Nhöõng Böôùc Thaêng Traàm
Nguyeân taùc: Eight Worldly Conditions
Taùc giaû: Narada Maha Thera
Dòch giaû: Phaïm Kim Khaùnh
Theá gian cheânh leäch naøy quaû khoâng hoaøn toaøn töôi ñeïp nhö caùnh hoa hoàng. Noù cuõng khoâng tuyeät ñoái gai goác nhö caây hoàng. Hoa hoàng dòu daøng ñeïp ñeõ, vaø muøi thôm ngaøo ngaït, nhö caùi caây sanh ra noù thì mình ñaày gai goùc. Hoa laø hoa. Gai laø gai. Caùi gì thuoäc veà hoa laø cuûa hoa. Caùi gì thuoäc veà gai laø cuûa gai. Khoâng vì hoa maø ta lao mình vaøo gai, cuõng khoâng vì gai maø xa laùnh haún hoa hoàng.
Vôùi ngöôøi laïc quan, theá gian naøy tuyeät ñoái nhö caùnh hoa hoàng. Ngöôøi bi quan, traùi laïi, thaáy noù ñaày gai chöôùng. Nhöng ñoái vôùi ngöôøi thöïc tieãn, theá gian khoâng tuyeät ñoái töôi ñeïp, cuõng khoâng hoaøn toaøn xaáu xa.
Ngöôøi hieåu bieát seõ khoâng say meâ saéc ñeïp cuûa hoa hoàng nhöng nhaän ñònh ñuùng noù laø theá naøo. Thaáu trieät baûn chaát cuûa gai, ngöôøi aáy thaáy ñuùng thaät töôùng cuûa noù vaø seõ haønh ñoäng ñuû thaän troïng ñeå khoûi bò gai quaøo hay ñaâm chích.
Gioáng nhö quaû laéc ñoàng hoà, ñaùnh qua traùi roài sang phaûi, phaûi roài trôû laïi traùi, luoân luoân nhö vaäy, coù boán phöôùc laønh vaø boán ñieàu baát haïnh trong ñôøi soáng maø taát caû moïi ngöôøi ai ai cuõng phaûi ñöông ñaàu, khoâng ai traùnh khoûi. Ñoù laø ÑÖÔÏC (Labha) vaø THUA (Alabha), DANH THÔM (Yasa) vaø TIEÁNG XAÁU (Ayasa), CA TUÏNG (Pasamsa) vaø KHIEÅN TRAÙCH (Ninda), HAÏNH PHUÙC (Sukha) vaø ÑAU KHOÅ (Dukkha).
Danh töø Pali goïi laø Atthalokadhamma, Taùm Phaùp theá gian. Theo Kinh ñieån Haùn töï ñoù laø Baùt Phong, töùc taùm ngoïn gioù thoåi vaøo ñôøi soáng vaø laøm chao ñoäng ngoïn ñeøn taâm.
Ñöôïc vaø Thua
Theá thöôøng caùc nhaø doanh thöông phaûi gaëp caû hai ñieàu: ñöôïc vaø thua, hay noùi caùch khaùc, lôïi loäc vaø loã laõ. Dó nhieân, khi ñöôïc lôïi thì ngöôøi ta thoaû thích, vui möøng. Ñieàu naøy töï noù khoâng coù gì sai laàm. Nhöõng moái lôïi töông töï, daàu chaùnh ñaùng hay khoâng, ñeàu ñem laïi nieàm vui maø ngöôøi thöôøng ai cuõng öôùc mong, ai cuõng tìm kieám. Neáu khoâng coù nhöõng giôø phuùt vui veû, daàu laø taïm bôï, ñôøi quaû thaät khoâng ñaùng soáng. Trong theá gian tranh chaáp vaø baáp beânh naøy, con ngöôøi ñöôïc raát ít cô hoäi thoï höôûng moät vaøi loaïi haïnh phuùc ñeå laøm phaán khôûi taâm trí. Nhöõng laïc thuù töông töï, daàu vaãn laø vaät chaát, chaéc chaén seõ giuùp ta theâm söùc khoûe vaø tuoåi thoï.
Nhöng, ñeán khi loã laõ thì phieàn naõo baét ñaàu khôûi phaùt. Ta coù theå mæm cöôøi deã daøng khi lôïi loäc, nhöng luùc thua thieät thì khoâng. Nhieàu tröôøng hôïp loã laõ quan troïng laøm cho ngöôøi ta loaïn trí, laém khi ñöa ñeán caûnh quyeân sinh maïng soáng, neáu khoâng coøn chòu ñöïng ñöôïc nöõa. Chính trong nhöõng tröôøng hôïp töông tôï ta phaûi bieåu döông tinh thaàn duõng caûm vaø giöõ taâm bình thaûn, khoâng ñeå quaù chao ñoäng. Trong luùc vaät loän vôùi ñôøi soáng, taát caû moïi ngöôøi ñeàu phaûi gaëp nhöõng luùc thaêng, luùc traàm, vaø chuùng ta phaûi saún saøng chòu ñöïng, saún saøng ñoái phoù, nhaát laø trong nghòch caûnh. Noãi thaát voïng seõ giaûm thieåu.
Maát moät vaät gì, taát nhieân ta caûm thaáy buoàn. Nhöng chính caùi buoàn khoâng giuùp ta tìm laïi ñöôïc vaät ñaõ maát. Ta phaûi nghó raèng ai ñoù coù theå höôûng vaät kia, maëc daàu hoï höôûng moät caùch baát chaùnh. Öôùc mong ngöôøi aáy ñöôïc vui veû, an laønh vaø haïnh phuùc!
Hoaëc giaû ta coù theå töï an uûi: "Ñaây chæ laø moät maát maùt nhoû nhen, khoâng quan troïng" Hay ta coù theå chaáp nhaän moät thaùi ñoä trieát lyù cao thöôïng: "Khoâng coù gì laø " Ta", khoâng coù caùi gì laø " Cuûa Ta". Trong nhöõng hoaøn caûnh töông tôï, ta phaûi giöõ taâm bình thaûn.
Vaøo thôøi Ñöùc Phaät coøn taïi theá, coù moät thieáu phuï ñeán Chuøa trai taêng Ñöùc Xaù Lôïi Phaát (Sariputta) vaø caùc vò Tyø khöu khaùc. Trong khi söûa soaïn daâng vaät thöïc ñeán caùc Ngaøi thì Baø ñöôïc tin choàng vaø taát caû caùc con bò ngöôøi ta phuïc kích vaø gieát cheát luùc ñang ñi hoøa giaûi moät cuoäc tranh chaáp.
Baø khoâng toû ra buoàn. Thaûn nhieân Baø laëng leû caát giöõ thô vaøo tuùi roài tieáp tuïc ñeå baùt chö Taêng nhö khoâng coù gì xaûy ra. Luùc aáy, moät ngöôøi nöõ tyø cuûa baø böng huõ maät vaø söûa ñeå daâng chö Taêng, ruûi trôït chôn teù, laøm beå caùi huõ. Nghó raèng coù leû baø thí chuû seõ tieác caùi huõ vaø thöùc aên ñöïng trong ñoù, Ñöùc Xaù Lôïi Phaát an uûi baø raèng caùc vaät nhö caùi huõ, ñaõ mang tính chaát "beå" theo lieàn vôùi noù, aét phaûi beå moät ngaøy naøo. Baø tín nöõ trí tueä ñieàm tónh traû lôøi: "Kính baïch Ñaïi Ñöùc, ñoù chæ laø moät maát maùt taàm thöôøng. Con vöøa nhaän ñöôïc tin choàng vaø caùc con cuûa con bò keû saùt nhôn gieát cheát. Con boû thô vaøo tuùi vaø vaãn giöõ taâm bình thaûn, khoâng baán loaïn. Vaø maëc daàu ñöôïc tin döõ, con vaãn tieáp tuïc ñeå baùt Ngaøi vaø chö Taêng".
