Ð Ạ O PHẬT VÀ CHÍNH TRỊ
K.S Dhammananda .Thaûo Hieàn Sucitto löôïc dòch
Ñöùc Phaät xuaát thaân töø giai caáp vöông töôùng, vaø do ñoù, Ngaøi coù nhieàu lieân heä vôùi caùc vò quoác vöông, hoaøng töû, quan laïi, trong trieàu ñình. Maëc duø coù nhieàu lieân heä nhö theá, Ngaøi khoâng bao gìô duøng caùc theá löïc chính trò ñeå truyeàn ñaïo, vaø Ngaøi cuõng khoâng bao giôø cho pheùp giaùo phaùp cuûa Ngaøi bò lôïi duïng cho caùc yù ñoà chính trò.
Caên baûn cuûa toân giaùo laø ñaïo ñöùc, loøng trong saïch, vaø ñöùc tin; trong khi ñoù, caên baûn cuûa chính trò laø quyeàn löïc. Trong tieán trình lòch söû, toân giaùo thöôøng bò laïm duïng ñeå bieän minh cho chieán tranh vaø thoân tính, ñaøn aùp, cheùm gieát, taøn baïo, noåi loaïn, taøn phaù caùc coâng trình vaên hoùa vaø ngheä thuaät.
Muïc ñích cuûa Phaät phaùp khoâng phaûi nhaém ñeán vieäc thaønh laäp caùc ñònh cheá vaø cô caáu veà chính trò môùi. Treân cô baûn toân giaùo tìm caùch giaûi quyeát caùc vaán ñeà trong xaõ hoäi baèng caùch giaùo hoùa moãi caù nhaân, voán laø thaønh vieân cuûa xaõ hoäi, vaø baèng caùch ñeà nghò caùc nguyeân taéc toång quaùt ñeå ñieàu höôùng xaõ hoäi tieán ñeán moät phong thaùi nhaân baûn, caûi thieän ñôøi soáng cuûa moïi thaønh vieân, vaø coå ñoäng söï phaân phoái caùc nguoàn vaät löïc moät caùch coâng baèng hôn.
Khoâng moät heä thoáng chính trò naøo, duø raèng coù veû raát lyù töôûng, coù theå mang laïi haïnh phuùc vaø hoøa bình, neáu ngöôøi daân trong theå cheá ñoù coøn bò bao truøm bôûi loøng tham, saân haän vaø meâ si. Theâm vaøo ñoù, duø coù theo moät heä thoáng chính trò naøo ñi nöõa, cuõng coøn coù nhöõng nhaân toá phoå quaùt maø töøng caù nhaân trong xaõ hoäi phaûi tröïc dieän: Keát quaû cuûa caùc nghieäp thieän vaø baát thieän cuûa rieâng mình, vaø söï khieám khuyeát vaø thieáu vaéng cuûa moät neàn an laïc tröôøng cöûu vì baûn chaát cuûa theá gian voán laø hoaïn khoå, voâ thöôøng, vaø voâ ngaõ. Ñoái vôùi nhöõng ngöôøi con Phaät, khoâng moät nôi naøo trong coõi Ta baø naøy laø coù ñöôïc moät töï do, giaûi thoaùt thaät söï, keå caû caùc coõi tieân cuûa chö Thieân
Moät heä thoáng chính trò ttoát vaø coâng baèng - coù nhöõng baûo ñaûm cho caùc quyeàn caên baûn cuûa con ngöôøi, vaø coù nhöõng ñònh cheá giaùm saùt vaø caân baèng vieäc söû duïng quyeàn löïc - laø ñieàu kieän quan troïng cho cuoäc soáng haïnh phuùc trong xaõ hoäi. Tuy nhieân, töï do tuyeät ñoái khoâng theå naøo coù ñöôïc trong caùc ñònh cheá chính trò, maø chæ coù ñöôïc trong taâm thöùc khi noù ñöôïc giaûi thoaùt. Ñeå ñöôïc giaûi thoaùt, chuùng ta caàn nhìn vaøo noäi taâm cuûa chính mình, vaø noå löïc giaûi phoùng noù ra khoûi caùc goâng xieàng cuûa voâ minh, haän thuø vaø tham duïc. Töï do trong yù nghóa ñích thöïc tuyeät ñoái chæ coù ñöôïc khi naøo chuùng ta duøng Chính Phaùp ñeå phaùt trieån taâm lyù qua lôøi noùi vaø haønh ñoäng höôùng thieän, vaø ñeå huaân taäp taâm yù, ñeå phaùt trieån taâm linh, ñaït ñeán cöùu caùnh tuyeät ñoái cuûa giaùc ngoä.
