi naøy ñeå voã an lôøi nguyeän nhoœ cuœa taâm tö. Lôøi nguyeän maø toâi ñoïc, töø gaàn ba möôi naêm qua, nhö goïi thaàm teân moät ngöôøi yeâu trong ñeâm saâu khoâng doái traù:
"Nguyeän kheùp kín taát caœ caùc caùnh cöœa aùc thuù, vaø môœ roäng con ñöôøng hieän tính haùt ca cho ngöôøi vaø trôøi". Quan beá nhaát theá, chö aùc thuù moân, khai thò nhôn thieân, nieát baøn chaùnh loä.
Paris, thaùng 5 naêm 1968
Chuù thích:
(1) Kieán Vaên tieåu luïc , chöông Thieàn daät - Leâ Quí Ñoân.
(2) Phaåm Phoå Hieàn - Kinh Hoa Nghieâm.