Ñöùc quaû caûm quyù baùu cuûa ngöôøi thieáu phuï thaät ñaùng ñöôïc ca ngôïi vaø ñaùng ñöôïc laøm göông cho ngöôøi khaùc.
Laàn kia, Ñöùc Phaät ñi trì bình trong moät laøng noï. Do söï phaù roái cuûa Ma Vöông, hoâm aáy Ñöùc Phaät khoâng ñöôïc ai ñeå baùt vaø khoâng coù gì ñoä ngoï. Ñeán khi Ma Vöông soáng söôïng hoûi Ngaøi coù nghe ñoùi buïng khoâng, Ñöùc Phaät giaûi thích thaùi ñoä tinh thaàn cuûa ngöôøi ñaõ vöôït khoûi moïi trôû ngaïi vaø ñaùp raèng: "Haïnh phuùc thay, Nhö Lai soáng khoâng bò chöôùng ngaïi. Döôõng nuoâi phæ laïc, Nhö Lai luùc naøo cuõng nhö caùc vò Trôøi ôû caûnh Quan AÂm Thieân."
Laàn khaùc, Ñöùc Phaät vaø caùc moân ñeä an cö kieát haï trong laøng noï, theo lôøi môøi cuûa moät ngöôøi baø la moân. Nhöng vò naøy hoaøn toaøn laõng queân boån phaän laø phaûi chaêm lo caùc Ngaøi. Suoát troïn thôøi gian ba thaùng haï Ñöùc phaät vaø chö Taêng bình thaûn duøng nhöõng thöùc aên cuûa ngöïa maø moät ngöôøi laùi ngöïa ñaõ daâng ñeán, maëc daàu Ñöùc Muïc Kieàn Lieân ( Moggallana) tình nguyeän duøng thaàn thoâng ñi tìm vaät thöïc khaùc. Ñöùc Phaät khoâng moät lôøi than van hay phaûn ñoái.
Baø Visakha, vò nöõ thí chuû quan troïng trong thôøi Ñöùc Phaät, thöôøng ñeán Chuøa chaêm lo moïi nhu caàu cuûa Ñöùc Phaät vaø chö Taêng. Moät hoâm baø ñaép moät caùi aùo choaøng raát quyù giaù ñeå ñi Chuøa. Khi ñeán coång Chuøa, baø côûi aùo choaøng ra ñöa cho ngöôøi nöõ tyø caàm giöõ. Luùc ra veà coâ tyø nöõ voâ yù, boû queân laïi. Ñaïi ñöùc A Nan Ña (Ananda) thaáy, ñem caát moät nôi, chôø baø Visakha ñeán seõ trao laïi. Veà ñeán nhaø söïc nhôù, baø baûo ngöôøi nöõ tyø quay trôû laïi tìm, nhöng neáu coù vò tyø khöu naøo ñaõ ñuïng ñeán thì khoâng neân laáy veà. Coâ tyø nöõ ñeán chuøa hoûi thaêm, bieát raèng Ñaïi Ñöùc A Nan Ña (Ananda) ñaõ caát giöõ caùi choaøng neân trôû veà baùo tin cho chuû. Baø Visakha lieàn ñeán haàu Phaät vaø toû yù muoán laøm vieäc thieän vôùi soá tieàn baùn caùi choaøng quyù giaù aáy. Ñöùc Phaät khuyeân baø neân kieán taïo moät ngoâi Tònh Xaù ñeå chö Taêng coù nôi cö truù. Vì khoâng ai coù ñuû tieàn mua caùi aùo choaøng quyù giaù nhö theá neân chính baø mua laïi vaø duøng soá tieàn aáy xaây döïng moät ngoâi Tònh Xaù ñeïp ñeõ, daâng ñeán chö Taêng. Sau khi daâng xong ngoâi Chuøa baø ngoû lôøi tri aân ngöôøi tyø nöõ nhö sau: "Neáu con khoâng lôõ boû queân caùi aùo choaøng, aét ta seõ khoâng coù cô hoäi taïo neân phöôùc baùu naøy. Nhö vaäy ta xin chia phöôùc naøy ñeán con".
Thay vì buoàn raàu hay phieàn giaän, giaän vì taïm thôøi maát moät vaät quyù giaù, vaø la raày ngöôøi tyø nöõ voâ yù, baø caûm ôn ngöôøi aáy ñaõ giuùp cho cô hoäi taïo phöôùc.
Thaùi ñoä göông maãu cuûa baø Visakha hoïc thöùc ñaùng laøm moät baøi hoïc cho nhöõng ai deã noùng giaän vì loãi laàm cuûa ngöôøi giuùp vieäc theá coâ.
Ta phaûi duõng caûm chòu ñöïng nhöõng loã laõ, thua thieät. Ta phaûi ñöông ñaàu vôùi noù, vaø nhö caâu "hoïa voâ ñôn chí" dieãn taû noù ñeán moät caùch ñoät ngoät, töøng ñoaøn, töøng ñaùm ñoâng, chôù khoâng ñôn ñoäc. Ta phaûi ñieàm tænh ñoái phoù, vôùi taâm xaû (Upekkha) hoaøn toaøn, vaø nghó raèng ñaây laø cô hoäi vaøng ngoïc ñeå thöïc haønh ñöùc taùnh cao thöôïng naøy.
Danh Thôm vaø Tieáng Xaáu
Danh thôm (yasa) vaø tieáng xaáu (ayasa) laø moät caëp thaêng traàm khaùc maø ta phaûi ñoái phoù haèng ngaøy.
Danh thôm, chuùng ta hoan hæ ñoùn möøng. Tieáng xaáu, chuùng ta khoâng thích. Danh thôm laøm phaán khôûi tinh thaàn. Tieáng xaáu laøm cho ta ñau xoùt. Chuùng ta thích ñöôïc tröù danh. Chuùng ta mong muoán thaáy teân tuoåi vaø hình aûnh mình treân maët baùo. Chuùng ta raát thoaû thích thaáy nhöõng hoaït ñoäng cuûa chuùng ta, daàu khoâng ñaùng keå, ñöôïc töôøng thuaät vaø ñöôïc nhieàu ngöôøi nhaéc nhôû, nhieàu ngöôøi bieát ñeán. Laém khi ta cuõng coá gaéng, moät caùch baát chaùnh, laøm cho nhieàu ngöôøi chuù yù ñeán mình.