Coù nhieàu khía caïnh qua caùc lôøi daïy cuûa ñöùc Phaät coù nhöõng töông quan vôùi caùc boá cuïc chính trò ngaøy nay.
Thöù nhaát, ñöùc Phaät ñaõ giaûng daïy veà tính caùch bình ñaúng cuûa con ngöôøi caû maáy ngaøn naêm tröôùc tuyeân ngoân cuûa Abraham Lincoln (Toång thoáng Myõ). Ngaøi daïy raèng caùc giai caáp, taàng lôùp trong xaõ hoäi chæ laø nhöõng haøng raøo nhaân taïo do xaõ hoäi döïng ra. Vieäc saép xeáp thöù baäc cuûa xaõ hoäi loaøi ngöôøi, theo lôøi Ngaøi, chæ coù theå döïa treân phaåm chaát giôùi haïnh cuûa hoï maø thoâi.
Thöù hai, ñöùc Phaät khuyeán khích tinh thaàn hôïp taùc bình ñaúng vaø tieáp tuïc tham gia ñoùng goùp trong xaõ hoäi. Ñaây laø moät tinh thaàn ñaõ ñöôïc coå voõ trong tieán trình chính trò cuûa caùc xaõ hoäi hieän nay.
Thöù ba, Ngaøi ñaõ khoâng chæ ñònh moät ngöôøi naøo ñeå keá thöøa Ngaøi. Ngaøi chæ daïy raèng moïi ngöôøi phaûi töï mình maø tu hoïc, laáy Chính phaùp laøm neàn taûng vaø laøm nôi nöông töïa. Caùc thaønh vieân cuûa Taêng ñoaøn chæ chòu söï höôùng daãn cuûa Giaùo phaùp vaø Giôùi luaät nhö laø moät boä luaät sinh hoaït. Cho ñeán ngaøy nay, moãi tu só ñeàu phaûi tuaân thuû boä Giôùi luaät ñoù ñeå laøm kim chæ nam höôùng daãn cho moïi sinh hoaït tu hoïc cuûa mình.
Thöù tö, ñöùc Phaät ñaõ khuyeán khích tinh thaàn tham vaán vaø tieán trình daân chuû. Ñieàu naøy ñöôïc theå hieän qua coäng ñoàng Taêng só, trong ñoù moãi thaønh vieân ñeàu coù quyeàn quyeát ñònh veà caùc vaán ñeà chung. Khi coù moät nghi vaán nghieâm troïng caàn phaûi ñöôïc giaûi quyeát, caùc vaán ñeà coù lieân quan ñöôïc ñem ra giöõa caùc tu só ñeå thaûo luaän trong moät phöông caùch töông töï nhö trong heä thoáng Quoác hoäi ngaøy nay. Tieân trình töï quaûn naøy coù leõ seõ laøm nhieàu ngöôøi ngaïc nhieân vì noù ñaõ ñöôïc aùp duïng trong caùc coäng ñoàng taêng só Phaät giaùo taïi AÁn Ñoä trong 2500 naêm tröôùc ñaây, vaø phöông caùch ñieàu haønh coù raát nhieàu ñieåm töông ñoàng vôùi caùc thuû tuïc thaûo luaän trong Quoác hoäi.
