ÑAÏO PHAÄT VÔÙI TUOÅI TREÛ
Tueä Syõ
Caùc anh chò thaân meán,
Ñeà taøi thaûo luaän cuûa chuùng ta hoâm nay laø "Ñaïo Phaät vôùi Tuoåi treû". Tieâu ñeà nhö theá thöôøng gaây aán töôïng raèng coù nhieàu hình thaùi ñaïo Phaät khaùc nhau ; vaø moãi hình thaùi cho töøng löùa tuoåi, hay tuøy theo thaønh phaàn xaõ hoäi khaùc nhau. Nhöng cuõng coù theå hieåu, chæ coù moät ñaïo Phaät maø thoâi, vaø noäi dung thaûo luaän cuûa chuùng ta nay seõ xem xeùt ñaïo Phaät aáy coù nhöõng ñaëc ñieåm gì ñöôïc xem laø cô baûn, roài töø ñoù ruùt ra keát luaän raèng, ñaïo Phaät trong yù nghóa nhö vaäy coù phuø hôïp vôùi tuoåi treû hay khoâng ? Taát nhieân, caùc Anh Chò ôû ñaây ñeàu laø Phaät töû, do ñoù caâu traû lôøi ñaõ coù saün töø bao laâu roài. Duø noùi theo yù nghóa naøo, hay nhìn vaán ñeà töø goùc caïnh naøo, chuùng ta seõ khoâng neâu ra baát cöù ñònh nghóa, vaø cuõng khoâng quy chieáu ñaïo Phaät vaøo nhöõng yeáu tính hay ñaëc tính naøo.
Noùi theá, coù khi cuõng hôi khoù cho caùc Anh Chò vaán ñeà. Chaéc ôû trong ñaây cuõng coù nhieàu Anh Chò ñaõ töøng ñoïc saùch Thieàn, vaø coù theå ñaõ nghe noùi ñeán coâng aùn Thieàn, ñaïi khaùi nhö theá naøy. Moät ngöôøi hoûi Thieàn sö: Phaät laø gì ? Thieàn sö ñaùp: "Ba caân gai". Khoâng phaûi laø caâu chuyeän boâng ñuøa, cuõng khoâng phaûi Thieàn sö muoán ñöa ra moät meänh ñeà trieát hoïc sieâu nghieäm raéc roái. Bôûi vì, ôû ñaây chuùng ta ñi tìm yù nghóa cuûa ñôøi soáng, tìm ñeå phaùt hieän nhöõng giaù trò cuûa ñôøi soáng. Noùi theo caùch noùi cuûa moät nhaø vaên hay nhaø thô, chuùng ta khoâng ñònh nghóa, khoâng moâ taû, vì chuùng ta khoâng ñi tìm kieán thöùc baùch khoa veà söï soáng, maø ñi tìm höông vò ñích thöïc cuûa noù. Nhö con ong ñi tìm hoa, khoâng phaûi chæ tìm höông saéc cuûa hoa. Höông saéc cuûa hoa chæ laø tín hieäu cuûa giaù trò toàn taïi. Noù tìm hoa ñeå huùt maät, laøm döôõng chaát cho toàn taïi cuûa mình vaø cho taát caû noøi gioáng cuûa mình.
Tuoåi treû thöôøng ñöôïc nhaéc nhôû, khuyeân baûo raèng caàn phaûi hoïc hoûi ñeå soáng cho ñaùng soáng. Ca dao cuõng noùi raèng "laøm trai cho ñaùng neân trai, xuoáng ñoâng ñoâng tónh leân ñoaøi ñoaøi yeân", vaø caùc baïn treû hieåu raèng, ta seõ phaûi laøm neân söï nghieäp hieån haùch naøo ñoù keûo khoâng thì seõ uoång phí cuoäc ñôøi. Roài baïn aáy laøm neân söï nghieäp lôùn thaät, vaø ngöôøi ñôøi thaùn phuïc. Chuùng ta cuõng heát söùc thaùn phuïc. Nhöng haõy nhìn saâu vaøo ñoâi maét cuûa baïn aáy moät chuùt, neáu co ai trong chuùng ta ñaây coù vinh döï ñöôïc nhìn. Chuùng ta thaáy gì ? Nhöõng phöông trôøi cao roäng, ñeå cho "caùnh hoàng bay boãng tuyeät vôøi", hay moät phöông trôøi tieác nuoái, "khi ngoaûnh laïi ngaém maøu döông lieãu, thaø khuyeân chaøng ñöøng chòu töôùc phong" ? Caû hai. Ngöôøi ñuoåi baét aûo aûnh ñeå tìm aûnh thöïc vónh cöûu cuûa chính mình. Vò ngoït cuûa ñôøi ôû ñaâu, trong caû hai ?