Ñeå thaáy hình aûnh mình treân taïp chí, vaøi ngöôøi saún saøng traû moät soá tieàn to taùt. Ñeå ñöôïc danh döï, vaøi ngöôøi saún saøng ñoùng goùp quan troïng hay hoái loä cho nhoùm ngöôøi quyeàn theá. Ñeå töï quaûng caùo, vaøi ngöôøi bieåu döông taâm trong saïch boá thí cuûa mình baèng caùch trai taêng haèng traêm vò tyø khöu, hay hôn nöõa. Nhöng coù theå nhöõng ngöôøi treân seõ hoaøn toaøn thaûn nhieân tröôùc noåi thoáng khoå cuûa ngöôøi ngheøo naøn ñoùi raùch soáng ngay beân caïnh mình. Ta coù theå raày la vaø haønh phaït moät teân troäm quaù ñoùi khaùt, vaøo vöôøn aên caép cuûa ta moät traùi döøa ñeå laøm dòu bôùt côn ñoùi, nhöng ta seõ khoâng ngaàn ngaïi cho ra caû thieân döøa ñeå ñoåi laïi chuùt danh thôm.
Ñoù laø khuyeát ñieåm cuûa con ngöôøi. Chí ñeán khi laøm ñieàu thieän, phaàn ñoâng chuùng ta cuõng laøm vôùi aån yù vuï lôïi. Nhöõng ngöôøi hoaøn toaøn vò tha roõ thaät hieám hoi treân theá gian naøy. Vì leõ aáy, ngöôøi naøo ñaõ laøm moät vieäc thieän, daàu ñoäng cô thuùc ñaåy ñeán haønh ñoäng khoâng maáy ñaùng ñöôïc ca ngôïi, cuõng khoâng ñaùng ñöôïc taùn döông vì ñaõ laøm ñieàu thieän aáy. Phaàn ñoâng ngöôøi theá gian chuùng ta luoân luoân coøn giaáu moät caùi gì trong tay aùo. Ai laø ngöôøi traêm phaàn traêm toát? Bao nhieâu ngöôøi hoaøn toaøn trong saïch, töø ñoäng cô ñeán haønh ñoäng? Bao nhieâu ngöôøi tuyeät ñoái vò tha?
Chuùng ta khoâng caàn phaûi chaïy theo danh thôm tieáng toát. Neáu chuùng ta xöùng ñaùng, noù seõ ñeán maø khoâng caàn tìm. Khi hoa ñöôïm maät ñaày ñuû, ong, böôùm seõ ñeán. Hoa khoâng caàn môøi ong, hay môøi böôùm.
Ñuùng thaät vaäy, chuùng ta caûm nghe töï nhieân vui söôùng, voâ cuøng haïnh phuùc, khi thanh danh cuûa chuùng ta bay xa, bay roäng. Tuy nhieân chuùng ta phaûi nhaän ñònh raèng tieáng toát, danh voïng, vinh quang, chæ ñi theo vôùi ta ñeán moà laø cuøng. Roài noù tan bieán ra maây ra khoùi. Noù chæ laø nhöõng ngoân töø, maëc daàu laø kim ngoân, laø myõ töø, laøm eâm dòu tai ta.
Coøn tieáng xaáu thì sao?
Chuùng ta khoâng thích nghe hay nghó ñeán noù. Chaéc chaén laø khi nhöõng lôøi noùi xaáu loït vaøo tai ta noù seõ laøm cho taâm ta baøng hoaøng, khoù chòu. Noãi khoå taâm caøng saâu ñaäm hôn nöõa neáu nhöõng lôøi goïi laø töôøng thuaät hay baùo caùo aáy toû ra baát coâng hay hoaøn toaøn sai laïc.
Thöôøng phaûi maát caû naêm, hay hôn nöõa, ñeå kieán taïo moät ngoâi nhaø nguy nga vaø vó ñaïi. Nhöng chæ trong nhaùy maét khí giôùi toái taân hieän ñaïi coù theå taøn phaù deã daøng. Laém khi ta phaûi maát nhieàu naêm hay troïn caû moät kieáp soáng ñeå gaày döïng thanh danh. Bao nhieâu coâng trình lao khoå aáy coù theå taøn ruïi trong khoaûnh khaéc. Khoâng ai coù theå traùnh khoûi caâu noùi tai haïi baét ñaàu baèng tieáng "nhöng". Thaät vaäy, oâng aáy raát toát, oâng ñaõ laøm vieäc naøy, ñieàu kia. Nhöng... phaàn ñaàu toát ñeïp ñaõ bò caùi "nhöng" ñaåy vaøo ñeâm toái cuûa laõng queân. Baïn coù theå soáng ñôøi trong saïch nhö moät vò Phaät nhöng baïn khoâng theå traùnh nhöõng lôøi chæ trích, taán coâng vaø nguyeàn ruûa.
Ñöùc Phaät laø vò giaùo chuû tröù danh nhaát thôøi baáy giôø, maø cuõng laø bò ngöôøi nguyeàn ruûa vaø sæ vaû nhieàu nhaát thôøi baáy giôø.
Caùc baäc vó nhaân thöôøng khoâng ñöôïc bieát ñeán. Hay coù ñöôïc bieát, vaø cuõng ñöôïc bieát moät caùch sai laïc.
Vaøo thôøi Ñöùc Phaät, coù moät thieáu phuï thöôøng lui tôùi Tònh Xaù luùc ban ñeâm. Nhöõng ngöôøi ôû ñaïo khaùc truyeàn rao tieáng ñoàn, vu oan Ñöùc Phaät vaø caùc ñeä töû Ngaøi ñaõ saùt haïi thieáu phuï aáy vaø choân vuøi döôùi moät ñoáng hoa taøn, trong voøng Tònh Xaù.
Khi söù maïng lòch söû cuûa Ñöùc Phaät ñaõ ñöôïc hoaøn thaønh vieân maõn vaø coù raát nhieàu ngöôøi tìm ñeán xin xuaát gia, caùc vò ñaïo só ñoái nghòch phæ baùng raèng vì Ñöùc Phaät maø meï phaûi lìa con, vôï lìa choàng, vaø chính Ngaøi ñaõ laøm trôû ngaïi moïi tieán boä cuûa ñaát nöôùc.
Chính ngöôøi em hoï vaø moân ñeä cuûa Ñöùc Phaät cuõng nhieàu laàn aâm möu laøm suïp ñoã phaåm haïnh cao quyù cuûa Ngaøi, nhöng thaát baïi. OÂng laïi sanh taâm möu saùt Ñöùc Theá Toân baèng caùch töø treân cao laên ñaù vaøo mình Ngaøi.
Ñaõ laø moät vò Phaät, Ngaøi khoâng theå bò saùt haïi.
Neáu ñoù laø soá phaàn baát haïnh cuûa moät ngöôøi voâ toäi vaø trong saïch nhö Ñöùc Phaät, haïng ngöôøi taàm thöôøng coøn phaûi chòu nhö theá naøo nöõa?
Luùc treøo nuùi, ta caøng leân cao ngöôøi ñöùng döôùi ñoàng baèng caøng ñeå yù ñeán ta vaø caøng thaáy ta nhoû hôn. Vaø hoï chæ thaáy phía sau löng, khoâng thaáy tröôùc maët. Theá gian thoåi loâng tìm veát naøy chæ muoán tröng baøy khuyeát ñieåm vaø loãi laàm cuûa ta. Bao nhieâu taùnh toát thì giaáu nheïm. Caùi xay quaït luùa ñi buïi baëm vaø luùa hö, nhöng giöõ laïi caùc haït luùa no ñaày. Caùi raây thì traùi laïi, giöõ phaàn xaùc thoâ sô maø löôïc ñi nöôùc traùi caây ngon ngoït. Ngöôøi coù trau doài trí thöùc giöõ cho mình phaàn tinh teá vaø boû ñi phaàn thoâ sô. Haïng voâ hoïc giöõ caùi thoâ vaø boû ñi caùi tinh vi teá nhò.