Moät tu só, töông töï nhö vò "phaùt ngoân nhaân ", ñöôïc chæ ñònh ñeå coù tieáng noùi chung, ñaïi dieän cho coäng ñoàng. Moät tu só khaùc, töông töï nhö vò "chuû tòch", ñöôïc baàu ra ñeå ñieàu haønh dieãn ñaøn. Caùc vaán ñeà ñöôïc ñöa ra nhö caùc nghò trình ñeå ñöôïc thaûo luaän coâng khai. Trong moät vaøi tröôøng hôïp khi vaán ñeà coù tính caùch nghieâm troïng vaø phoå quaùt, thì noù coù theå ñöôïc ñem ra thaûo luaän nhieàu laàn, töông töï nhö caùc voøng thaûo luaän cuûa Quoác hoäi veà caùc döï luaät. Neáu qua caùc cuoäc thaûo luaän maø coøn nhieàu yù kieán xung khaéc, baát ñoàng thì aán ñeà seõ ñöôïc bieåu quyeát qua moät cuoäc boû phieáu ñeå laáy quyeát ñònh theo ña soá. Ñaïo Phaät khuyeán khích neàn taûng ñaïo ñöùc vaø vieäc söû duïng quyeàn löïc coâng coäng vôùi yù thöùc traùch nhieäm. Ñöùc Phaät tuyeân giaûng veà hoøa bình vaø baát baïo ñoäng nhö laø moät thoâng ñieäp phoå quaùt. Ngaøi khoâng chaáp nhaän baïo löïc vaø huûy hoaïi sinh maïng. Ngaøi daïy: "Ngöôøi thaéng taïo caêm thuø, keû thua soáng khoå sôû. Ngöôøi naøo ttöø boû thaéng vaø baïi thì ngöôøi ñoù soáng an vui vaø haïnh phuùc". Chaúng nhöõng ñöùc Phaät daïy veà hoøa bình vaø baát baïo ñoäng, coù leõ Ngaøi cuõng laø vò Ñaïo söï ñaàu tieân vaø duy nhaát ñaõ ra taän chieán tröôøng ñeå tìm caùch ngaên chaän chieán tranh. Nhaøi ñaõ hoùa giaûi xung ñoät giöõa boä toäc Sakya vaø boä toäc Koliya khi hoï muoán khôûi söï ñaùnh nhau vì tranh chaáp nöôùc soâng Rohina. Ngaøi cuõng ñaõ thuyeát phuïc vua Ajatasanu boû yù ñònh taán coâng vöông quoác cuûa boä toäc Vaiji.
Ñaïo Phaät ñaõ giaûng daïy veà söï quan troïng vaø veà caùc ñieàu kieän thieát yeáu cuûa moät chính phuû toát, Ngaøi daïy raèng khi ngöôøi laõnh ñaïo tham nhuõng vaø baát coâng thì xöù söû trôû neân tham nhuõng, baêng hoaïi, vaø ñau khoå. Ngaøi choáng laïi söï tham nhuõng vaø ñaõ daïy raèng chính phuû phaûi bieát quaûn trò döaï treân caùc nguyeân taéc nhaân aùi.
Ngaøi noùi: "Khi ngöôøi laõnh ñaïo xöù sôû coù tính coâng bình vaø thieän aùi thì trieàu ñình coù tính coâng bình vaø thieän aùi. Khi trieàu ñình coù tính coâng bình vaø thieän aùi thì caùc quan chöùc coù tính coâng bình vaø thieän aùi. Khi caùc quan chöùc coù tính coâng bình vaø thieän aùi thì caùc caùn boä haï taàng coù tính coâng bình vaø thieän aùi. Khi caùc boä haï taàng coù tính coâng bình vaø thieän aùi thì ngöôøi daân coù tính coâng bình vaø thieän aùi". (Taêng Chi boä kinh)
Trong kinh Cakkavatti Sibananda (Chuyeån Luaân Thaùnh Vöông sö töû Hoáng, Tröôøng Boä kinh), ñöùc Phaät noùi raèng caùc ñieàu hung caùc vaø toäi phaïm, nhö aên caép, löôøng gaït, baïo löïc, thuø gheùt, baïo taøn... ñeàu baét nguoàn töø söï ngheøo khoù. Quoác vöông vaø trieàu ñình coù theå söû duïng söï tröøng phaït ñeå kieàm cheá toäi phaïm, nhöng khoâng bao giôø coù theå tieâu tröø caùc toäi phaïm baèng quyeàn löïc cuûa mình.
Trong kinh Kutadanta (Tröôøng Boä kinh), ñöùc Phaät chuû tröông phaùt trieån kinh teá, thay vì duøng quyeàn löïc, ñeå xoùa giaûm toäi phaïm. Trieàu ñình phaûi bieát söû duïng caùc nguoàn taøi nguyeân ñeå caûi thieän ñieàu kieän kinh teá trong nöôùc. Hoï phaûi bieát phaùt trieån noâng nghieäp vaø thoân queâ, trôï giuùp giôùi buoân baùn, cung caáp löông boång ñaày ñuû cho coâng nhaân ñeå ñaûm baûo moät ñôøi soáng toát coù nhaân phaåm.
