CAÛM THÖÙC TOÂN GIAÙO TRONG THEÁ GIÔÙI HIEÄN ÑAÏI
Traàn Trung Phöôïng
Hieän nay, coù yù kieán cho raèng vôùi söï phaùt trieån maïnh meõ cuûa khoa hoïc - kyõ thuaät vaø söï lôùn maïnh khoâng ngöøng cuûa tinh thaàn duy lyù, laõnh vöïc cuûa toân giaùo - hieåu nhö moät hình thaùi ñaëc bieät cuûa yù thöùc xaõ hoäi - seõ daàn daàn thu heïp laïi. Caùch ñaây ñoä ba chuïc naêm, moät soá nhaø döï baùo ñaõ tieân ñoaùn veà söï suy taøn vaø "caùi cheát" cuûa toân giaùo trong moät theá giôùi ñaõ ñöôïc con ngöôøi "cheá ngöï baèng tinh thaàn khoa hoïc vaø thöïc duïng. Do bôûi toân giaùo chæ laø "söï phaûn aûnh hö aûo trong ñaàu oùc con ngöôøi nhöõng löïc löôïng beân ngoaøi thoáng trò hoï trong cuoäc soáng haøng ngaøy", neân khi söï "phaûn aùnh hö aûo" naøy khoâng con choã döïa ôû thöïc teà nöõa thì toân giaùo cuõng khoâng coøn coù lyù do toàn taïi nöõa. Nguoàn goác cuûa toân giaùo, theo moät quan nieäm khaù phoå bieán, khoâng gì khaùc hôn laø "söï phaûn aùnh tình traïng baát löïc cuûa co ngöôøi tröôùc caùc löïc löôïng khuûng khieáp vaø bí aån cuûa töï nhieân", vaø chaám döùt söï baát löïc naøy cuõng laø ñeå taïo ñieàu kieän ñeå chaám döùt söï toàn taïi cuûa toân giaùo...
Theá nhöng, chính trong thôøi kyø buøng noå khoa hoïc-kyõ thuaät nhö hieän nay, toân giaùo khoâng nhöõng khoâng "cheát" ñi, traùi laïi, coøn ñang chuaån bò ñeå "hoài sinh" maïnh meõ vaøo thieân nieân kyû thöù ba saép tôùi, nhö nhaän ñònh cuûa John Naisbitt, taùc giaû cuûa "Caùc xu theá vó moâ naêm 2000" (Megatrends 2000). Coù theå, neáu xeùt cuï theå töøng toân giaùo naøy hay toân giaùo kia, nhaát laø nhöõng toân giaùo coù toå chöùc thì söùc thu huùt cuûa toân giaùo coù theå giaûm ñi trong nhöõng thôøi ñieåm nhaát ñònh do bôûi nhieàu nguyeân do khaùc nhau, töø nhöõng lyù do xaõ hoäi cho ñeán nhöõng lyù do thuoäc veà chính beân trong toân giaùo aáy. Song, neáu quan nieäm toân giaùo nhö moät yù thöùc taâm linh chöù khoâng phaûi nhö moät toå chöùc hay nhö moät giaùo lyù, thì hieän töôïng trôû veà vôùi "suoái nguoàn taâm linh" cuûa nhaân loaïi ñaõ trôû neân ngaøy caøng phoå bieán ôû caû phöông Ñoâng laãn phöông Taây trong vaøi thaäp nieân vöøa qua. Thaäm chí coøn coù yù kieán cho raèng theá kyû 21 seõ laø "thôøi kyø phaùt trieån taâm linh cuûa nhaân loaïi treân traùi ñaát". Trong moät thôøi ñaïi maø khoa hoïc-kyõ thuaät phaùt trieån nhö vuõ baõo vaø mang moät yù nghóa coù tính chaát quyeát ñònh cho söï phaùt trieån cuûa nhaân loaïi nhö thôøi ñaïi hieän nay, nhu caàu taâm linh cuûa con ngöôøi khoâng nhöõng khoâng giaûm ñi, traùi laïi, coøn trôû neân maïnh meõ hôn bao giôø heát. Vaø ñeå thoûa maõn nhu caàu taâm linh khoâng ngöøng lôùn maïnh naøy, con ngöôøi ñaõ vaän duïng vaø saùng taïo nhieàu hình thöùc truyeàn thoáng cho ñeán nhöõng hình thöùc ñaõ ñöôïc "ñoåi môùi" ñeå phuø hôïp hôn vôùi nhöõng ñieàu kieän cuûa moät theá giôùi hieän ñaïi.
Phaûi giaûi thích hieän töôïng noùi treân nhö theá naøo?