Moãi khi bò hieåu laàm vaø bò ngöôøi ta voâ tình hay coá yù, truyeàn rao moät caùch baát coâng, ta neân saùng suoát suy nghó, hay noùi nhö Epictetus ñaõ khuyeân: "May quaù, ngöôøi ta khoâng quen mình nhieàu vaø chæ bieát mình sô saøi neân chæ noùi xaáu mình baáy nhieâu.
Neáu ngöôøi ta bieát mình nhieàu hôn chaéc mình coøn bò chæ trích nhieàu hôn nöõa"
Khoâng caàn phung phí thôøi giôø voâ ích ñeå söûa sai nhöõng lôøi ñoàn ñaõi sai laïc, neáu hoaøn caûnh khoâng baét buoäc ta phaûi laøm saùng toû vaán ñeà. Keû thuø nghòch seõ laáy laøm thoaû thích maø thaáy ta böïc boäi vì lôøi noùi cuûa hoï. Ñoù chính laø ñieàu maø hoï mong muoán. Neáu ta thaûn nhieân, lôøi vu oan seõ tan bieán vaøo queân laõng. Ñeå thaáy loãi laàm cuûa ngöôøi khaùc, ta phaûi laøm nhö ngöôøi muø.
Ñeå nghe lôøi chæ trích ngöôøi khaùc, ta phaûi laøm nhö ngöôøi ñieác.
Ñeå noùi xaáu ngöôøi khaùc, ta phaûi laøm nhö ngöôøi caâm.
Khoâng theå chaám döùt nhöõng lôøi buoäc toäi, nhöõng lôøi töôøng thuaät hay ñoàn ñaõi sai laàm. Theá gian ñaày choâng gai vaø ñaù nhoïn. Ta khoâng theå deïp saïch gai vaø ñaù. Nhöng neáu phaûi ñi treân ñoù baát keå nhöõng trôû ngaïi thì, thay vì dôøi gai vaø ñaù, chuyeän maø ta khoâng theå laøm, toát hôn ta neân mang moät ñoâi daøy vaø thaän troïng ñi töøng böôùc, chuùng ta seõ ñöôïc an toaøn.
Giaùo Phaùp daïy ta:
"Haõy nhö sö töû, khoâng run sôï tröôùc tieáng ñoäng.
Haõy nhö luoàng gioù, khoâng dính maéc trong maøn löôùi.
Haõy nhö hoa sen, töø buøn nhô nöôùc ñuïc moïc leân, nhöng khoâng bò nöôùc ñuïc vaø buøn nhô laøm oâ nhieãm.
Haõy vöõng böôùc moät mình nhö con teâ giaùc."
Laø chuùa laâm, sö töû khoâng sôï haõi, run raåy, hay giöït mình khi nghe tieáng gaàm theùt cuûa caùc loaøi thuù khaùc. Treân theá gian naøy, chuùng ta coù theå nghe thuaät laïi nhöõng caâu chuyeän traùi tai, baát lôïi, nhöõng lôøi buoäc toäi giaû maïo, nhöõng tieáng vu oan phæ baùng ñeâ heøn, vì mieäng laèn löôõi moái khoâng thieáu chi. Nhö sö töû, ta khoâng caàn ñeå yù ñeán. Nhö moät loaïi khí giôùi cuûa ngöôøi UÙc, khi ñöôïc tung ra noù bay tôùi ñaùnh vaøo muïc tieâu roài trôû loän veà tay chuû, cuøng theá aáy, nhöõng lôøi reâu rao xaáu xa ñeâ tieän aáy seõ chaám döùt nôi maø noù baét ñaàu ñi.
Maëc choù choù suûa, ñoaøn löõ haønh cöù tieán böôùc.
Chuùng ta ñang soáng trong buøn nhô nöôùc ñuïc. Nhieàu ñoùa sen ñaõ töø ñoù vöôït leân, toâ ñieåm sôn haø, maø khoâng bò nöôùc ñuïc vaø buøn nhô laøm hoen oá. Chuùng ta phaûi coá gaéng soáng nhö hoa sen, moät ñôøi trong saïch vaø cao quí, khoâng maøng ñeå yù ñeán buøn nhô maø ngöôøi khaùc coù theå neùm vaøo chuùng ta.
Ta phaûi saún saøng ñoùn nhaän buøn nhô maø ngöôøi ta coù theå neùm vaøo mình, thay vì mong ñôïi nhöõng ñoùa hoa hoàng maø ngöôøi ta coù theå taëng. Ta seõ khoâng thaát voïng.
Maëc daàu khoù, chuùng ta phaûi coá gaéng soáng trau doài haïnh döùt boû, khöôùc töø, khoâng luyeán aùi. Chuùng ta ñeán ñaây moät mình, moät thaân. Moät thaân, moät mình, chuùng ta seõ ra ñi. Trong theá gian naøy, khoâng luyeán aùi laø haïnh phuùc.
Khoâng caàn ñeå yù ñeán noïc ñoäc cuûa nhöõng löôõi moái mieäng laèn. Ñôn ñoäc moät mình, chuùng ta haõy ra ñi ñoù ñaây, taän löïc phuïc vuï vaø taïo an laønh cho keû khaùc.
AÂu cuõng laï, raèng caùc baäc vó nhaân thöôøng bò vu oan, phæ baùng, ñaàu ñoäc, treo leân thaùnh giaù, hay bò baén cheát.
OÂng Socrates vó ñaïi bò ñaàu ñoäc. Ñöùc Chuùa KiToâ cao quí bò treo treân thaùnh giaù. Ñöùc Mahatma Gandhi baát baïo ñoäng bò baén cheát.
Vaäy phaûi chaêng toát quaù cuõng nguy hieåm?
Ñuùng khi coøn soáng, caùc vò aáy bò chæ trích, taán coâng vaø saùt haïi. Sau khi cheát, caùc Ngaøi ñöôïc toân suøng vaø kænh moä nhö thaàn, nhö thaùnh.
Baäc vó nhaân vaãn bình thaûn khi ñöôïc khen cuõng nhö luùc bò cheâ. Caùc Ngaøi khoâng ñeå tinh thaàn suy suïp khi bò chæ trích hay vu oan, bôûi vì caùc Ngaøi khoâng chaïy theo thanh danh. Ngöôøi ta coù bieát ñöôïc vieäc laøm cuûa mình khoâng, caùc Ngaøi khoâng ñeå yù. Caùc Ngaøi laøm vieäc, phuïc vuï, nhöng khoâng maøng ñeán vieäc thoï höôûng.
Ca Tuïng vaø Khieån Traùch
Ñöôïc ca tuïng vaø bò khieån traùch laø hai caûnh thaêng traàm khaùc, haèng aûnh höôûng ñeán nhaân loaïi. Leõ dó nhieân khi ñöôïc ca tuïng thì ta ñöôïc nôû maët nôû maøy, haân hoan thoûa thích. Luùc bò khieån traùch thì tinh thaàn suy suïp, uû doät buoàn raàu.