Trong kinh Boån sanh (Jakata) ñöùc Phaät coù ñöa ra 10 nguyeân taéc cuûa moät chính quyeàn toát, goïi laø "Thaäp Vöông Phaùp" (Dasa Raja Dhamma). Möô2i nguyeân taéc naøy vaãn coù theå aùp duïng trong thôøi ñaïi ngaøy nay cho baát cöù moät chính quyeàn naøo, ñeå quaûn trò xöù sôû moät caùch haøi hoøa. Ñoù laø:
1. Phaûi côûi môû vaø khoâng ích kyû,
2. Duy trì ñaïo ñöùc cao,
3. Saün saøng hy sinh lôïi ích caù nhaân ñeå phuïc vuï an sinh cuûa daân chuùng,
4. Phaûi thaønh thaät vaø ngay thaúng,
5. Phaûi dòu daøng vaø giaøu loøng nhaân aùi,
6. Phaûi soáng giaûn dò ñeå laøm göông cho daân chuùng,
7. Phaûi vöôït leân treân moïi haän thuø,
8. Bieát aùp duïng tinh thaàn baát baïo ñoäng,
9. Bieát nhaãn naïi,
10. Toân troïng yù kieán daân chuùng, vaø bieát phaùt trieån söï hoøa bình vaø hoøa hôïp.
Veà caùch haønh xöû cuûa ngöôøi laõnh ñaïo thì ngöôøi giaûng theâm (Kinh Cakkavatti Sihanada):
a. Ngöôøi laõnh ñaïo toát phaûi bieát cö xöû coâng bình, khoâng thieân vò baát cöù nhoùm naøo,
b. Ngöôøi laõnh ñaïo toát khoâng bao giôø gieo loøng thuø haän trong daân chuùng,
c. Ngöôøi laõnh ñaïo toát khoâng bao giôø ngaàn ngaïi aùp duïng luaät phaùp khi caàn thieát,
d. Ngöôøi laõnh ñaïo toát phaûi thoâng hieåu luaät phaùp roõ raøng moãi khi aùp duïng. Luaät phaùp khoâng phaûi chæ aùp duïng vì ngöôøi aáy coù uy quyeàn, maø phaûi ñöôïc aùp duïng hôïp tình hôïp lyù.
Boä Mi Tieân Vaán Ñaùp (Milanda Panha) coù vieát: "Neáu ngöôøi naøo khoâng coù taøi naêng, khoâng ñaïo ñöùc khoâng phaïm haïnh, khoâng xöùng ñaùng laø vua, maø laïi töï mình toân xöng laø vua hay ngöôøi laõnh ñaïo vôùi nhieàu quyeàn löïc thì ngöôøi aáy bò nguyeàn ruûa vaø tröøng phaït bôûi daân chuùng, bôûi vì ngöôøi aáy, vì khoâng xöùng ñaùng vaø khoâng taøi naêng, ñaõ töï ñaët mình moät caùch voâ lyù vaøo vò trí cuûa ngöôøi laõnh ñaïo. Ngöôøi laõnh ñaïo cuõng nhö nhöõng ngöôøi ñaõ vi phaïm nhöõng ngueân taéc ñaïo ñöùc vaø giôù luaät caên baøn cuûa xaõ hoäi loaøi ngöôøi, seõ bò tröøng phaït nhö bao nhieâu ngöôøi khaùc, nhaát laø ñoái vôùi nhöõng ngöôøi laõnh ñaïo aên caép taøi saûn cuûa daân chuùng". Kinh Boån Sanh cuõng coù ñeà caäp ñeán ngöôøi laõnh ñaïo naøo maø chæ tröøng phaït ngöôøi voâ toäi vaø khoâng tröøng phaït ngöôøi phaïm toäi thì ngöôøi laõnh ñaïo aáy khoâng xöùng ñaùng laõnh ñaïo xöù sôû.