- Tröôùc heát phaûi thaáy raèng, maëc duø laø moät nhaân toá nhaän thöùc vaø laø moät ñoäng löïc haønh ñoäng quan troïng vaøo baäc nhaát cuûa con ngöôøi, khoa hoïc khoâng phaûi laø moät söùc maïnh vaïn naêng coù theå giaûi quyeát baát cöù vaán ñeà naøo cuûa nhaân loaïi, nhaát laø nhöõng vaán ñeà coù lieân quan tröïc tieáp hay giaùn tieáp ñeán yù nghóa sinh toàn cuûa con ngöôøi. Söï thaønh coâng cuûa khoa hoïc trong coâng cuoäc khaùm phaù, chinh phuïc theá giôùi vaät chaát hoaøn toaøn khoâng coù nghóa laø khoa hoïc cuõng seõ thaønh coâng trong lónh vöïc taâm linh, hoaëc trong vieäc truy tìm vaø thaêng hoa caùc giaù trò vaø yù nghóa cuoäc soáng con ngöôøi. Chính khi söï phaùt trieån cuûa khoa hoïc ñöôïc ñaåy leân ñeán möùc cao nhaát, ngöôøi ta môùi nhaän ra ñöôïc söï giôùi haïn cuûa khoa hoïc, vaø söï giôùi haïn naøy khoâng theå laøm giaûm giaù trò cuûa khoa hoïc; bôûi vì khoa hoïc chæ coù theå laøm nhöõng gì trong phaïm vi khaû naêng maø noù cho pheùp. Söï ñoái laäp giöõa toân giaùo vaø khoa hoïc nhö ñaõ töøng xaûy ra trong lòch söû thaät ra chæ laø moät söï ñoái laäp giaû taïo khi toân giaùo kh6ng coù thaåm quyeàn laïi leân tieáng veà nhöõng vaán ñeà thuoäc phaïm vi rieâng cuûa khoa hoïc, vaø khoa hoïc laïi can thieäp vaøo nhöõng vaán ñeà thuoäc vaøo baûn chaát vaø ñaëc tröng cuûa toân giaùo, ñieàu ñoù khoâng coù nghóa laø ñem toân giaùo ñoái laäp vôùi khoa hoïc, maø laø ñeå traû laïi toân giaùo vaø khoa hoïc nhöõng chöùc naêng vaø vai troø maø cuùng voán coù.
- Söï giôùi haïn cuûa caùc lyù thuyeát vaø giaûi phaùp trong vieäc giaûi quyeát caùc vaán ñeà xaõ hoäi cuõng laø moät trong nhöõng nguyeân nhaân laøm phaùt sinh tình caûm vaø yù höôùng toân giaùo. Cho ñeán nay, caùc lyù thuyeát toát ñeïp nhaát veà xaõ hoäi, maëc duø chöùa ñaày thieän chí cuûa nhöõng ngöôøi saùng laäp ra noù, cuõng chöa theå bieán traàn gian naøy thaønh moät "thieân ñaøng taïi theá", vaø ñoù cuõng laø moät trong nhöõng "khoaûng troáng" ñeå toân giaùo coù theå laáp vaøo.
- Trong nhöõng thôøi kyø coù nhöõng böôùc ngoaët lòch söû lôùn lao, khi moät giai ñoaïn cuõ ñaõ troâi qua vaø moät giai ñoaïn môùi saép söûa môû ra nhöng chöa ñöôïc ñònh hình roõ neùt, con ngöôøi thöôøng rôi vaøo moät "caûm thöùc quaù ñoä" vôùi nhieàu cung baäc tình caûm vaø yù höôùng khaùc nhau. Ñaëc bieät trong thôøi kyø hieän nay, khi thieân nieân kyû thöù hai saép keát thuùc, vaø thieân nieân kyû thöù ba saép môû ra vôùi bieát bao lo aâu vaø hy voïng, hôn bao giôø heát, con ngöôøi deã coù khuynh höôùng rôi vaøo moät caûm thöùc ñaày maâu thuaãn, traøi nghòch: vöøa hy voïng, töï haøo vôùi nhöõng thaønh quaû vaên minh maø mình ñaõ ñaït ñöôïc trong lòch söû, laïi vöøa hoát hoaûng, lo aâu tröôùc nhöõng tieán boä vöôït böïc cuûa mình. Trong khi ñoù, moät boä phaän khoâng nhoû cuûa nhaân loaïi laïi rôi vaøo traïng thaùi chaân khoâng vaø ñoù cuõng chính laø maûnh ñaát maøu môû ñeå phaùt sinh caùc caûm thöùc veà toân giaùo. Khoâng phaûi laø phoâng coù lyù do maø trong nhöõng thôøi kyø "chuyeån tieáp vó ñaïi" naøy, caûm thöùc veà "hö khoâng" ñoù raát deã chuyeån bieán thaønh caûm thöùc veà ngaøy taän theá, moät trong nhöõng noåi aùm aûnh saâu thaúm haát trong taâm hoàn con ngöôøi.