Giöõa nhöõng lôøi ca tuïng hay khieån traùch, Ñöùc Phaät daïy, ngöôøi thieän trí khoâng thoûa thích, cuõng khoâng uû doät, maø töïa hoà nhö taûng ñaù vöõng chaéc, khoâng lay chuyeån döôùi côn baûo taùp phong ba cuûa ñôøi soáng.
Neáu ta xöùng ñaùng, nhöõng lôøi khen taëng quaû thaät laø eâm tai. Nhöng neáu ta khoâng xöùng, nhö tröôøng hôïp coù ngöôøi nònh bôï, thì nhöõng lôøi aáy duø coù eâm tai cuõng seõ laøm cho ta thaát voïng, vaø coù haïi cho ta. Daàu sao, ñoù cuõng chæ laø nhöõng tieáng ñoäng, nhöõng aâm thanh, khoâng ñem laïi haäu quaû naøo neáu noù khoâng loït ñöôïc vaøo tai.
Ñöùng veà phöông dieän theá gian, lôøi ca tuïng coù theå ñi raát xa. Moät tieáng khen taëng nheï nhaøng, ñuùng luùc, coù theå giuùp ta deã daøng thaâu ñaït ñieàu mong muoán. Moät caâu giôùi thieäu xöùng ñaùng ñuû laøm cho toaøn theå cöû toïa chaêm chuù laéng nghe dieãn giaû. Neáu dieãn giaû coù lôøi khen taëng cöû toïa, aét seõ ñöôïc chuù yù. Traùi laïi, neáu dieãn giaû baét ñaàu baèng nhöõng lôøi khieån traùch hay chæ trích, thaùi ñoä ñaùp öùng cuûa ngöôøi nghe aét khoâng thuaän lôïi.
Ngöôøi ñaõ thuaàn thuïc khoâng tin caøng nhöõng lôøi nònh bôï, cuõng khoâng muoán ñöôïc nònh bôï. Khi khen taëng ai xöùng ñaùng, ngöôøi thuaàn thuïc thaønh thaät khen taëng maø khoâng aån yù ganh tî. Khi khieån traùch, caùc Ngaøi khieån traùch maø khoâng aån yù khinh khi. Caùc Ngaøi chæ khieån traùch vì loøng bi maãn, muoán caûi thieän ngöôøi laàm ñöôøng laïc neûo.
Nhöõng baäc vó nhaân ñöôïc taát caû ngöôøi lôùn keû nhoû heát loøng khen taëng nhöng thaûn nhieân, khoâng heà chao ñoäng.
Nhieàu ngöôøi thaân caän vôùi Ñöùc Phaät thöôøng ca tuïng phaåm haïnh Ngaøi moãi ngöôøi moät caùch. Upali, moät nhaø trieäu phuù môùi qui y vôùi Ñöùc phaät keå ra haèng traêm ñöùc taùnh cuûa Ngaøi. Chín hoàng danh cuûa Ñöùc Phaät maø thôøi baáy giôø ngöôøi ta thöôøng nhaéc nhôû, ñeán nay haèng tín ñoà Phaät Giaùo vaãn coøn ñoïc leân nhö Kinh Nhöït tuïng, vaø moãi laàn keå ñeán caùc phaåm haïnh cao quí aáy, chuùng ta nhìn leân pho töôïng traàm ngaâm töï taïi vôùi taát caû taám loøng kính moä. Chín hoàng danh aáy coøn laø ñeà muïc haønh thieàn cho ngöôøi coù taâm nhieät thaønh vaø vaãn coøn laø nguoàn gôïi caûm lôùn lao cho nhöõng ai töï coi mình laø Phaät töû.
Coøn khieån traùch thì sao?
Ñöùc Phaät daïy: "Ngöôøi ta noùi nhieàu bò khieån traùch. Ngöôøi noùi ít bò khieån traùch. Ngöôøi laëng thinh cuõng bò khieån traùch. Treân theá gian naøy khoâng ai traùnh khoûi bò khieån traùch".
Hình nhö khieån traùch laø phaàn di saûn chung cuûa nhaân loaïi.
"Ngöôøi theá gian phaàn ñoâng soáng khoâng kyû luaät", Ñöùc Phaät ghi nhaän nhö vaäy vaø daïy tieáp, "nhö voi chieán ôû traän ñòa, höùng laõnh laèn teân muõi ñaïn töø moïi höôùng doàn daäp buûa ñeán, cuøng theá aáy, Nhö Lai höùng chòu moïi nguyeàn ruûa cuûa theá gian".
Keû si meâ laàm laïc chæ tìm caùi xaáu, caùi hö cuûa ngöôøi khaùc maø khoâng muoán nhìn caùi toát, caùi ñeïp cuûa ai.
Ngoaïi tröø Ñöùc Phaät, khoâng ai traêm phaàn traêm toát. Cuõng khoâng ai xaáu traêm phaàn traêm. Trong con ngöôøi toát nhaát giöõa chuùng ta cuõng coù phaàn hö hoûng. Trong con ngöôøi xaáu nhaát cuõng coù ñieåm toát ñeïp.
Ngöôøi bieát laøm caâm nhö caùi moû beå khi bò taán coâng, nguyeàn ruûa, chöûi maéng, ngöôøi aáy, Ñöùc Phaät daïy ñaõ ñöùng tröôùc Nieát Baøn, maëc daàu chöa ñaéc quaû Nieát Baøn.
Ta coù theå phuïc vuï nhaân loaïi vôùi taám loøng cao caû nhaát. Nhöng ngöôøi theá gian thöôøng hieåu laàm vaø gaùn cho ta nhöõng muïc tieâu, nhöõng yù töôûng maø khoâng bao giôø ta mô ñeán.
Ta coù theå taän löïc phuïc vuï vaø giuùp ñôõ moät ngöôøi baïn trong côn nguy ngaäp. Laém khi muoán ñöôïc vieäc, ta phaûi vay nôï hay baùn caû ñoà ñaïc, nhaø cöûa. Nhöng veà sau, theá gian meâ laàm naøy hö hoûng ñeán ñoãi chính ngöôøi ñöôïc phuïc vuï vaø giuùp ñôõ kia trôû laïi phuû nhaän loøng toát cuûa ta, phieàn traùch ta, noùi xaáu ta, boâi baån ta, vaø seõ thoûa thích thaáy ta suy suïp.
trong Tuùc Sanh Truyeän coù tích moät nhaïc só teân Cuttila heát loøng truyeàn daïy caùc ñeä töû vaø khoâng bao giôø giaáu gieám ñieàu gì. Tuy nhieân coù moät ngöôøi hoïc troø voâ ôn baïc nghóa noï coá tình laøm ñuû moïi caùch ñeå tranh giaønh aûnh höôûng cuûa Thaày. Veà sau ngöôøi naøy thaát baïi.
Ñeà Baø Ñaït Ña ( Devadatta) ñeä töû, vöøa laø em hoï, Ñöùc Phaät vaø ñaõ coù phaùt trieån thaàn thoâng, khoâng nhöõng coá gaéng laøm maát thanh danh cuûa Ñöùc Phaät maø coøn möu toan saùt haïi Ngaøi baèng caùch laên ñaù töø ñænh nuùi cao xuoáng trong khi Ngaøi ngoài tham thieàn döôùi chaân nuùi.