Baây giôø chuùng ta haõy taïm rôøi böùc tranh laõng maïn aáy, ñeå nhìn sang moät höôùng khaùc. Coù hình aûnh naøo ñaùng chieâm ngöôõng hôn hay khoâng ? Cuõng coøn tuøy theo ñieåm ñöùng ngheä thuaät cuûa ngöôøi nhìn.
Thuôû xöa, coù moät vöông töû, maø ngai vaøng ñaõ doïn saün, voù ngöïa chinh phuïc cuõng ñaõ saün saøng yeân cöông. Roài moät ñeâm, khi caû cung ñình ñang nguû say trong giaác nguû eâm ñeàm cuûa uy quyeàn, danh voïng, giaøu sang; vöông töû goïi quaân haàu thaéng cho ngaøi con tuaán maõ tröôøng chinh. Nhöng voù ngöïa tröôøng chinh cuûa ngaøi khoâng tung hoaønh chieán traän. Thanh göôm chinh phuïc cuûa ngaøi khoâng ñaùnh guïc nhöõng chieán só yeáu heøn. Goùt chaân vöông giaû töø ñoù lang thang khaép choán sôn cuøng thuøy taän: coâ ñôn beân bôø suoái, döôùi goác caây. Ngaøi ñi tìm caùi gì ? Ta haõy nghe Ngaøi noùi: "Roài thì, naøy caùc Tyø kheo, moät thôøi gian sau, trong tuoåi thanh xuaân, khi toùc coøn ñen möôït, vôùi söùc soáng cöôøng traùng; maëc duø cha meï khoâng ñoàng yù vôùi göông maët ñaàm ñìa nöôùc maét, Ta ñaõ caïo boû raâu toùc, khoaùc aùo ca-sa, lìa boû gia ñình, soáng khoâng gia ñình. Ta trong khi ra ñi nhö vaäy, laøm ngöôøi ñi tìm caùi gì ñoù chí thieän, tìm con ñöôøng höôùng thöôïng, tìm daáu veát cuûa söï tòch mòch toái thöôïng". Ngaøi ñi tìm vaø khai phaùt con ñöôøng daãn veà theá giôùi bình an vaø haïnh phuùc vónh cöûu.
Roài con ñöôøng aáy ñöôïc coâng boá, ñöôïc giôùi thieäu cho nhöõng ai nhö nhöõng ñoùa sen tuy sinh tröôûng töø buøn sình, nöôùc ñoïng, ñang ñaõ coù theå vöôn leân khoûi buøn sình, baûn thaân khoâng bò nhieãm muøi tanh hoâi cuûa buøn sình. Tuy vaäy, khoâng phaûi ngay töø ñaàu con ñöôøng vöøa ñöôïc khaùm phaù vaø coâng boá aáy ñöôïc tieáp nhaän moät caùch ñaày tin töôûng bôûi taát caû moïi ngöôøi. Soá ngöôøi choáng ñoái khoâng phaûi ít.
Khi ñöùc Ñaïo sö treû tuoåi ñeán Magadha, vöông quoác huøng maïnh nhaát thôøi baáy giôø, nhieàu thanh nieân con nhaø gia theá, nhö Yasa cuøng caùc baïn beø, vaø caùc thanh nieân trí thöùc haøng ñaàu nhö Sariputta vaø Moggallana, vaø nhieàu thanh nieân quyù toäc, vöông toân coâng töû, tieáp noái nhau töø boû gia ñình, töø boû ñòa vò xaõ hoäi sang caû, choïn con ñöôøng vinh quang cuûa Chaân lyù. Töø moät goùc ñoä naøo ñoù maø nhìn, söï ra ñi cuûa hoï taïo thaønh moät khoaûng troáng lôùn cho xaõ hoäi, laøm ñaûo loän neáp soáng ñaõ thaønh thoùi quen cuûa quaàn chuùng. Daân chuùng lo ngaïi. Hoï thì thaàm baøn taùn, roài phieàn muoän, roài thaát voïng, vaø roài giaän döõ. Dö luaän gaàn nhö daáy leân ñôït soùng phaûi ñoái: "Sa-moân Gotama laøm cho nhöõng ngöôøi cha maát con, nhöõng baø vôï treû trôû thaønh goùa buïa. Sa-moân Gotama laøm cho caùc gia ñình coù nguy cô suïp ñoå". Dö luaän phaûn ñoái aáy khoâng keùo daøi ñuû ñeå gaây thaønh laøn soùng phaûn ñoái. Chaúng maáy choác, nhöõng ngöôøi cha, nhöõng baø vôï treû aáy nhaän thaáy khoâng phaûi hoï bò phaûn boäi hay bò boû rôi cho soá phaän coâ ñôn, maø hoï ñöôïc chæ cho thaáy höông vò tuyeät vôøi cuûa tình yeâu vaø haïnh phuùc maø trong moät thôøi gian daøi hoï khoâng tìm thaáy.
