NGUYEÃN DU
ÑAÏI THI HAØO DAÂN TOÄCPhaïm Coâng Thieän
(baøi trích ñaêng sau ñaây laø 5 tieát trong soá 110 tieát töø taùc phaåm Nguyeãn Du Ñaïi Haøo Daân Toäc cuœa trieát gia Phaïm Coâng Thieän xuaát baœn vaøo thaùng 8/1996)
TINH THAÀN THIEÀN TOÂNG VAØ MAÄT TOÂNG PHAÄT GIAÙO
TRONG THI NGHIEÄP NGUYEÃN DU
Ñieàu ñaëc bieät nhaát coù theå thaáy ngay trong tröôøng hôïp Nguyeãn Du: moãi luùc chuùng ta ñoïc ñi ñoïc laïi nhieàu laàn taát caœ thi nghieäp cuœa thi haøo töø "Baøi teá soáng hai coâ phöôøng vaœi" ñeán maáy thi taäp chöõ Haùn cho ñeán truyeän Kieàu vaø Vaên Teá Thaäp Loaïi Chuùng Sinh thì ñieàu noåi baät leân roõ raøng nhaát laø tinh thaàn Thieàn toâng vaø Maät toâng cuœa Phaät Giaùo Vieät Nam töø bao giôø ñaõ in "trieän reâu", ñaõ "taïc ñaù ghi vaøng" trong loøng saâu thaúm cuœa baäc ñaïi thi haøo daân toäc.
Truyeàn thoáng Thieàn toâng vaø Maät toâng cuœa Vieät Nam cuõng gioáng y heät truyeàn thoáng Thieàn Maät cuœa Phaät Giaùo Taây Taïng, vöøa coù tính caùch bình daân cho ñaùm ñoâng ngöôøi ngheøo khoå ñoùi raùch vöøa coù tính caùch saâu kín aån maät cho moät soá ít ngöôøi quaêng boœ troïn ñôøi mình cho toaøn theå chuùng sinh. Nguyeãn Du ñaõ phuïc hoài laïi ñöôïc taát caœ caùi tinh anh cuœa Thieàn Maät Vieät Nam trong nhòp thôœ saùu taùm cuœa thô luïc baùt, trong tö töôœng trieát lyù vaø ñaïo lyù khaœ dó daãn nhieáp theå nhaäp toaøn dieän thi nghieäp cuœa thi haøo trong caùi tinh thaàn phoå moân vöøa coù tính caùch thaám thía bình daân vöøa coù tính caùch aån taøng thaâm quaœng ñaïi maät...
Neáu chuùng ta chuyeån höôùng ñöôïc caùi thaáy cuœa mình qua moät phöông trôøi aån maät khaùc thì hai caâu thô bình thöôøng cuœa truyeän Kieàu ñaõ ñöôïc phuïc chieáu laïi döôùi moät tia saùng hieån linh khaùc:
... Bôœi loøng taïc ñaù ghi vaøng;
Töôœng naøng neân laïi thaáy naøng veà ñaây.
Dó nhieân naøng ôœ treân laø naøng Kieàu, nhöng moät naøng Kieàu khaùc xöa maø laïi linh hieän leân vôùi taát caœ thöïc chaát tinh khieát hôn xöa, vì ñaây laø caùi tinh anh cuœa Kieàu bay laø ñaø "beân noùc beân theàm" nhö moät "dakini" hay nhö moät "thieân haønh tieân" trong Phaät Giaùo Maät Toâng. Höông traàm trôœ thaønh taâm höông, tô ñoàng trôœ thaønh tô thaàn, "gioù ñöa lay reøm" hay laø hôi thôœ kheõ ñoäng cuœa chính traùi tim Kim Troïng, "loøng taïc ñaù ghi vaøng" chính laø "nieäm, "quaùn nieäm", "chính nieäm", "nhaát taâm", "nhaát nieäm" cuœa taâm thöùc Kim Troïng: döôøng nhö chaøng ñaõ quaùn töôœng veà Thuùy Kieàu gaàn gioáng nhö moät ñaïi sö Taây Taïng chay loøng quaùn töôœng veà nhöõng thieân haønh tieân, nhöõng thieân tieân nöõ "dakini", baùo thaân linh dieãm cuœa chö ñaïi boà taùt Phaät Giaùo.
