BUDDHAHOME - TIEU LUAN
HÖÔNG HAŒI,
NHAØ TÖ TÖÔŒNG LÔÙN THEÁ KYŒ XVII
Voõ Vaên AÙi
Vì moät chính theå haø khaéc, nghi kÿ, khoâng toân troïng Con Ngöôøi, naêm 1682, Thieàn sö Höông Haœi ñoùng thuyeàn vaø cuøng vôùi 50 ngöôøi Vöôït Bieån ra ñi tìm Töï Do. Nhöng ñeán nôi, chính quyeàn ñòa phöông cuõng khoâng keùm nghi kÿ, khinh ngöôøi: Söï phaù saœn chính trò ñoàng loaït ôœ thôøi Nam Baéc phaân tranh! Thieàn sö Höông Haœi ñaùng laøm vò Toå cho Ngöôøi Vöôït Bieån. Nhöng khoâng chæ coù ñoäng taùc Vöôït Bieån ñôn thuaàn, Höông Haœi ñaõ vöôït thaéng söï phaù saœn cuœa chính trò vaø noãi vong thöùc cuœa moät xaõ hoäi tan raõ ñeå trôœ thaønh moät Nhaø Haønh Ñoäng, moät Nhaø Tö Töôœng lôùn cuœa theá kyœ XVII. Baøi naøy ñöôïc vieát vaøo naêm 1970.
Taùm naêm tröôùc ñaây, nhaân ñoïc chöông Thieàn Daät trong Kieán Vaên Tieåu Luïc cuœa Leâ Quí Ñoân, toâi ñaõ coù yù ñònh vieát veà Höông Haœi Thieàn sö. Nhöng chöa thöïc hieän. Vì moät caâu vieát cuœa Leâ Quí Ñoân: "Nhaø sö thöôøng thuaät laïi nhöõng baøi keä cuõ ñeå huaán thò taêng chuùng". Luùc ñoù toâi caïn nghó raèng lôøi thieàn sö noùi chaúng qua chæ laø lôøi xöa nhaéc laïi, neân chöa voäi nghieâm chænh ñeå taâm.
Sau naøy, nhöõng khi buoàn phieàn vieäc ñen ñoœ treân con ñöôøng haønh ñoäng, nhieàu laàn toâi ngoài thöùc suoát ñeâm ñoïc laïi taùc phaåm cuœa Höông Haœi. Bieát raèng mình ñaõ laàm. Thieàn sö Höông Haœi chính laø moät nhaø tö töôœng lôùn, ñoäc saùng vaø ñaëc thuø cuœa theá kyœ thöù XVII trong lòch söœ tö töôœng Vieät Nam, nhöng ít ñöôïc nhaéc tôùi. Thieàn sö laø ngöôøi raát löu taâm ñeán neàn vaên hoùa vaø tö töôœng daân toäc, chuù troïng phaùt huy quoác vaên. Rieâng vieäc cöùu giaœi kinh saùch, thieàn sö ñaõ hoaøn thaønh 30 boä ra quoác ngöõ, trong soá coù:
— Giaœi Kinh Phaùp Hoa.
— Giaœi Kinh Kim Cöông nghóa lyù.
— Giaœi Phaät Toå tam kinh (3 quyeån).
— Giaœi A Di Ñaø kinh.
— Giaœi Voâ Löôïng Thoï kinh.
— Giaœi Ñòa Taïng kinh.
— Giaœi Taâm kinh ñaïi ñieån.
— Giaœi Taâm kinh nguõ chæ.
— Giaœi Chaân taâm tröïc thuyeát.
— Giaœi Phaùp Baœo Ñaøn kinh (6 quyeån).
— Giaœi Sa Di giôùi luaät.
— Giaœi Phaœ khuyeán tu haønh.
— Giaœi Baœng ñieàu nhaát thieân.
— Cô duyeân vaán ñaùp tinh giaœi.