- Chuùng ta ñang soáng trong moät theá giôùi maø coù ngöôøi goïi laø "theá giôùi cuûa söï tha hoùa" hoaëc "vong thaân" (aliennation). Ñoái vôùi caùc quan ñieåm trieát hoïc coù tính chaát bi quan, söï truy tìm baûn theå ñích thöïc" cuûa con ngöôøi luoân luoân laø moät cuoäc röôït baét voâ voïng, con ngöôøi khoâng theå traùnh ñöôïc söï tha hoùa khoâng nhöõng ñoái vôùi thieân nhieân vaø lòch söû, maø coøn ñoái vôùi chính baûn thaân mình. Theo yù kieán cuûa caùc nhaø xaõ hoäi hoïc Melvin Seeman coù naêm hình thöùc tha hoùa khaùc nhau, ñoù laø caûm thöùc veà söï baát löïc, voâ nghóa, phi chuaån, coâ laäp vaø veà söï töï xa laï vôùi chính mình. Vaø moät khi söï tha hoùa ñöôïc ñaåy leân ñeán möùc cuøng cöïc, con ngöôøi coù nhu caàu phaûi giaûi thoaùt ra khoûi söï tha hoùa naøy baèng baát cöù hình thöùc naøo, keå caû hình thöùc toân giaùo.
- Cuoái cuøng, caûm thöùc toân giaùo coù theå ra ñôøi töø söï "tranh chaáp", "maâu thuaãn" ôû ngay chính beân trong baûn chaát cuûa con ngöôøi vöøa vôùi tö caùch laø moät "thöïc theå traàn theá", laïi vöøa vôùi tö caùch laø moät "thöïc theå sieâu traàn theá", nhaát laø khi söï giaûi thoaùt ra ngoaøi nhöõng "raøng buoäc" cuûa traàn gian (caû töø beân trong laãn beân ngoaøi con ngöôøi) ñaõ trôû thaønh moät trong nhöõng nhu caàu saâu thaúm nhaát ôû beân trong taâm hoàn con ngöôøi. Theo lyù thuyeát veà "caùc caáp baäc nhu caàu" cuûa nhaø taâm lyù hoïc nhaân baûn Abraham Maslow, ngoaøi caùc nhu caàu coù tính chaát sinh vaät, baûn ngaõ, xaõ hoäi vaø an ninh, con ngöôøi coøn coù nhu caàu "töï theå hieän" (self-actualizing need) nhaèm thöïc hieän moät caùch ñaày ñuû nhaát tieàm naêng saùng taïo vaø söï "toaøn maõn" cuûa con ngöôøi. Toân giaùo, hieåu theo yù nghóa chaân chính cuûa noù, khoâng phaûi laø moät söï tha hoùa con ngöôøi baèng nhöõng hình thöùc nguïy tín, traùi laïi, ñoù laø moät phöông thöùc do chính con ngöôøi taïo ra ñeå thöïc hieän söï toaøn maõn ôû ngay chính beân trong baûn thaân mình, ôû söï hôïp nhaát vôùi nhöõng gì maø toân giaùo cho laø thieâng lieâng nhaát vaø coù tính chaát toái haäu. Toân giaùo khoâng ñem laïi nhöõng trí thöùc khoa hoïc hieåu theo nghóa heïp cuûa danh töø naøy, maø chæ ñem laïi yù nghóa cho cuoäc soáng vaø con ñöôøng daãn ñeán yù nghóa toái haäu naøy. Coù theå noùi, caûm thöùc toân giaùo khoâng theå phaùt sinh ñöôïc neáu töø beân trong baûn chaát cuûa mình, con ngöôøi khoâng coù nhu caàu giaûi thoaùt hoaëc nhu caàu hôïp nhaát. Con ngöôøi ñuùng laø moät "thöïc theå höõu haïn", nhöng laïi laø moät thöïc theå höõu haïn khao khaùt vöôn leân "caùi voâ haïn", vaø chính ñoù laø ñieàu kieän laøm phaùt sinh caùc caûm thöùc veà toân giaùo.