Vieäc chuyeån ñoäng linh hoaït cuœa caùi töôœng vöøa ñöôïc phaùt khôœi töø Khoâng Taùnh, daáy ñoäng leân caùi töôœng aáy cho hieån loä ra dieäu saéc ñöôïc öùng chieáu raïng ngôøi tröôùc maét, ñeå cho caùi tinh anh dieäu saéc aáy ngöï nhaäp linh hieän vaøo treân ñænh ñaàu mình, roài hoøa nhaäp trôœ thaønh nhaát tính, ñoàng thôøi laïi sieâu vieät vöôït chuyeån leân treân nhaát tính vaø hoøa nhaäp theå tính voâ nhò giöõa Ñaïi Bi vaø Ñaïi Baùt Nhaõ, roài sau cuøng hoài chuyeån laïi Dieäu Saéc vaø Voâ Saéc trôœ veà bieán nhaäp trôœ laïi vôùi Khoâng Taùnh.
Trong Phaät Giaùo Maät Toâng, Ñaïi Bi ñöôïc hieån loä qua nam tính vaø Ñaïi Baùt Nhaõ (Ñaïi Trí Tueä) qua nöõ tính. Söï giao hôïp ñoàng nhaát giöõa Ñaïi Bi Taâm vaø Ñaïi Baùt Nhaõ Trí Tueä ñöôïc theå nhaäp bí aån qua söï truøng phuøng taùi ngoä trong söï giao phoái giöõa tinh anh cuœa Kim Troïng (phaœn aœnh tuïc ñeá cuœa Ñaïi Bi Taâm) vaø anh hoa cuœa Thuùy Kieàu (phaœn aùnh theá ñeá cuœa Ñaïi Baùt Nhaõ Trí Tueä), töùc laø söï giao nhaäp keát hôïp giöõa Phöông Tieän Thieän Xaœo ("tô loøng") vaø Khoâng Taùnh ("loøng tô")...
Söï ra ñi löu laïc ñoaïn tröôøng cuœa Thuùy Kieàu laø böôùc ñi caàn thieát trong coõi kham nhaãn. Nhö moät vò Boà Taùt phaœi saün saøng ñau ñôùn chòu ñöïng laên loän laày loäi trong luaân hoài ñeå cöùu taát caœ nhöõng ngöôøi cha vaø taát caœ nhöõng ngöôøi meï mình ñang bò troùi buoäc bôœi bao nhieâu thaœm naïn nghieäp chöôùng. Sau cuøng Thuùy Kieàu laïi trôœ veà gaëp laïi taát caœ. Kieàu ñaõ phaœi boœ nhaø ra ñi maát bieät vaø traœi qua bao nhieâu bi kòch khuœng khieáp nhaát vaø ruøng rôïn nhaát cuœa kieáp ngöôøi ñeå roài ñeán cuøng loä môùi ñöôïc trôœ veà nhaø.
Vieäc trôœ veà nhaø cuœa Kieàu coù theå coi nhö töôïng tröng cho taâm thöùc Giaùc Ngoä, neáu chuùng ta chuyeån di ngoân ngöõ thi ca qua ñaïo ngöõ thieàn ngoân. Nhieàu baäc thieàn sö kieán Taùnh ñaõ ví söï Ra Ñi nhö lao mình vaøo ñoaïn tröôøng traàm luaân vaø söï Trôœ Veà Nhaø nhö laø söï Kieán Taùnh Chöùng Ngoä. Theo ñieäu noùi saùng röïc cuœa Daisetz Teitaro Suzuki thì "Voâ Minh laø leân ñöôøng ra ñi xa nhaø vaø Giaùc Ngoä laø trôœ veà nhaø" (Essays in Zen Buddhism, First series, trang 152-157: "Ignorance is departure from home and Enlightenment is returning...").