— Lyù söï dung thoâng.
— Quaùn Voâ löôïng thoï kinh quoác ngöõ.
— Cuùng Phaät tam khoa (caùt, trung, tieåu).
— Cuùng cöœu phaåm hoa.
Ngoaøi ra, coøn 2 boä taùc phaåm quan troïng:
— Thuaän Quaœng nhò xöù sôn thuœy loä trình baœn ñoà; vaø
— Höông Haœi thieàn sö ngöõ luïc.
Boä thöù nhaát chöa tìm ra, nhöng boä thöù hai coøn toàn tröõ tuy bò khieám khuyeát moät soá lôùn. Phaàn coøn laïi ghi nhieàu thi ca, keä vaø caùc lôøi luaän giaœi tö töôœng do thieàn sö tröôùc taùc, bieåu hieän tö töôœng thaâm saâu cuœa thieàn sö veà ñaïo Phaät vaø veà cuoäc ñôøi. Chaát thô huøng vó vaø saùng taïo. Tö töôœng ñaëc thuø khaùc haún loái trích daãn töø chöông, kinh vieän.
Coù leõ chính vì kích thöôùc to lôùn naøy maø khi Leâ Quí Ñoân vieát veà söï tích vaø thi ca cuœa caùc taêng só thuoäc Thieàn toâng Vieät Nam, oâng ñaõ daønh quaù nöœa chöông Thieàn Daät ñeå vieát veà Höông Haœi thieàn sö.
CUOÄC ÑÔØI CUŒA THIEÀN SÖ HÖÔNG HAŒI:
Thieàn sö sinh naêm Maäu Thìn, nieân hieäu Vónh Toä thöù 10 (1628) ñôøi vua Leâ Thaàn Toâng, teân thöïc laø gì khoâng roõ, tuïc goïi laø Toå Caàu, goác laøng AÙng Ñoä, huyeän Chaân Phuùc töùc huyeän Nghi Loäc tænh Ngheä An baây giôø, nhöng sinh quaùn ôœ xaõ Bình an thöôïng, phuœ Thaêng Hoa (Quaœng Nam). Tieân toå thieàn sö laøm ngheà ñoùng thuyeàn. Ñôøi Leâ Anh Toâng (1558-1571) toå boán ñôøi cuœa Thieàn sö laø Trung Loäc haàu theo Nguyeãn Hoaøng vaøo Quaœng Nam vaø laäp nghieäp ôœ ñaáy.
Thieàn sö laø ngöôøi thoâng minh ñónh ngoä. Ñoå Höông tieán naêm 18 tuoåi. Ñöôïc boå laøm tri phuœ Trieäu Phong (nay thuoäc Quaœng Trò), nhöng chæ laøm quan 3 naêm thì töø chöùc, ñi soáng ñôøi thieàn giaœ. Naêm 25 tuoåi ñeán hoïc ñaïo vôùi Vieân Caœnh thieàn sö ôœ Luïc Hoà, ñöôïc ñaëc hieäu laø Huyeàn Cô thieän giaùc, phaùp töï Minh Chaâu Höông Haœi. Sau laïi theo hoïc vôùi thieàn sö Ñaïi Thaâm Vieân Giaùc.
Ra Cuø Lao Ñaïi Laõnh döïng am tu 8 thaùng. Bò khuœng hoaœng döõ doäi veà tö töôœng neân boœ veà laøng cuõ ôœ xaõ Bình an thöôïng. Nhöng sau 4 ngaøy trì ñònh, giaœi quyeát xong vieäc bình taâm, thieàn sö laïi cuøng ñoà ñeä vöôït thuyeàn trôœ laïi Cuø Lao Ñaïi Laõnh lo phaät söï vaø giuùp ñôõ nhaân daân lieân tieáp 8 naêm.