Nhö theá, trong nhöõng ngaøy ñaàu tieân khi vöøa ñöôïc coâng boá, con ñöôøng chí thieän, con ñöôøng toái thaéng vaø toái thöôïng cuûa theá gian, daãn ñeán theá giôùi bình an vónh cöûu khoâng phaûi baèng söùc maïnh chinh phuïc cuûa göôm giaùo, maø baèng söùc maïnh cuûa töø bi vaø trí tueä; con ñöôøng aáy ñöôïc noàng nhieät tieáp nhaän bôûi nhöõng con ngöôøi raát treû, bôûi taàng lôùp öu tuù nhaát cuûa xaõ hoäi; taàng lôùp ñònh höôùng töông lai cuûa xaõ hoäi.
Roài ba theá kyû sau, moät baïo chuùa vôùi ñaïo quaân huøng maïnh baùch chieán baùch thaéng, sau moät traän taøn saùt khoác lieät, choáng göôm ñöùng nhìn haøng vaïn xaùc cheát chôït thaáy raèng chieán thaéng oanh lieät ñaåm maùu naøy khoâng theå laø söùc maïnh toái thöôïng ñeå coù theå chinh phuïc loøng ngöôøi. Duø noù mang laïi cho ngöôøi chieán thaéng nhöõng giaây phuùt vinh quang ngaây ngaát. Vò hoaøng ñeá treû caûm thöùc saâu xa ñoù khoâng phaûi laø nguoàn suoái cuûa bình an vaø haïnh phuùc. Keå töø ñoù, ñeá quoác meânh moâng khoâng caàn ñöôïc baûo veä baèng söùc maïnh cuûa göôm giaùo; thaàn daân cuûa ñeá quoác soáng trong thaùi bình thònh trò, ñöôïc baûo veä baèng söùc maïnh cuûa töø bi vaø khoan dung.
Coù leõ chuùng ta neân döøng laïi ôû ñaây. Hình aûnh aáy ñoái vôùi nhieàu ngöôøi quaù cao xa, nhìn laâu taát choaùng ngôïp. Duø vaäy, töï thaâm taâm cuûa mình, khoâng moät baïn treû naøo, duø laø nam hay nöõ, khoâng caûm nhaän raèng mình ñang ñöôïc thuùc ñaåy bôûi moät ñoäng löïc khoâng theå cöôõng, ñoù laø khaùt voïng chinh phuïc. Chinh phuïc tình yeâu, chinh phuïc danh voïng, chinh phuïc ñòa vò. Duø nhìn töø goùc ñoä naøo, duø tieán theo höôùng naøo; chuùng ta nhö nhöõng treû nít ñuoåi theo caùnh böôùm. Khi ñaõ naém ñöôïc xaùc böôùm trong loøng tay, ít ai töï hoûi: chinh phuïc vaø chieán thaéng naøy coù yù nghóa gì ? Vaø ta vaãn maõi mieát ñuoåi theo nhöõng caùnh böôùm naøy roài ñeán caùnh böôùm khaùc. Trong lòch söû loaøi ngöôøi, coù bao nhieâu nhaø chinh phuïc vó ñaïi, sau chieán thaéng, laïi caûm thaáy ta cuõng chæ laø moät con ñöôøng yeáu ñuoái tröôùc söùc maïnh bao dung cuûa tình yeâu nhaân loaïi ?Voù ngöïa cuûa Thaønh-caùt-tö Haõn khoâng chuøn böôùc tröôùc baát cöù keû thuø naøo, nhöng taâm tö cuûa Ñaïi Haõn caûm thaáy baát an khi nhìn saâu vaøo cuoái con ñöôøng chinh phuïc moät boùng daùng ñang thaáp thoaùng ñôïi chôø. Ñoù laø keû thuø caàn phaûi chinh phuïc sau cuøng. Ñaïi Haõn cuõng bieát raèng daãu cho taäp hôïp söùc maïnh cuûa traêm vaïn huøng binh cuõng