Kieàu ñaõ trôœ veà nhaø, sau moät söï ra ñi keùo daøi möôøi laêm naêm, gioáng nhö daân toäc Vieät Nam seõ trôœ veà nhaø, sau caœ gaàn naêm traêm naêm thaát taùn tang thöông, gioáng nhö moät vò Boà Taùt phaœi chòu troâi laên bieát bao nhieâu kieáp roài môùi trôœ veà nhaø Phaät. Caœ trieäu ngaøn naêm, caœ traêm naêm hay möôøi laêm naêm chæ keùo daøi trong moät thoaùng choác, nhanh nhö tia chôùp:
... Töø con löu laïc queâ ngöôøi
Beøo troâi soùng voã choác möôøi laêm naêm
Chæ caàn moät choác thoâi thì ñaõ chaám döùt heát taát caœ nhöõng ñieân ñaœo löu laïc keùo daøi bao nhieâu naêm trôøi. Chæ moät choác thoâi thì caœ ngaøn trieäu naêm luaân hoài ñöôïc boâi saïch nhö chaúng coù gì xaœy ra caœ, chaúng coù ñi, chaúng coù tôùi, "baát lai baát khöù", chaúng coøn chaúng maát, chaúng sinh chaúng dieät.
KIM TROÏNG VAØ NGÖÔÕNG CÖŒA CUŒA SÔ THIEÀN
Ñeå hoài chieáu laïi hai caâu thô laï luøng cuœa truyeän Kieàu "bôœi loøng taïc ñaù ghi vaøng, töôœng naøng neân laïi thaáy naøng veà ñaây", chuùng ta ñaõ vaän duïng taâm töôœng ñeå chieáu kieán nhöõng chuyeån vaän cuœa töôœng vaøo bao nhieâu neœo xa gaàn; ñeán moät luùc baát ngôø naøo ñoù, trong voøng troøn suy töôœng töø phaœn töôœng ñeán truy töôœng, töø phuïc töôœng ñeán qui töôœng, töø chieáu töôœng ñeán hoài töôœng, taát caœ nhöõng chuyeån ñoäng cuœa taát caœ hoaït töôœng naøy boãng nhieân ngöøng laïi thình lình trong moät thoaùng choác, moät caùi "thoaùng maét nhìn nhö chôùp"; chính trong loøng thoaùng chôùp aáy, Kim Troïng vuït thaáy Thuùy Kieàu:
... Töôœng naøng neân laïi thaáy naøng veà ñaây...
Neáu chuùng ta thöôøng aên ôœ ra vaøo quen thuoäc vôùi coõi röøng tía cuœa Thieàn toâng vaø Maät toâng Phaät Giaùo thì chuùng ta deã nhaän raèng Kim Troïng ñaõ loït vaøo moät traïng thaùi taâm thöùc cuœa keœ ñöùng tröôùc ngöôõng cöœa cuœa Sô Thieàn, môùi böôùc tôùi gaàn gaàn thoâi, chöù chöa ñuœ ñieàu kieän tinh thaàn taâm linh ñeå nhaäp vaøo Sô Thieàn (trong Töù thieàn). Vaø theá löïc quaùn töôœng cuœa Kim Troïng vöøa môùi ôœ giai ñoaïn khôœi ñaàu thoâi, theá maø Kim Troïng vaãn ñöôïc vaän chuyeån vaøo trong loøng cuœa töôœng trong thoaùng choác ñeå nhìn thaáy ñöôïc Thuùy Kieàu duø Kieàu vaéng maët.