Vì vaäy, Trung Boä kinh cuõng coù noùi veà vò quoác vöông bieát töï thaêng tieán vaø luùc naøo cuõng noå löïc gìn giöõ haønh ñoäng, lôøi noùi vaø taâm yù, luùc naøo cuõng bieát laéng nghe yù kieán cuûa daân chuùng veà söï cai trò cuûa mình, ñeå bieát mình coù phaïm loãi laàm naøo khoâng trong khi ñieàu haønh ñaát nöôùc. Neáu vò quoác vöông aáy cai trò xaáu, ngöôøi daân seõ than phieàn raèng hoï ñang bò phaù hoaïi bôûi moät vò laõnh ñaïo xaáu vì caùc chính saùch haø khaéc, nhuõng laïm, baát coâng, söu cao thueá naëng, vaø do ñoù, daân chuùng seõ coù phaûn öùng choáng laïi vò vua aáy. Ngöôïc laïi neáu vò vua cai trò toát thì daân chuùng seõ chuùc tuïng: "Caàu xin cho quoác vöông cuûa chuùng toâi ñöôïc tröôøng thoï".
Lôøi daïy cuûa ñöùc Phaät veà caùc boån phaän ñaïo ñöùc cuûa vua chuùa ñeå söû duïng coâng quyeàn, baûo ñaûm an sinh ngöôøi daân ñaõ giuùp cho vua A Duïc (Asoka) vaøo theá kyû 3 TCN, cai trò ñaát nöôùc cuûa oâng. Hoaøng ñeá A Duïc, laø moät thí duï ñieån hình veà nguyeân taéc ñaïo ñöùc naøy, ñaõ soáng vaø thöïc haønh Chính Phaùp cho taát caû moïi ngöôøi daân trong trieàu ñaïi cuûa oâng. OÂng quaûng baù chính saùch baát baïo ñoäng ñeán caùc vöông quoác laân caän, cam ñoan caùc thòeân yù cuûa oâng, vaø göûi söù giaû ñi khaép nôi ñeå tryeàn baù thoâng ñieäp hoøa bình vaø baát baïo ñoäng. OÂng coå voõ söï öùng duïng cuûa caùc nguyeân taéc ñaïo ñöùc trong xaõ hoäi, nhö chaân thaät, töø bi, baùc aùi, baát baïo ñoäng, nhaân töø khoâng hoang phí, khoâng chieám ñoaït vaø khoâng gaây saùt haïi cho moïi loaøi vaät. OÂng khuyeán khích töï do toân giaùo vaø bình ñaúng töông kính giöõa moïi ñöùc tin. OÂng thöôøng du haønh thuyeát giaûng Ñaïo phaùp ñeán ngöôøi daân ôû taän thoân queâ. OÂng thieát laäp caùc coâng trình coâng coäng nhö beänh xaù, cung caáp thuoác men, troàng caây gaây röøng, ñaøo gieáng caùc coâng trình thuûy lôïi, vaø nhaø taïm truù. OÂng cuõng ñaëc bieät ngaên caám vieäc ñoái xöû taøn aùc vôùi caùc loaøi thuù vaät.