khoâng theå ñaùnh baïi keû thuø aáy, chinh phuïc vöông quoác aáy. OÂng cho ñi tìm moät ngöôøi trôï thuû, tìm coá vaán thoâng thaùi nhaát vaø khoân ngoan nhaát ñeå taäp hôïp ñöôïc söùc maïnh sieâu nhieân. Söù giaû cuûa Ñaïi Haõn ñi vaøo nuùi Chung nam thænh caàu Ñaïo tröôûng Khöu Xöû Cô. Ñaïo tröôûng khôûi haønh, baêng sa maïc, ñeán taän ñaïi baûn doanh cuûa Ñaïi Haõn, ñeå giaûng giaûi cho Ñaïi Haõn yù nghóa tröôøng sinh baát töû, nhöõng aån nghóa huyeàn vi töø quyeån thieân thö naêm nghìn chöõ cuûa Thaùi thöôïng Laõo quaân. Cuoái quyeån thieân thö, khi taát caû aån ngöõ coi nhö ñaõ phôi baøy yù nghóa thaâm saâu. Khaû haõn chæ xaùc nhaän ñöôïc moät ñieàu: ta seõ laø ngöôøi chieán baïi trong cuoäc chieán cuoái cuøng aáy.
Vaäy, yù nghóa cuûa chinh phuïc laø gì ?Moãi ngöôøi trong chuùng ta soáng vaø ñi tìm moät caùi gì ñoù, moät yù nghóa naøo ñoù, cho söï soáng hay leõ soáng cuûa mình. Vôùi tuyeät ñaïi ña soá, tình yeâu vaø haïnh phuùc laø leõ soáng, hoaëc laø taøi saûn, hoaëc danh voïng, hoaëc quyeàn löïc, laø leõ soáng. Ngöôøi ta töï ñaøy ñoïa taâm trí mình, laøm khoå nhoïc hình haøi mình, ñeå ñuoåi baét nhöõng gì ñöôïc coi laø tinh hoa cuûa ñôøi soáng. Ngöôøi ta cuõng bieát raèng ngoaøi nhöõng caùi leõ soáng phuø du, aûo aûnh cuûa haïnh phuùc, coøn coù nhöõng phöông trôøi cao roäng, coøn coù con ñöôøng chí thieän; nhöng chæ moät soá raát ít ngöôøi böôùc theo höôùng ñoù, vaø laïi raát ít ngöôøi ñeán ñích. Vì sao theá ?
Coù moät nhaø nghieân cöùu vaên hoïc, khi vieát veà nhaø thô Lyù Baïch, khoâng tieác lôøi ca ngôïi con ngöôøi taøi vaø ñôøi soáng phoùng khoaùng aáy. Roài nhaø nghieân cöùu keát luaän: nhöng chuùng ta khoâng soánh nhö Lyù Baïch ñöôïc, vì chuùng ta coøn coù gia ñình vôï con, vaø nhieàu thöù raøng buoäc khaùc. Phaûi chaêng taát caû chuùng ta ñeàu sinh ra vôùi moät daây thoøng loïng treo saün nôi coå, coøn Lyù Baïch thì khoâng ? Phaûi chaêng chuùng ta chæ ñöôïc pheùp chieâm ngöôõng, thaùn phuïc nhöõng cuoäc ñôøi vaø nhöõng nhaân caùch cao thöôïng, nhö ngöôøi haønh khaát ñoùi raùch chæ ñöôïc pheùp töø xa ñöùng nhìn moät caùch them thuoàng nhöõng ngoïc ngaø chaâu baùu treân thaân theå moät coâng nöông myõ mieàu ? Lyù Baïch khoâng theå soáng nhö ta, vaø ta cuõng chaúng caàn phaûi trôû thaønh ngöôøi nhö Lyù Baïch ñeå ñöôïc ngöôøi ñôøi thaùn phuïc. Moãi ngöôøi aån chöùa trong töï thaân moät kho baùu voâ taän. Caàn gì phaûi vay möôïn hay aên caép giaù tri cuûa tha nhaân. Khoâng neân töï ñaùnh giaù mình quaù thaáp keùm.