Moät laàn noï, coù ngöôøi baø la moân cung thænh Ñöùc Phaät veà nhaø trai taêng.
Theo lôøi thænh caàu, Ñöùc Phaät ñeán. Nhöng thay vì tieáp ñoùn phaûi leõ, ngöôøi Baø La moân tuoân ra moät loaït nhöõng lôøi leõ thoâ kòch vaø nhô baån voâ cuøng. Ñöùc Phaät leã ñoä hoûi thaêm:
- Naøy oâng baø la moân, coù khi naøo khaùch ñeán nhaø oâng khoâng?
- Coù. OÂng baø la moân traû lôøi.
- Khi bieát khaùch ñeán nhaø thì oâng laøm gì?
- Toâi seõ doïn moät böûa côm thònh soaïn ñeå ñaõi khaùch.
- Nhöng neáu khaùch baän vieäc khoâng theå ñeán thì sao?
- Thì gia ñình chuùng toâi seõ chia nhau böõa côm.
- Toát laém, naày oâng baø la moân, hoâm nay oâng môøi Nhö Lai ñeán nhaø ñeå trai taêng vaø oâng ñaõ khoaûn ñaõi Nhö Lai baèng nhöõng lôøi nguyeàn ruûa chöûi maéng thaäm teä. Nhö Lai khoâng nhaän. Xin oâng vui loøng laáy trôû laïi.
Ñöùc Phaät khoâng giaän, khoâng traû thuø, nhöng Ngaøi leã ñoä trao traû ngöôøi baø la moân nhöõng gì ngöôøi naày ñaõ khoaûn ñaõi Ngaøi.
Khoâng neân traû thuø, khoâng neân baùo oaùn. Ñöùc Phaät khuyeân daïy nhö vaäy. Haän thuø seõ ñoái dieän vôùi haän thuø. Baùo oaùn, traû thuø, khoâng bao giôø ñöa ñeán hoøa bình vaø an tònh. Söùc maïnh chaéc chaén phaûi ñöông ñaàu vôùi söùc maïnh. Bom ñaïn seõ gaëp bom ñaïn. "Saân haän khoâng bao giôø daäp taét saân haän. Chæ coù taâm töø môùi dieät loøng saân." Ñoù laø giaùo töø cuûa Ñöùc Phaät.
Khoâng coù vò giaùo chuû naøo ñöôïc ca tuïng vaø toân suøng nhö Ñöùc Phaät. Tuy nhieân Ngaøi cuõng laø vò giaùo chuû bò chæ trích, bò khieån traùch vaø bò sæ vaõ nhieàu nhaát. Ñoù laø soá phaän cuûa caùc baäc vó nhaân.
Trong giöõa ñaùm ñoâng, moät thieáu phuï teân Cinca giaû laøm ngöôøi coù mang, vu oan Ñöùc Phaät. Vôùi göông maët töø bi, Ngaøi nhaãn naïi chòu ñöïng nhöõng lôøi nguyeàn ruûa, vaø haïnh trong saïch cuûa Ngaøi ñöôïc chöùng minh toû roõ.
Ñöùc Phaät bò vu caùo ñaõ saùt haïi moät thieáu phuï vôùi söï ñoàng loõa cuûa caùc vò ñeä töû Ngaøi.
Moät laàn kia, nhöõng ngöôøi khaùc ñaïo chæ trích Ngaøi vaø caùc moân ñeä vôùi lôøi leõ naëng neà ñeán ñoãi Ñaïi Ñöùc A Nan Ña (Ananda) xin Ngaøi rôøi boû nôi ñoù ñeå qua moät laøng khaùc.
- A Nan Ña, neáu nhöõng ngöôøi ôû laøng kia cuõng chöûi maéng chuùng ta nöõa thì phaûi laøm sao?
- Kính baïch Ñöùc Theá Toân, chuùng ta seõ sang moät laøng khaùc nöõa.
- Naøy A Nan Ña, neáu laøm nhö theá, toaøn theå laõnh thoå cuûa xöù AÁn Ñoä seõ khoâng coù ñuû choã cho chuùng ta. Haõy nhaãn naïi, nhöõng lôøi nguyeàn ruûa töï nhieân seõ chaám döùt.
Moät Baø thöù phi cuûa oâng vua noï, teân Magandiya, coù nuoâi moái haän thuø vôùi Ñöùc Phaät bôûi Ngaøi khoâng toân troïng saéc ñeïp myõ mieàu cuûa Baø khi vì khoâng bieát, cha baø muoán gaõ baø laøm vôï Ñöùc Phaät. Khi Ñöùc Phaät ñi ngang qua quoác gia baø ñang ôû. Magandiya thueâ nhöõng ngöôøi say röôïu coâng khai chöûi maéng Ñöùc Phaät voâ cuøng naëng neà. Vôùi taâm xaû hoaøn toaøn Ñöùc Phaät chòu ñöïng taát caû. Nhöng Magandiya phaûi chòu ñau khoå vì haønh ñoäng sai laàm cuûa baø.
Nguyeàn ruûa, chöûi maéng, laø thöôøng tình. Caøng hoaït ñoäng, caøng phuïc vuï, chuùng ta caøng trôû neân vó ñaïi hôn vaø caøng phaûi chòu sæ nhuïc vaø nguyeàn ruûa nhieàu hôn.
Ñöùc Chuùa Gieâ Su bò nguyeàn ruûa, bò sæ nhuïc, vaø bò treo treân thaùnh giaù.
Socrates bò chính vôï oâng chöûi maéng. Moãi khi ra ngoaøi ñeå phuïc vuï ñoàng baøo, oâng Socrates thöôøng bò baø vôï taâm taùnh heïp hoøi cuûa oâng raày raø, la maéng. Ngaøy kia baø Socrates laâm beänh neân khoâng theå thöïc haønh "coâng taùc" raày raø thöôøng leä. Hoâm aáy, oâng Socrates ra ñöôøng vôùi veû maët buoàn raàu. Baïn beø thaêm hoûi vì sao? OÂng giaûi thích raèng vì baø vôï ñang beänh neân hoâm nay khoâng raày oâng.
Sao laï vaäy? OÂng phaûi vui môùi ñuùng leõ chöù. Khi bò raày, toâi ñöôïc coù cô hoäi ñeå thöïc haønh phaùp nhaãn naïi. Hoâm nay toâi ñaõ maát moät cô hoäi, vì leõ aáy maø toâi buoàn.
Treân ñaây laø nhöõng baøi hoïc quí baùu cho taát caû.
Khi bò chöûi maéng, ta phaûi nghó raèng ñaây laø cô hoäi ñeå thöïc haønh phaùp nhaãn naïi. Thay vì töùc giaän, phaûi bieát ôn ngöôøi chöûi maéng ta.
Haïnh Phuùc vaø Ñau Khoå
Haïnh phuùc (Sukha) vaø ñau khoå (dukkha) laø caëp thaêng traàm cuoái cuøng. Noù cuõng laø nhöõng yeáu toá coù nhieàu naêng löïc nhaát, aûnh höôûng ñeán ñôøi soáng nhaân loaïi.
Caùi gì laøm ñöôïc deã daøng laø haïnh phuùc (sukha), caùi gì khoù chòu ñöïng laø ñau khoå (dukkha).