Coù ngöôøi cho raèng ñöùc Phaät laø moät nhaø caûi caùch xaõ hoäi. Trong caùc baøi giaûng, Ngaøi ñaõ leân aùn heä thoáng giai caáp vaø Ngaøi coâng nhaän quyeàn bình ñaúng cuûa con ngöôøi. Ngaøi giaûng veà nhu caàu caûi thieän veà caùc ñieàu kieän kinh teá xaõ hoäi, coâng nhaän taàm quuan troïng cuûa vieäc phaân boá coâng baèng caùc cuûa caûi giöõa ngöøôi giaøu vaø ngöôøi ngheøo, naâng cao vò trí cuûa phuï nöõ, khuyeán khích vieäc aùp duïng tinh thaàn nhaân baûn trong guoàng maùy haønh chính. Ngaøi daïy raèng xaõ hoäi phaûi ñöôïc ñieàu haønh treân tình thöông vaø loøng töø bi, chöù khoâng döïa vaøo loøng tham lam. Hôn theá nöõa, söï ñoùng goùp cuûa Ngaøi cho nhaân loaïi coøn cao quyù hôn, vì Ngaøi coøn ñi xa hôn caùc nhaø caûi caùch xaõ hoäi thôøi ñoù, vì khoâng ai coù theå chæ thaúng vaøo coát loãi cuûa caùc côn beänh trong taâm thöùc con ngöôøi. Chæ ôû trong taâm thöùc thì söï caûi caùch môùi thaät söï coù yù nghóa. Caùc caûi caùch beân ngoaøi do caùc quyeàn löïc aùp ñaët thì chæ coù hieäu quaû ngaén haïn vì noù khoâng coù coäi reã. Chæ coù caûi caùch naøo döïa treân caên baûn caûi thieän taâm thöùc thì noù môùi coù coäi reã vöõng chaéc. Coù coäi reã vöõng chaéc thì caùc caønh nhaùnh cuûa caûi caùch xaõ hoäi môùi ñöôïc phaùt trieån töôi toát, vì chuùng ñöôïc nuoâi döôõng bôûi nguoàn sinh löïc lieân tuïc, ñoù laø nguoàn taâm löïc cuûa doøng sinh hoùa trong cuoäc ñôøi. Nhö theá caùc caûi caùch xaõ hoäi chæ coù theå khaû thi khi naøo maø taâm yù cuûa con ngöôøi ñaõ ñöôïc söûa soaïn saün saøng cho caùc vieäc ñoù. Caùc caûi caùch ñoù seõ tieáp tuïc soáng maïnh khi naøo maø con ngöôøi saün saøng nuoâi döôõng chuùng qua söï chuyeân caàn vaø toân troïng söï thaät vaø coâng lyù, vaø toân troïng ñôøi soáng cuûa ñoàng baøo cuûa hoï.
Giaùo thuyeát cuûa ñöùc Phaät khoâng döïa treân moät "Trieát lyù Chính trò" naøo caû. Giaùo thuyeát naøy khoâng khyeán khích con ngöôøi ñi vaøo con ñöôøng haønh laïc vaät chaát. Giaùo thuyeát naøy vaïch ra con ñöôøng ñöa ñeán giaûi thoaùt toái haäu, laø Nieát baøn. Noùi moät caùch khaùc, muïc tieâu toái haäu cuûa moät Giaùo thuyeát aáy laø ñoaïn dieät loøng tham aùi voán ñaõ coät chaët con ngöôøi trong voøng traàm luaân, khoå aûi. Moät caâu thô trong kinh Phaùp Cuù (caâu 75) ñaõ toùm taét ñieàu naøy: "Con ñöôøng ñöa ñeán thuû ñaéc vaät chaát laø moät con ñöôøng, coøn con ñöôøng ñöa ñeán Nieát baøn laø moät con ñöôøng khaùc.
Ñieàu naøy khoâng coù nghóa laø caùc Phaät töû khoâng neân tham gia vaøo tieán trình chính trò, voán laø moät thöïc taïi xaõ hoäi. Ñôøi soáng cuûa moïi ngöôøi trong xaõ hoäi ñöôïc uoán naén bôûi luaät phaùp vaø caùc quy ñònh, bôûi caùc boá trí kinh teá cuûa quoác gia, bôûi guoàng maùy quaûn trò haønh chính, vaø nhö theá chòu aûnh höôûng cuûa caùc boá cuïc chính trò cuûa quoác gia ñoù. Tuy nhieân, neáu ngöôøi cö só Phaät töû coù muoán tham gia chính trò thì ngöôøi ñoù khoâng neân laïm duïng toân giaùo ñeå möu ñoà taïo caùc quyeàn löïc chính trò cho mình.
Toùm laïi, ñöùc Phaät laø baäc Giaùc Ngoä, vöôït leân treân moïi vaán ñeà cuûa theá gian. Tuy nhieân, trong suoát cuoäc ñôøi hoaèng döông Chính phaùp, Ngaøi luoân luoân coù nhöõng lôøi daïy quyù baùu cho caùc quoác vöông vaø trieàu ñình ñeå quaûn trò toát xöù sôû cuûa hoï.
________________
Thaûo Hieàn Sucitto
Löôïc dòch baøi "Buddhism and Politics" trong quyeån saùch "What Buddhist Believa" cuûa Hoøa thöôïng Dhammananda, trang 229-236, do Hoäi Buddha Educational Foundation aán toáng naêm 1995.