Thieàn sö coøn noåi tieáng laø moät danh y. Tieáng taêm bay khaép neân vò traán thuœ Quaœng Nam laø Thuaàn Quaän Coâng, coù vôï mang troïng beänh laâu naêm, khoâng ai chöõa khoœi, vôøi Höông Haœi thieàn sö veà chöõa trò. Baœy ngaøy sau baø khoœi beänh. Naêm sau, Toång Thaùi giaùm Quaœng Nam töùc Hoa Leã Haàu mang beänh ñaõ 3 naêm khoâng laønh, nhôø thieàn sö maø bình phuïc.
Ñöôïc Hoa Leã Haàu giôùi thieäu, Chuùa Hieàn töùc Duõng Quoác Coâng Nguyeãn Phuùc Taàn lieàn sai ngöôøi ñi ñoùn thieàn sö ra Thuaän Hoùa, laäp vieän Thieàn Tónh ôœ nuùi Qui Kính cho thieàn sö ôœ. Taïi ñaây, thieàn sö môœ tröôøng giaœng taäp; binh lính, quan daân, hoaøng toäc theo hoïc raát ñoâng, soá ngöôøi quy y thuï giaùo laàn ñaàu tieân coù hôn 1.300 ngöôøi. Trong soá naøy coù Noäi qui giaùm quan Gia Quaän Coâng, nguyeân laø töôùng nhaø Trònh ñem quaân vaøo ñaùnh Quaœng Nam bò Phuùc Taàn baét laøm tuø binh, sau tha cho daïy hoïc ôœ Thuaän Hoùa. Gia Quaän Coâng tuoåi giaø, giao du thaân maät vôùi thieàn sö ñeå hoïc ñaïo sinh töœ. Chaúng may gaëp boïn nònh hoùt ganh tò, deøm pha, caùo thieàn sö phaœn nghòch. Chuùa Hieàn baét thieàn sö tra hoœi roài ñöa veà Quaœng Nam cho xa kinh ñoâ.
Chính noãi oan khoân giaœi naøy khieán thieàn sö thaáy neân laùnh xa nôi ñieân ñaœo, giaœ doái. Vaø trong khi söœa soaïn haønh trang, thieàn sö chôït nhôù tôùi queâ höông goác tích, beøn cuøng vôùi hôn 50 ñeä töœ ñoùng moät coå thuyeàn lôùn vöôït bieån ra Baéc. Luùc ñoù nhaèm thaùng 3 naêm Nhaâm tuaát, nieân hieäu Chính Hoøa trieàu Leâ naêm thöù III (1682).
Moät thaùng sau khi tôùi nôi, Chuùa Trònh Taïc cho quaân thuyeàn ñoùn thieàn sö veà kinh hoœi tình hình phöông Nam. Sai boïn noäi giaùm Nhöôïng Quaän Coâng vaø boài tuïng Leâ Hi xeùt hoœi lai lòch, laïi ñoøi ngöôøi ôœ AÙng Ñoä leân nhaän tung tích. Sau môùi ban tieàn vaø vaœi thöôœng cho thieàn sö vaø ñoà ñeä. Nhaân Chuùa Trònh hoœi veà daân tình ñaøng trong, thieàn sö tröôùc taùc baœn nhaän xeùt veà daân söï vaø töï tay veõ baœn ñoà hai tænh Quaœng Nam, Thuaän Hoùa. Trong baœn nhaän xeùt naøy, thieàn sö phaân tích khuùc chieát, nhaän ñònh minh töôøng veà tình hình ôœ ñaøng trong. Ñaây chính laø taùc phaåm quyù giaù veà vaên, söœ lieäu, ñòa dö veà thôøi ñaïi hoãn taïp luùc baáy giôø.