Ngöôøi cuøng töû trong kinh Phaùp Hoa, khoâng daùm voïng töôûng baûn thaân laø con trai vaø cuõng laø ngöôøi thöøa keá duy nhaát cuûa vò tröôûng giaû giaøu sang, maø theá löïc coù khi coøn laán löôùt treân haøng khanh töôùng cuûa trieàu ñình. Anh chaøng trai treû naøy caûm thaáy sung söôùng khi ngöôøi ta nhaän mình laøm moät toâi tôù heøn moïn, vaø raát laáy laøm vinh döï ñöôïc laø toâi tôù heøn moïn cuûa gia ñình sang caû aáy. Vinh döï vôùi coâng vieäc queùt doïn caùc hoá xí. Vinh döï ñöôïc naèm nguû trong chuoàng ngöïa. Theá nhöng, töï baûn chaát, trong huyeát thoáng, vaø nhö moät ñònh meänh quaùi dò, noù phaûi laø ngöôøi thöøa keá duy nhaát cuûa gia ñình oâng tröôûng giaû. Noù chæ ñöôïc coâng nhaän tö caùch thöøa keá khi naøo töï nhaän ra nguoàn goác huyeát thoáng cuûa mình, töï khaúng ñònh giaù trò cao sang cuûa mình. Khoâng theå raèng moät keû töï xaùc nhaän giaù trò con ngöôøi cuûa noù khoâng cao hôn giaù trò con ngöïa noøi cuûa oâng chuû, maø keû ñoù laïi coù yù nghóa muoán khaúng ñònh mình laø keû thöøa keá duy nhaát. Ñoù khoâng phaûi laø thöøa keá, maø laø aâm möu sang ñoaït. Chaéc chaén noù seõ phaûi bò tröøng phaït vì tham voïng ñieân roà. ÔÛ ñaây, trong khi chuùng ta khoâng töï khaúng ñònh ñöôïc phaåm chaát cao quyù cuûa mình, khoâng nhìn thaáy nhöõng giaù trò cao caû cuûa ñôøi soáng; nhöõng giaù trò khoâng cao hôn caùc haøng gheá vaø caùc naác thang xaõ hoäi ñaõ ñöôïc coá ñònh nhö laø traät töï khoâng theå ñaûo loän; aáy theá maø nghó raèng "Ta laø Phaät töû", nghóa laø keû thöøa töï hôïp phaùp cuûa gia toäc Nhö lai, haù chaúng phaûi laø moät söï soaùn nghòch chaêng ?
Trong soá nhöõng ngöôøi baïn treû cuûa toâi, khoâng ít ngöôøi coá vöôn leân, töï khaúng ñònh giaù trò baûn thaân; töï cho raèng khi caàn vaø neáu muoán thì coù theå khoaùc leân mình phaåm phuïc sang nhaát, ngoài ôû ñòa vò cao nhaát trong xaõ hoäi khoâng phaûi laø khoù; vaø khi khoâng caàn thieát thì cuõng coù theå "vöùt boû ngai vaøng nhö ñoâi deùp raùch". Nhöõng ngöôøi baïn aáy, sau moät thôøi gian vaät loän vôùi ñôøi ñeå töï khaúng ñònh giaù trò cuûa mình, coù baïn "may maén" leo leân ñöôïc chieác gheá cao, boãng chôït thaáy taát caû yù nghóa vaø giaù trò cuûa ñôøi soáng ñeàu ñöôïc veõ vôøi, ñöôïc khaéc chaïm leân chieác gheá naøy. Töø ñoù, hoï coá buoäc chaët mình vaøo ñoù, vaø quyeát taâm baûo veä noù "vôùi baát cöù giaù naøo".