Choã dò bieät giöõa theá löïc quaùn töôœng cuœa Kim Troïng vaø cuœa nhöõng baäc ñaïo só: Kim Troïng bò cuoán troâi trong caùi töôœng, coøn nhöõng haønh giaœ Maät Thieàn thì cheá ngöï caùi töôœng, khoâng phaœi baèng caùch chaø ñaïp cöôõng böùc caùi töôœng maø côõi treân caùi töôœng nhö côõi treân löng roàng, daãu laø roàng ñoäc ñi nöõa thì vaãn ñöôïc cheá ngöï moät caùch uyeån chuyeån eâm dòu (Vöông Duy: "an thieàn cheá ñoäc long...").
"TÖÔŒNG" TRONG PHAÄT GIAÙO
Trong taát caœ möùc ñoä cuœa thieàn ñònh ñeàu coù töôœng, töø töù thieàn (ly sinh hyœ laïc, ñònh sinh hyœ laïc, ly hyœ dieäu laïc, xaœ nieäm thanh tònh) ñeán töù voâ saéc ñònh (khoâng voâ bieân xöù, thöùc voâ bieân xöù, voâ sôœ höõu xöù, phi töôœng phi phi töôœng xöù); trong cöœu thöù ñeä ñònh (töù thieàn coäng theâm töù voâ saéc vaø coäng theâm Dieät Thoï Töôœng Ñònh thì chæ coù ñænh cao nhaát trong chín loaïi thieàn laø Dieät Thoï Töôœng Ñònh (chöõ Pali Sannavedayitanirodha) môùi khoâng coøn töôœng nöõa; trong Baùt Boái Xaœ hay Baùt Giaœi Thoaùt thì chæ coù caùi giaœi thoaùt thöù taùm "dieät Thoï töôœng ñònh giaœi thoaùt" laø chaúng coøn coù töôœng...
Trong giaùo lyù Phaät Giaùo nguyeân thuœy vaø Ñaïi thöøa, caùi töôœng coù moät yù nghóa khaùc haún maáy chöõ "tri töôœng", "töôœng nhaän", "tö töôœng" vaø "yù töôœng" trong nghóa thöôøng tình. Trong Maät toâng Phaät Giaùo, caùi töôœng ñaõ ñöôïc chuyeån vaän linh hoaït ñeå saùng taïo ra nhöõng aœnh töôïng soáng ñoäng moät caùch cuï theå vaø coù tính caùch hieän thöïc hoaøn toaøn hôn caœ nhöõng thöïc taïi vaø thöïc teá cuœa ñôøi soáng haøng ngaøy.
Coù nhöõng phaùp moân quaùn töôœng maø chö vò laït ma Taây Taïng ñaõ thöïc haønh moãi ngaøy moät caùch nhanh choùng deã daøng nhö hít thôœ bình thöôøng (chaúng haïn phaùp moân quaùn töôœng Ñöùc Quaùn Theá AÂm Boà Taùt hoaëc quaùn töôœng Phaät Maãu Tara hoaëc quaùn töôœng Döôïc Sö Löu Ly Quang Phaät).
Ngay trong phaùp moân Tònh ñoä toâng, chuùng ta cuõng thöôøng quen bieát phöông phaùp caën keõ, coøn "khoa hoïc" hôn taát caœ khoa hoïc thöïc nghieäm hieän nay ñeå quaùn töôœng Ñöùc Phaät A Di Ñaø maø chuùng ta coù theå tu hoïc ñöôïc moät caùch vöõng vaøng theo lôøi chæ daãn minh baïch cuï theå trong Kinh Quaùn Voâ Löôïng Thoï. Ñoù laø chöa noùi ñeán Phaät Giaùo nguyeân thuœy, chuùng ta ñöôïc bieát raèng coù nhieàu baäc tyø kheo ñaõ vaän chuyeån caùi töôœng veà laïc töôœng (sukhasanna) ñoàng thôøi vôùi khinh töôœng (lahusanna) ñeán möùc ñoä toät ñænh khaœ dó laøm cho thaân theå bay boång nheï nhaøng khoœi maët ñaát (Kinh Samyutta Nikaya, V, 283).