Thoâng thöôøng, thoûa maõn ñieàu mong öôùc laø haïnh phuùc. Nhöng, khoâng quaù treã hôn luùc ta vöøa ñaït ñöôïc ñieàu mong moûi aáy, ta ñaõ öôùc mong moät loaïi haïnh phuùc khaùc. Tuùi tham thaät khoâng ñaùy. Ngöôøi tham khoâng bao giôø hoaøn toaøn thoûa maõn, khoâng bao giôø chòu laø ñuû.
Ñoái vôùi haïng ngöôøi taàm thöôøng, höôûng thoï nhöõng laïc thuù cuûa nhuïc duïc nguõ traàn laø haïnh phuùc duy nhaát vaø cao thöôïng nhaát. Trong luùc mô öôùc, trong khi thoï höôûng, vaø khi hoài nhôù laïi nhöõng khoaùi laïc maø ngöôøi thieân veà vaät chaát raát öa thích aáy, chaéc chaén coù haïnh phuùc caáp thôøi. Nhöng, quaû thaät laø ngaén nguûi vaø aûo huyeàn.
Tö saûn vaät chaát coù theå cho ta haïnh phuùc thaät söï khoâng? Neáu coù, caùc nhaø trieäu phuù haún khoâng bao giôø nghó ñeán chuyeän quyeân sinh. Trong moät quoác gia noï maø tieán boä vaät chaát ñaõ ñeán möùc tuyeät ñænh, coù khoaûng möôøi phaàn traêm daân soá maéc caùc chöùng bònh thaàn kinh. Taïi sao vaäy? Taøi saûn vaø söï nghieäp coù ñuû ñem laïi haïnh phuùc thaät söï khoâng?
Caàm quyeàn cai trò toaøn theå theá gian coù phaûi laø haïnh phuùc thaät söï khoâng? Ñaïi ñeá Alexander, ngöôøi ñaõ raàm roä keùo quaân vaøo AÁn Ñoä moät caùch huøng vó vaø veû vang, ngöôøi ñaõ chinh phuïc taát caû caùc laõnh thoå treân ñöôøng ñi cuûa mình, ngöôøi aáy than raèng khoâng tìm ñaâu ra moät quoác gia naøo khaùc ñeå chinh phuïc.
Caùc vò ñeá vöông, caùc vì vua ñang coøn ñoäi maõo, caùc vò aáy coù luoân luoân haïnh phuùc khoâng? Ñôøi soáng cuûa caùc nhaø laõnh ñaïo chaùnh trò vaø caùc nhaø laõnh ñaïo quoác gia raát thöôøng ñöôïc caùc phe ñoái nghòch laêm le haêm doïa. Caùi cheát theâ thaûm cuûa Mahatma Gandhi vaø cuûa Toång Thoáng J.F. Kennedy laø moät vaøi tröôøng hôïp ñieån hình.
Chôn haïnh phuùc naèm beân trong chuùng ta vaø khoâng theå ñònh nghóa baèng nhöõng danh töø nhö taøi saûn, quyeàn theá, danh voïng, hay chinh phuïc xaâm laêng. Neáu nhöõng tö höõu traàn tuïc kia ñöôïc thaâu ñoaït baèng baïo löïc hay baèng moät phöông tieän baát coâng naøo khaùc, hoaëc theo moät chieàu höôùng sai laàm, hoaëc nöõa, ñöôïc nhìn vôùi caëp maét trìu meán hay tham lam, thì noù seõ laø nguoàn ñau khoå vaø saàu muoän cho chính ngöôøi laøm chuû noù.
Caùi gì laø haïnh phuùc cho ngöôøi naøy coù theå khoâng phaûi laø haïnh phuùc cho ngöôøi kia. Caùi gì laø thöùc aên chaát uoáng cho moät ngöôøi coù theå laø thuoác ñoäc cho ngöôøi khaùc.
Ñöùc Phaät keå ra boán loaïi haïnh phuùc cuûa ngöôøi taïi gia cö só.
Loaïi haïnh phuùc ñaàu tieân laø haïnh phuùc ñöôïc coù tö höõu (Atthisukha) nhö söùc khoûe, taøi saûn, tröôøng thoï, saéc ñeïp, vui veû, maïnh meõ, söï nghieäp, ñoâng ñaûo con chaùu v.v...
Nguoàn haïnh phuùc thöù nhì laø thoï höôûng nhöõng tö höõu aáy (Bhogasukha). Thoâng thöôøng, ai cuõng muoán thoï höôûng, ai cuõng öa vui thích. Ñöùc Phaät khoâng bao giôø khuyeân taát caû moïi ngöôøi neân töø khöôùc haïnh phuùc traàn gian vaø ruùt vaøo soáng aån daät choán röøng saâu vaéng veû.
Thoï höôûng taøi saûn khoâng phaûi laø chæ duøng noù cho rieâng mình maø cuõng laø boá thí ra ñeå taïo an laønh cho ngöôøi khaùc. Caùi gì maø ta chæ toàn taïi nhöùt thôøi. Caùi gì maø ta tích tröõ, ta seõ boû laïi vaø ra ñi. Nhöng caùi gì maø ta cho ra seõ trôû laïi vôùi ta. Nhöõng haønh ñoäng thieän maø ta laøm vôùi tö höõu traàn tuïc seõ toàn taïi laâu daøi, khoâng theå maát.
Khoâng nôï naàn (Anansukha) laø moät nguoàn haïnh phuùc khaùc. Neáu bieát tri tuùc, bieát an phaän vôùi nhöõng gì ñaõ coù, vaø neáu aên ôû kieäm caàn, ta seõ khoâng nôï naàn vôùi ai. Ngöôøi mang nôï luoân luoân soáng trong taâm traïng haáp hoái, nôm nôùp lo sôï chuû nôï. Neáu khoâng nôï naàn, maëc daàu ngheøo, ta vaãn nghe thoaûi maùi vaø tinh thaàn thaûnh thôi.
Neáp soáng trong saïch (Anavajja-sukha, haïnh phuùc khoâng bò khieån traùch) laø nguoàn haïnh phuùc cao thöôïng nhaát cuûa ngöôøi cö só. Ngöôøi trong saïch laø moät nguoàn phöôùc baùu cho mình vaø cho keû khaùc. Ngöôøi trong saïch ñöôïc taát caû khaâm phuïc vaø caûm nghe haïnh phuùc vì naèm trong phaïm vi aûnh höôûng cuûa nhöõng rung ñoäng an laønh maø nhieàu ngöôøi khaùc gôûi ñeán mình. Tuy nhieân ta phaûi ghi nhaän raèng raát khoù, voâ cuøng khoù, maø ñöôïc taát caû moïi ngöôøi khaâm phuïc. Ngöôøi coù taâm taùnh cao quí chæ bieát giöõ mình ñeå soáng ñôøi trong saïch vaø thaûn nhieân tröôùc dö luaän.
Phaàn ñoâng nhaân loaïi thoûa thích trong söï thoûa höôûng laïc thuù cuûa ñôøi soáng, nhöng coù vaøi ngöôøi thoûa thích trong söï töø khöôùc caùc laïc thuù aáy. Khoâng luyeán aùi, hay vöôït leân treân moïi khoaùi laïc vaät chaát laø haïnh phuùc ñoái vôùi ngöôøi ñaïo ñöùc. Haïnh phuùc Nieát Baøn, töùc traïng thaùi thoaùt ra khoûi moïi ñau khoå, laø hình thöùc haïnh phuùc cao thöôïng nhaát.