Nhö vaäy, soáng trong moät theá giôùi ñöôïc meänh danh laø "hieän ñaïi", duø khoa hoïc - kyõ thuaät phaùt trieån ñeán möùc naøo chaêng nöõa, nhöng neáu bao laâu con ngöôøi vaãn coøn thaéc maéc veà yù nghóa cuûa cuoäc soáng, vaãn coøn ngaïc nhieân veà söï huyeàn bí vaø voâ taän cuûa vuõ truï, cuõng nhö coù nhu caàu maïnh meõ veà söï giaûi thoaùt taâm linh... thì khi ñoù caûm thöùc toân giaùo vaãn coøn hieän höõu khoâng phaûi nhö moät söï döï caûm tieàn khoa hoïc veà theá giôùi, maø nhö laø moät kinh nghieäm noäi taïi hoaëc sieâu vieät cuûa caù nhaân. Kinh nghieäm toân giaùo naøy coù moät noäi dung phong phuù vaø ña daïng, tuøy theo ñaëc ñieåm cuûa töøng toân giaùo moät cuõng nhö chòu aûnh höôûng raát saâu saéc töø nhaân caùch vaø lôøi daïy cuûa caùc baäc giaùo chuû. Chaúng haïn nhö ñoái vôùi Thieân Chuùa giaùo, kinh nghieäm veà söï hieän höõu cuûa "thaùnh tính", cuõng nhö veà söï tuøy thuoäc cuûa con ngöôøi vaøo caùc ñaáng thaàn linh hoaëc vaøo moä söùc maïnh sieâu nhieân, kinh nghieäm veà söï toäi loãi, xao xuyeán, phaùn xeùt vaø tha thöù thöôøng raát phoå bieán ôû nhöõng tín ñoà cuûa ñaïo naøy. Trong khi ñoù, ôû Phaät giaùo, kinh nghieäm veà söï giaûi thoaùt taâm linh trong quaù trình tu chöùng ñaõ ñöôïc khaúng ñònh vaø phoå bieán ôû nhieàu theá kyû.
Chính do bôûi tính ña daïng (vaø caû tính ñôn nhaát, khoâng laëp laïi) cuûa kinh nghieäm toân giaùo maø chuùng ta chöùng kieán söï xuaát hieän cuûa raát nhieàu giaùo phaùi ôû khaép nôi treân theá giôùi vôùi nhöõng "giaùo chuû" töï xöng baèng nhieàu teân goïi khaùc nhau, töø nhöõng teân goïi thoâng thöôøng cho ñeán nhöõng danh xöng mang ñaày maøu saéc thaàn bí. "Vaán ñeà toân giaùo", do ñoù khoâng chæ thu heïp trong phaïm vi caùc toân giaùo truyeàn thoáng maø coøn môû roäng ra beân ngoaøi khuoân khoå cuûa caùc toân giaùo coù toå chöùc naøy, ñeå trôû thaønh moät vaán ñeà xaõ hoäi chöù khoâng ñôn thuaàn mang tính chaát toân giaùo. Töø ñoù naûy sinh ra moät vaán ñeà quan troïng laø laøm ñeå phaân bieät ñöôïc nhöõng kinh nghieäm, caûm thöùc toân giaùo daãn ñeán söï thaêng hoa vaø giaûi thoaùt thaät söï cho con göôøi; vaø ñaâu laø nhöõng "caûm thöùc toân giaùo" coù tính chaát hö nguïy, coù theå daãn ñeán söï sa ñaïo cuûa con ngöôøi. ñoâi khi ranh giôùi giöõa ai loaïi caûm thöùc toân giaùo naøy chæ laø moät khoaûng caùch mong manh, maø neáu khoâng naém ñöôïc baûn chaát vaø tinh hoa cuûa toân giaùo, chuùng ta raát deã xoùa nhoøa vaø deã ñi vaøo con ñöôøng laïm duïng toân giaùo. ÔÛ ñaây, tieâu chuaån quan troïng duøng ñeå phaân bieät, ñoù laø taùc ñoäng cuûa caûm thöùc toân giaùo ñoái vôùi quaù trình phaùt trieån taâm linh cuûa con ngöôøi maø Ñöùc Phaät daïy laø: Moãi ngöôøi haõy töï tröïc nhaän caùi hieän höõu thaùnh thieän (presence of the devine) ngay trong chính con ngöôøi cuûa mình, chöù khoâng phaûi ôû moät ñaáng sieâu nhieân hay moät Thöôïng ñeá toaøn naêng naøo beân ngoaøi con ngöôøi. Neáu quaù trình phaùt trieån naøy bò beá taéc hoaëc gaëp trôû ngaïi thì coø leõ "caûm thöùc toân giaùo" ñaõ rôi vaøo con ñöôøng hö nguïy, khoâng coù khaû naêng taïo neân söï chuyeån hoùa noäi taâm. Ngoaøi ra söï taùc ñoäng tích cöïc hoaëc tieâu cöïc ñeán ñôøi soáng xaõ hoäi cuûa caûm thöùc toân giaùo cuõng laø moät tieâu chuaån khaùc caàn vaän duïng...
Trang Web naày ñöôïc nhoùm Phaät Töõ
VAÏN HAÏNHSöu taäp, thieát keá vaø trình baøy