"TÖÔŒNG" TAÏO RA OÂNG TRÔØI
VAØ NHÖÕNG OÂNG TRÔØI (CHÖ THIEÂN)
Trong Phaät Giaùo, chuùng ta thaáy coù raát nhieàu "oâng trôøi", töø "oâng Trôøi" (vieát hoa) cho ñeán nhöõng "oâng trôøi" (khoâng vieát hoa), goïi "thieân" vaø "Thieân"; trong soá nhöõng vò thaàn linh treân trôøi, goïi laø "chö thieân" (deva) thì coù haïng "chö thieân" ñöôïc hieän höõu laø nhôø caùi "töôœng" taïo taùc ra (chöõ Pali goïi laø "sannamaya" Kinh Majjhima Nikaya, I, 410), daãu do "töôœng" taïo ra, nhöng vaãn hieän höõu thöïc söï laâu daøi hôn taát caœ maáy tæ ngöôøi ñang soáng treân maët ñaát hieän nay. (Goïi ñaïo Phaät laø "voâ thaàn" thì sai, vì ñaïo Phaät xaùc nhaän söï hieän höõu cuœa chö thieân. Goïi ñaïo Phaät laø "höõu thaàn" cuõng sai, vì ñoái vôùi ñaïo Phaät thì khoâng coù moät quan nieäm naøo veà "Thöôïng Ñeá" gioáng nhö Do Thaùi Giaùo, Hoài Giaùo hay Thieân Chuùa Giaùo, ngay caœ oâng Trôøi lôùn nhaát trong chö thieân thì cuõng chæ laø hoïc troø cuœa Ñöùc Phaät, vì Ñöùc Phaät laø Thaày daïy cho caœ Trôøi laãn ngöôøi: "thieân nhaân sö". Chöõ Trôøi hay trôøi trong truyeän Kieàu cuœa Nguyeãn Du khoâng bao giôø coù nghóa "Thöôïng Ñeá" hieåu theo nghóa Cöïu Öôùc Kinh, Taân Öôùc Kinh, Kinh Coran hoaëc theo nghóa thaàn hoïc cuœa Augustine vaø cuœa Thomas Aquinas nhö nhieàu vò hoïc giaœ ñaõ voäi vaøng giaœi thích truyeän Kieàu theo thuyeát "ñònh meänh" hoaëc theo "tam taøi" cuœa Nho hoïc. Ngay chöõ "Thieân" trong Nho hoïc cuõng chaúng coù gì lieân heä xa gaàn vôùi quan nieäm "Thöôïng Ñeá" cuœa thaàn hoïc Trung coå vaø caän ñaïi hoaëc hieän ñaïi ôœ Taây phöông).
LIEÂN HEÄ MAÄT THIEÁT
GIÖÕA "TÖÔŒNG" TRONG PHAÄT GIAÙO
VAØ "TÖÔŒNG" TRONG THI NGHIEÄP NGUYEÃN DU
Taïi sao chuùng ta laïi noùi veà Phaät Giaùo ñang luùc ñeà caäp caùi "töôœng" cuœa Kim Troïng?
Ñeå cho chuùng ta thaáy raèng moãi luùc chuùng ta böôùc vaøo trong theá giôùi cuœa ngoân ngöõ thi ca Nguyeãn Du thì chuùng ta phaœi böôùc ñi thaät chaäm raõi, tænh thöùc, beùn nhaäy, söœ duïng taát caœ nhöõng ñöôøng loái ngöôïc xuoâi cuœa caœm thöùc vaø tö töôœng ñeå soi chieáu töøng neùt chöõ chính yeáu cuœa nhaø ñaïi thi haøo daân toäc. Caøng ñoïc ñi ñoïc laïi Nguyeãn Du thì caøng thaáy bao nhieâu chaân trôøi ñaïo lyù Ñoâng phöông vaø ñaïo lyù daân toäc maø Nguyeãn Du ñaõ "taïc ñaù ghi vaøng" trong töøng chöõ moät cuœa truyeän Kieàu vaø nhöõng thi phaåm khaùc cuœa ngöôøi.