Cuõng coù ngöôøi baïn, sau cuoäc tình ñoå vôõ, chôït thaáy haïnh phuùc trong voøng tay chæ laø aûo aûnh. Anh tìm ñeán toâi sau nhöõng ngaøy lang thang, ñau khoå. Khoâng phaûi anh ñeán tìm nôi toâi moät nguoàn an uûi, maø ñeán ñeå giaûng cho toâi moät baøi phaùp raát hay veà nghóa cuûa tình yeâu vaø vónh cöûu; haïnh phuùc chaân thaät vaø leõ soáng cao caû, chí thieän. Trong khi laëng leõ nghe anh noùi, caûm thaáy nhö mình ñang uoáng töøng gioït nöôùc cam loà ngöng tuï töø nhöõng gioït nöôùc maét noùng boûng; vaø thaàm töï hoûi: baïn mình ñaõ "chöùng ngoä Nieát baøn" roài chaêng ? Phaûi thuù nhaän raèng, baây giôø, ñaõ ba möôi naêm sau, toâi vaãn khoâng queân ñöôïc "baøi thuyeát phaùp" tuyeät vôøi aáy. Nhöng chæ moät thôøi gian ngaén thoâi; anh laïi lao mình chaïy theo nhöõng cuoäc tình môùi. Toâi hoûi. Anh noùi, höông vò ngoït ngaøo cuûa moái tình ñaàu aáy khoâng nhaït môø theo naêm thaùng ñöôïc. Noù vónh vieãn aån kín ôû moät goùc toái naøo ñoù trong traùi tim anh. Anh ñuoåi theo nhöõng moái tình hôøi hôït, thoaùng choác; chaïy theo danh voïng phuø hoa; taát caû chæ muoán queân ñi nhöõng gì ñaõ ñi vaø ñi maát maø khoâng bao giôø níu keùo laïi ñöôïc. Thænh thoaûng, nhôù laïi anh, toâi töï hoûi, baây giôø thöïc teá anh ñang gaët haùi nhöõng thaønh coâng treân ñöôøng ñôøi; neáu nghó laïi nhöõng naêm thaùng cuûa tuoåi treû aáy, anh coù thaáy mình daïi doät chaêng ? Laø ñuoåi baét aûo aûnh chaêng ? Vaø giöõa hai quaõng ñôøi aáy, thaät söï ñaâu laø aûo aûnh ?
Ngöôøi ta noùi, tuoåi treû caùc baïn ñang ñöùng tröôùc ngöôõng cöûa cuoäc ñôøi; vaäy haõy chuaån bò haønh trang maø vaøo ñôøi. Toâi muoán noùi caùch khaùc. Baèng tuoåi treû cuûa mình ñaõ ñì qua, toâi muoán noùi raèng, tuoåi treû caùc baïn ñang ñöôïc ñaët tröôùc hai caâu hoûi caàn phaûi traû lôøi döùt khoaùt, hay tröôùc hai ngaû ñöôøng caàn phaûi löïa choïn khoâng löôõng löï: tình yeâu vaø söï nghieäp. Tröôùc maët caùc baïn laø con ñöôøng thaêm thaúm, ñang aån hieän mô hoà döôùi aùnh sao mai. Chöa phaûi laø buoåi bình minh ñeå caùc baïn thaáy roõ mình ñang ñöùng ñaâu vaø con ñöôøng mình seõ ñi ñang daãn veà ñaâu. Vaø tröôùc maét coù thaät söï laø hai ngaû ñöôøng phaûi löïa choïn, hay thöïc teá chæ moät maø thoâi ? Caùc baïn seõ tieán tôùi theo höôùng naøo ? Hoïc tieán leân theo con ñöôøng coâng danh söï nghieäp, bôûi vì "ñaõ sinh ra ôû trong trôøi ñaát, phaûi coù danh gì vôùi nuùi soâng" ? Hay saên ñuoåi boùng daùng moät muøa xuaân vónh cöûu ? Caû hai yù nghóa, caùc baïn treû ñeàu hieåu roõ. Chuùng ta khoâng caàn bieän giaûi daøi doøng. Coù ñieàu, söï hieåu bieát cuûa caùc baïn veà con ñöôøng tröôùc maét khoâng phaûi do chính mình ñaõ nhìn thaáy, nhö thaáy roõ con ñöôøng mình ñang ñi, khi aùnh bình minh xuaát hieän; maø do daáu veát cuûa nhieàu theá heä ñì tröôùc. Deã coù maáy ai töï vaïch cho mình moät loái ñi rieâng bieät, khoâng daãm theo baát cöù loái moøn naøo.
Laàn böôùc theo nhöõng veát môø cuûa ngöôøi ñi tröôùc, tuoåi treû ñònh höôùng cho töông lai cuûa mình. Trong soá hoï, raát ít ngöôøi böôùc ra khoûi boùng ñeâm cuûa röøng raäm, ñeå baèng chính ñoâi maét cuûa mình, nhìn thaáy roõ con ñöôøng ñang ñi ñang chaïy theo höôùng naøo, döôùi maët trôøi röïc saùng cuûa ban mai.