Chuùng ta vui veû ñoùn möøng haïnh phuùc, nhöng ñau khoå thì khoâng ñöôïc nieàm nôû tieáp nhaän.
Ñau ñôùn hay khoå naõo ñeán vôùi ta döôùi nhieàu hình thöùc.
Chuùng ta ñau khoå khi phaûi chòu giaø yeáu, ñoù laø leõ töï nhieân. Ta phaûi bình thaûn chòu ñöïng nhöõng noåi khoå cuûa tuoåi giaø.
Caøng ñau khoå hôn cheát laø beänh hoaïn. Vaø neáu laø moät chöùng beänh traàm kha, laøm ñau nhöùc laâu ngaøy, ta seõ caûm thaáy cheát coøn hôn. Chæ moät caùi raêng ñau hay moät luùc nhöùc ñaàu, ñoâi khi cuõng laøm cho ta voâ cuøng khoù chòu.
Khi laâm beänh, chuùng ta khoâng neân lo sôï maø phaûi coá gaéng chòu ñöïng. Ñuùng vaäy, ta phaûi töï an uûi raèng chuùng ta ñaõ khoûi phaûi mang moät chöùng beänh naëng hôn.
Laém khi chuùng ta phaûi xa lìa thaân baèng quyeán thuoäc. Caûnh bieät ly voâ cuøng ñau khoå. Chuùng ta phaûi nhaän ñònh raèng moïi keát hôïp ñeàu phaûi chaám döùt trong caûnh bieät ly. Ñaây laø cô hoäi quyù baùu ñeå ta thöïc haønh taâm xaû.
Moät vieäc thöôøng xaûy ra hôn laø chuùng ta phaûi keát hôïp vôùi ngöôøi khoâng öa thích, soáng chung vôùi ngöôøi maø ta gheùt. Ta phaûi coá gaéng chòu ñöïng vaø nghó raèng ta ñang gaët haùi moät quaû xaáu naøo maø chính ta ñaõ taïo, hoaëc trong quaù khöù, hoaëc trong hieän taïi. Chuùng ta phaûi coá gaéng töï taïo cho mình moät neáp soáng thích hôïp vôùi hoaøn caûnh môùi, vaø baèng caùch naøy hay caùch khaùc, chuùng ta phaûi coá gaéng vöôït qua moïi trôû ngaïi.
Chí ñeán Ñöùc Phaät, moät ngöôøi toaøn haûo, ñaõ taän dieät moïi oâ nhieãm, coøn phaûi chòu ñau ñôùn vì beänh hay tai naïn.
Ñöùc Phaät nhieàu laàn bò nhöùc ñaàu, chöùng beänh kieát lî cuoái cuøng laøm cho Ngaøi ñau ñôùn khoâng xieát keå. Ñeà Baø Ñaït Ña (Devadatta) laên ñaù töø ñænh nuùi cao gaây cho Ngaøi moät veát thöông ôû chaân, phaûi moå. Laém luùc Ngaøi phaûi nhòn ñoùi, ñoâi khi Ngaøi phaûi duøng thöùc aên cuûa ngöïa. Moät laàn noï, vì caùc ñeä töû khoâng vaâng lôøi, Ngaøi vaøo röøng ôû ba thaùng. Giöõa röøng saâu, Ngaøi phaûi naèm treân moät lôùp laù uû, traûi treân maët ñaát goà gheà thoâ cöùng, vaø phaûi ñoái phoù vôùi nhöõng côn gioù laïnh buoát xöông, nhöng Ngaøi vaãn thaûn nhieân, giöõa nhöõng caûnh ñau khoå cuõng nhö haïnh phuùc, Ñöùc Phaät luoân luoân giöõ taâm xaû hoaøn toaøn.
Treân böôùc theânh thang trong voøng luaân hoài, cheát laø moái öu phieàn troïng ñaïi nhaát maø chuùng ta phaûi ñoái phoù. Ñoâi khi caùi cheát khoâng leû loi cho moät ngöôøi thaân maø ñeán truøng hôïp cho nhieàu ngöôøi thaân trong moät luùc.
Baø Patacara maát moät luùc bao nhieâu ngöôøi thaân thuoäc: cha, meï, choàng, anh, vaø hai con. Baø trôû neân loaïn trí. Ñöùc Phaät khuyeân giaûi vaø an uûi Baø.
Baø Kisa Gotami maát ngöôøi con thaân yeâu duy nhaát. Tay boàng con, baø chaïy ñi tìm thuoác chöõa trò vaø ñeán caàu cöùu vôùi Ñöùc Phaät.
- Ñöôïc, con coù theå tìm ra moät vaøi hoät caûi khoâng?
- Baïch Ñöùc Theá Toân, con seõ tìm ra hoät caûi, chaéc nhö vaäy.
- Nhöng nhöõng hoät caûi naøy phaûi laáy trong nhaø naøo maø khoâng coù ai cheát.
Hoät caûi thì coù, nhöng baø khoâng tìm ra nôi naøo maø thaàn cheát chöa heà ñeán vieáng.
Baø tænh ngoä vaø nhaän thöùc baûn chaát cuûa ñôøi soáng.
Moät laàn noï coù baø kia ñöôïc ngöôøi ta hoûi taïi sao khoâng khoùc caùi cheát theâ thaûm cuûa ngöôøi con, baø traû lôøi:
" Khoâng ai môøi moïc, noù ñeán, khoâng cho ai hay, noù ñi. Ñeán theá naøo, noù ra ñi cuøng theá aáy. Taïi sao ta khoùc? Khoùc coù ích gì? "
Töø caønh caây, coù nhieàu traùi rôi ruïng, traùi non coù, traùi giaø coù, traùi chín coù, cuøng theá aáy, ta coù theå cheát luùc sô sinh, luùc thieáu nieân, luùc traùng nieân, hay khi nieân cao tuoåi lôùn.
Maët trôøi moïc ôû phöông Ñoâng chæ ñeå laën ôû phöông Taây.
Hoa nôû toát töôi buoåi saùng ñeå uùa taøn vaøo luùc chieàu.
Caùi cheát khoâng theå traùnh, ñeán vôùi taát caû moïi ngöôøi, khoâng tröø ai. Vaø ta phaûi bình thaûn ñoái phoù vôùi noù.
"Cuõng nhö treân ñaát ta coù theå vöùt baát luaän vaät gì, daàu chua, daàu ngoït, daàu saïch, daàu dô, ñaát vaãn thaûn nhieân moät möïc trô trô, khoâng giaän cuõng khoâng thöông. Vaäy cuøng theá aáy, trong haïnh phuùc, trong phieàn naõo, luùc thaêng, luùc traàm, ta phaûi giöõ taâm nhö ñaát".
Ñöùc Phaät daïy nhö vaäy.
Tröôùc nhöõng caûnh Thaêng Traàm cuûa theá gian, taâm cuûa vò A La Haùn khoâng bao giôø chao ñoäng.
Giöõa nhöõng caûnh ñöôïc vaø thua, danh thôm vaø tieáng xaáu, ca tuïng vaø khieån traùch, haïnh phuùc vaø ñau khoå, chuùng ta haõy giöõ taâm bình thaûn.