Chöœ töôœng cuœa Nguyeãn Du trong maáy caâu thô quan troïng nhö "töôœng baây giôø laø bao giôø, roõ raøng môœ maét coøn ngôø chieâm bao" hay "bôœi loøng taïc ñaù ghi vaøng, töôœng naøng neân laïi thaáy naøng veà ñaây" khoâng theå naøo ñöôïc hieåu moät caùch phieán dieän nhö thöôøng leä, vì caùi töôœng aáy ñaùnh thöùc daäy bieát bao nhieâu yù nghóa laõng ñaõng vöøa thô moäng vöøa chöùa ñöïng noäi dung phong phuù ña dieän cuœa caœ moät "röøng saâu" aån hieän trong khoâng khí uyeân maëc ôœ toaøn theå söï nghieäp thi ca cuœa Nguyeãn Du.
Trong tö töôœng Phaät Giaùo, chöõ töôœng khoâng nhöõng coù nghóa raèng caùi thaáy khôœi phaùt töø beân trong loøng vaø khieán cho chuùng ta coù ñöôïc caùi thaáy beân ngoaøi: "Keœ naøo tri töôœng nhöõng hình saéc beân trong loøng mình thì nhìn thaáy hình saéc hieän ra beân ngoaøi" (Kinh Digha Nikaya, II, 110: Ajjhattam rupa sanni eko bahiddha rupani passati"); ñieàu naøy coù theå giaœi thích cho chuùng ta hieåu caâu "bôœi loøng taïc ñaù ghi vaøng..."
Caùi töôœng trong Phaät Giaùo vöøa coù nghóa caùi töôœng khieán cho ta nhìn thaáy (nhö yù nghóa trong caâu thô cuœa Nguyeãn Du: "töôœng naøng neân laïi thaáy...") maø vöøa coù nghóa caùi töôœng veà saéc (rupa-sanna), caùi töôœng veà aâm thanh (sadda-sanna), caùi töôœng veà muøi, caùi töôœng veà höông (gandha-sanna) nhö "höông gaây muøi nhôù" cuœa truyeän Kieàu, caùi töôœng veà vò (rasa-sanna), caùi töôœng veà söï xuùc chaïm, ñuïng, rôø, moù (photthabba-sanna) vaø taát caœ nhöõng caùi töôœng veà phaùp (dhamma-sanna), töùc laø taát caœ nhöõng caùi töôœng cuœa taâm thöùc tinh thaàn, caùi töôœng thuoäc phaïm vi chuyeån vaän tröôùc sau xuoâi ngöôïc cuœa yù thöùc, tieàm thöùc vaø voâ thöùc cuœa con ngöôøi.
Nguyeãn Du ñaõ ñöôïc nuoâi döôõng caœ ñôøi trong giaùo lyù Phaät Giaùo (hieån nhieân Nguyeãn Du raát uyeân thaâm veà Kinh Dòch, Laõo Trang vaø Nho Giaùo, nhöng giaùo lyù Phaät Giaùo ñaõ aœnh höôœng saâu ñaäm maõnh lieät nhaát ñoái vôùi nhaø ñaïi thi haøo daân toäc). Moät ngöôøi nhö Nguyeãn Du ñaõ töï nhaän raèng mình ñaõ tuïng ñoïc Kinh Kim Cang Baùt Nhaõ ñeán treân caœ ngaøn laàn ("ngaõ ñoäc Kim Cöông thieân bieán linh") thì ngöôøi aáy khoâng theå naøo söœ duïng chöõ "töôœng" moät caùch caåu thaœ phieán dieän (naêm chöõ "saéc, thoï, töôœng, haønh, thöùc" laø naêm chöõ ñaàu loøng vaø vôõ loøng cho taát caœ Phaät töœ trong taát caœ moïi toâng phaùi cuœa Phaät Giaùo).