Chuùng ta haõy ñi tìm moät ngöôøi trong soá raát ít ngöôøi aáy. Ngöôøi khoâng xa laï vôùi chuùng ta. Toâi muoán nhaéc caùc ban vua Traàn Nhaân Toâng. Tuoåi treû, lôùn leân giöõa cung ñình xa hoa, ñaày laïc thuù, nhöng ngöôøi thieáu nieân vöông giaû laïi soáng nhö moät aån syõ ngay giöõa hoaøng thaønh. Tröôøng trai, khoå haïnh; khoâng bieát ngöôøi ta coù nhìn thaáy phong ñoä haøo hoa nôi thieáu nieân vöông giaû naøy hay khoâng. Nhöng vua cha nhìn thaân theå gaày coøm cuûa ngöôøi keá vò ngai vaøng maø khoùc: Bieát con coù ñuû nghò löïc ñeå giöõ vöõng gieàn moái giang sôn chaêng ? Tuy vaäy, con ngöôøi aáy, veà sau, khi ngöï trò treân ngai vaøng, laøm chuû moät ñaát nöôùc, khoâng chæ ñaõ töï khaúng ñònh giaù trò baûn thaân, maø coøn khaúng ñònh yù nghóa sinh toàn cuûa moät daân toäc. Duø ngoài treân beä roàng cao vôøi vôïi; duø xoâng pha chieán traän; hay duø treân voù ngöïa khaûi hoaøn, töø nhöõng chieán thaéng oanh lieät; maø cho ñeán nay, trong boùng ñeàn khuya, trong boùng ñeâm tòch mòch cuûa lòch söû, chuùng ta vaãn möôøng töôïng nhòp moõ coâng phu vaø gioïng kinh man maùc nhöng vaãn raønh roït khí phaùch anh huøng cuûa baäc quaân vöông voán coi ngai vaøng nhö ñoâi deùp boû: "Nhaát thieát höõu vi phaùp, Nhö moäng huyeãn baøo aûnh". Laøm sao trong con maét nhìn, theá giôùi naøy chæ toàn taïi nhö haït söông treân ñaàu coû, laïi coù theå ñònh höôùng khoâng chæ cuoäc ñôøi cuûa rieâng mình maø cho caû vaän meänh cuûa daân toäc ? Hy voïng caùc baïn treû coù theå töï mình tìm thaáy caâu traû lôøi. Bôûi vì, neáu caùc baïn coù theå traû lôøi ñöôïc caâu hoûi aáy, caùc baïn cuõng coù theå ñònh höôùng cuoäc ñôøi cuûa mình maø khoâng e ngaïi raèng seõ coù ñieàu nhaàm laãn.
Baây giôø, chuùng ta haõy trôû laïi ñeà taøi thaûo luaän. Raát nhieàu Anh Chò khi nghe ñoïc leân ñeà taøi, nghó raèng dieãn giaû seõ neâu leân moät hình thaùi ñaïo Phaät nhö theá naøo ñoù, sau ñoù nghieäm xeùt xem hình thaùi aáy coù nhöõng ñieåm naøo phuù hôïp vôùi tuoåi treû, ích lôïi thieát thöïc cho tuoåi treû. Cho ñeán ñaây, chöa coù hình thaùi naøo ñöôïc giôùi thieäu. Coù Anh Chò naøo caûm thaáy thaát voïng khoâng ? Cuõng neân thaát voïng moät ít. Nhö theá ñeå chöùng toû raèng chuùng ta ñeán vôùi ñeà taøi khoâng phaûi thuï ñoäng; ai noùi sao nghe vaäy. Nhaát ñònh, phaûi coù söï löïa choïn; duø khoâng phaûi laø löïa choïn moät caùch tuøy tieän. Khôûi ñaàu cuûa nhaän thöùc, taát phaûi coù söï löïa choïn. Hoaït ñoäng trí naêng cuûa tuoåi treû, tröôùc taát caû, laø khaû naêng löïa choïn. Tuoåi treû hoïc taäp ñeå bieát löïa choïn. Ñònh höôùng cho töông lai cuûa mình baèng söï löïa choïn saùng suoát.