Traàn Troïng Kim ñaõ nhaän ra Nguyeãn Du trong baøi noùi chuyeän veà ñaïo Phaät trong truyeän Kieàu, nhan ñeà Lyù Thuyeát Phaät Hoïc trong truyeän Kieàu: "Coù moät ñieàu maø toâi muoán caùc ñoäc giaœ löu yù xeùt cho kyõ, laø cöù nhö yù toâi, thì truyeän Kieàu baøy toœ moät caùch raát roõ raøng caùi thuyeát nhaân quaœ cuœa nhaø Phaät... Coù ngöôøi noùi raèng: Nguyeãn Toá Nhö tieân sinh dòch ra truyeän Kieàu, laø moät nhaø thaâm nho nay laïi noùi tieân sinh theo Phaät hoïc, thì cho laø khoâng ñuùng söï thöïc. Nguyeãn Toá Nhö tieân sinh khoâng nhöõng ñaõ hieåu roõ caùi tö töôœng cuœa Phaät hoïc ôœ trong truyeän Kieàu maø thoâi, tieân sinh coøn laøm baøi Vaên Teá Thaäp Loaïi Chuùng Sinh cuõng theo ñuùng caùi tö töôœng aáy" (Buøi Kyœ vaø Traàn Troïng Kim, Truyeän Thuùy Kieàu, trang XLII-XLIII).
Chaúng nhöõng thuyeát nhaân quaœ traøn ngaäp truyeän Kieàu maø taát caœ tö töôœng Phaät Giaùo ñaõ thaâm nhaäp vaøo töøng chöõ nghóa cuœa truyeän Kieàu trong tinh thaàn "phöông tieän thieän xaœo" cho ñaïi chuùng bình daân maø chaúng boœ queân tinh thaàn thaâm quaœng aån maät thaäp huyeàn moân cuœa Phaät Giaùo ngay trong caùch chuyeån vaän ngoân ngöõ cuœa ngheä thuaät thi ca vaø theá löïc aån taøng cuœa tö töôœng sieâu vieät.
Taïi sao chuùng ta ñaõ noùi ñeán nhöõng caáp ñoä cuœa thieàn ñònh vaø nhöõng phaùp moân quaùn töôœng cuœa Phaät Giaùo luùc ñeà caäp hai caâu thô "Bôœi loøng taïc ñaù ghi vaøng, töôœng naøng neân laïi thaáy naøng veà ñaây"?
Chæ ñeå cho chuùng ta thaáy raèng caùch söœ duïng chöõ nghóa cuœa Nguyeãn Du raát laø tinh maät vaø yù nghóa tinh maät aáy ñaõ ñöôïc ñaët trong maïch nghóa naøo cuœa truyeàn thoáng ñaïo lyù vaø trieát lyù AÙ ñoâng. Neáu chuùng ta hieåu ñöôïc ñoâi ñieàu thieát yeáu naøy thì chuùng ta seõ coù caùi nhìn khaùc veà hai caâu thô vaø hieåu raèng caùi töôœng trong caâu töôœng naøng neân laïi thaáy naøng veà ñaây khoâng phaœi laø töôœng töôïng suoâng vaø cuõng khoâng phaœi laø aœo töôœng hay laø aœo aœnh cuœa Kim Troïng maø chính Kim Troïng ñaõ quaùn töôœng (theo nghóa ñen ôœ caáp ñoä thaáp nhaát cuœa nhöõng phöông phaùp quaùn töôœng cuœa Thieàn vaø Maät Phaät Giaùo) vaø Kim Troïng ñaõ nhìn thaáy Kieàu thöïc söï, nhö sau naøy Thuùy Kieàu ñaõ gaëp gôõ laïi Kim Troïng vaø nhìn thaáy Kim Troïng nhö thöïc maø vaãn ngôø raèng mình chieâm bao "Töôœng baây giôø laø bao giôø, roõ raøng môœ maét coøn ngôø chieâm bao". ª