Vaû laïi, ôû ñaây ta cuõng khoâng neân thaát voïng neáu noùi raèng khoâng coù moät hình thaùi ñaïo Phaät nhaát ñònh naøo daønh rieâng cho tuoåi treû. Chæ coù moät maûnh traêng treân trôøi. Nhöng laø traêng baïc maøu tang toùc; hay traêng töôi maùt hoàn nhieân; hoaëc laø traêng theà laøm chöùng cho traùi tim chung thuûy; vaø cuõng coù khi laø "traêng giaø ñoäc ñòa laøm sao, xe daây chaúng löïa buoäc vaøo nhö chôi". Cuõng coù tuoåi treû ñeán vôùi ñaïo Phaät, mong caàu gioït nöôùc caønh döông laøm soáng daäy moät taâm hoàn khoâ heùo vì tình yeâu bò phaûn boäi. Cuõng coù tuoåi treû ñeán vôùi ñaïo Phaät ñeå goät röûa saïch "goùt danh lôïi buøn pha saéc xaùm, maët coâng haàu naèng raùm muøi daâu". Caùc baïn treû aáy töï tìm thaáy hình thaùi ñaïo Phaät thích hôïp vôùi mình. Neáu ñaïo Phaät khoâng ñaùp öùng ñöôïc cho nhöõng taâm hoàn ñau khoå, chaùn chöôøng cuoäc soáng aáy, chaúng khaùc naøo y só töø choái bònh nhaân. Vaäy thì, caùc baïn treû cuõng neân töï mình tìm cho mình moät hình thaøi cho ñaïo Phaät thích hôïp; khoâng phaûi laø hình thaùi ñöôïc laäp thaønh khuoân maãu do bôûi caùc Anh Chò tröôûng, do caùc Ñaïi ñöùc, Thöôïng toïa, hay do caùc nhaø nghieân cöùu uyeân baùc. Moät thieàn sö Vieät nam ñaõ noùi: "Nam nhi töï xung thieân chí, höu höôùng Nhö lai haønh xöù haønh". Ta haõy ñi con ñöôøng do chính ta löïa choïn, khoâng caàn gì phaûi laéc nhaéc theo daáu veát cuûa Nhö lai. Khaåu khí naøy nhieàu khi khieán ta sôï haõi, e raèng coù quaù töï phuï, quaù ngaïo maïn chaêng ? Ñöøng coù phoå nhaïc nhöõng lôøi aáy thaønh giai ñieäu vôùi tieát taáu haønh khuùc doàn daäp, maø haõy thöû phoå thaønh moät sonata nhoû cuûa maët hoà tónh laëng, ta seõ nghe ñöôïc aâm höôûng naøy: haõy bình thaûn töï choïn cho mình moät höôùng ñi, saün saøng chòu traùch nhieäm ñoái vôùi haäu quaû xuaát hieän treân höôùng ñi ma ta ñaõ choïn. Lôøi Phaät caàn ghi nhôù: "Chuùng sanh laø keû thöøa töï nhöõng haønh vi maø noù ñaõ laøm". Vaø coøn coù lôøi Phaät khaùc nöõa: "Haõy laø keû thöøa töï Chaùnh phaùp cuûa Nhö lai; chôù ñöøng laø keû thöøa töï taøi vaät".
Caùc baïn treû ñang hoïc taäp ñeå chuaån bò cho mình xöùng ñaùng laø keû thöøa söï. Keá thöøa gia nghieäp cuûa oâng cha, cuõng doøng hoï. Keá thöøa söï nghieäp cuûa daân toäc. Keá thöøa di saûn nhaân loaïi. Duø ñaët ôû vò trí naøo; baûn thaân cuûa caùc baïn treû tröôùc heát phaûi seõ laø ngöôøi thöøa keá. Thaønh coâng hay thaát baïi trong söï nghieäp thöøa keá cuûa mình, ñoù laø traùch nhieäm cuûa töøng ngöôøi, cuûa töøng caù nhaân. Haõy töï ñaøo luyeän cho mình moät trí tueä, moät baûn laõnh, ñeå saùng suoát löïa choïn höôùng ñi, vaø duõng caûm chòu traùch nhieäm nhöõng gì ta ñaõ löïa choïn vaø gaây ra cho baûn thaân vaø cho caû chuùng sanh.
Khoâng coù ñaïo Phaät chung chung cho ñoàng loaït tuoåi treû. Moãi caù nhaân tuoåi treû laø bieåu hieän cuûa moãi hình thaùi ñaïo Phaät sinh ñoäng.
Chuùc caùc Anh Chi coù ñaày ñuû nghò löïc ñeå chinh phuïc nhöõng vöông quoác caàn chinh phuïc; ñeå chieán thaéng nhöõng söùc maïnh caàn chieán thaéng./.