Giöõa thôøi ñaïi Nam Baéc chia ñoâi baáy giôø, daân tình thoáng haän, mieàn Baéc cuõng nhö mieàn Nam chæ nhìn ngöôøi qua vieãn töôïng phaân tranh, chính trò vaø cöôùp giöït cô ñoà. Con soâng Gianh chaén ñöùt traùi tim daân toäc. Giaù trò ñòa lyù chính trò ñaõ thay theá cho giaù trò nhaân vaên. Rieâng ñoái vôùi Höông Haœi, ñi ñaâu cuõng nhaém phuïc vuï con ngöôøi, ñaâu cuõng laø ñaát hoaït duïng haønh theá, vaø ñi ñaâu cuõng ñöôïc nhaân daân kính yeâu, ñoùn tieáp, caäy nhôø. Nhöng keœ caàm quyeàn thì khoâng nhö vaäy, hoï chæ nhìn nhaø tö töôœng lôùn ñoù nhö moät coâng cuï giai ñoaïn. Döôùi maét nhaø caàm quyeàn mieàn Nam, thieàn sö chæ laø moät y só, moät vò sö hoï caäy nhôø khi cuùng kieán, caàu ñaœo ñeå traán an nieàm sôï haõi quyœ thaàn vaø ñòa nguïc cuœa hoï. Döôùi maét nhaø caàm quyeàn mieàn Baéc, thieàn sö chæ laø moät ngöôøi veõ baœn ñoà chieán tranh, phuùc trình vieân quaân söï.
Tuy chaúng coù chöùng côù nghi ngôø gì, nhöng ôœ mieàn Baéc, thieàn sö cuõng khoâng ñöôïc yeân oån tu trì. Boán thaùng taïi kinh, lao ñao vôùi chuyeän phuùc baåm, ñieàu tra, xeùt hoœi. Taùm thaùng sau ñoù, löu laïc töø Sôn Taây ñeán Sôn Nam, luoân luoân bò quaœn thuùc nôi dinh sôœ cuœa caùc vieân trung quan hay traán thuœ. Veà sau, nhôø söï thuùc baùch, aùp löïc cuœa nhöõng phaät töœ toœ loøng nhaân vaø coù ñaïo taâm, Chuùa Trònh môùi truyeàn leänh cho traán thuœ Sôn Nam Leâ Ñình Kieân ño ñaïc 3 maãu thoå coâng döïng am cho thieàn sö ôœ. Luùc naøy, thieàn sö ñöôïc 55 tuoåi. Taïm yeân thaân, thieàn sö môùi ra coâng dòch vaø chuù giaœi ra quoác aâm caùc kinh Phaät goàm 30 thieân löu haønh ôœ ñôøi.
Naêm 72 tuoåi, Canh thìn nieân hieäu Chính Hoøa, Chuùa Trònh cho thieàn sö veà ôœ chuøa Nguyeät Ñöôøng noái phaùi Truùc Laâm daïy hoïc. Thieàn sö tu söœa laïi chuøa raát roäng raõi khang trang, ñeïp ñeõ. Ñeä töœ thuï giaùo ñöôïc tinh thoâng coù treân 70 ngöôøi.
Ngaøy 12 thaùng 5 naêm AÁt Muøi (1715) vaøo luùc tinh mô, thieàn sö ñi taém veà, maëc aùo caø sa, ñoäi muõ, ñeo traøng haït, roài ngoài xeáp baøn troøn maø hoùa taïi thieàn laâm Nguyeät Ñöôøng. Ñeä töœ döïng thaùp 3 taàng, cao 21 thöôùc ñeå an vò thi haøi.
Cuoäc ñôøi thieàn sö nhö moät thaân tuøng huøng vó toát xanh, töï taïi giöõa söï xao ñoäng phuõ phaøng cuœa gioù baõo theá nhaân boán muøa. Ñuùng theo khaåu khí toaùt ra nôi thô cuœa thieàn sö: "Coâ tuøng thanh nhaäm töù thì phong".
TÖ TÖÔŒNG VAØ CON ÑÖÔØNG HAØNH HOAÏT
CUŒA HÖÔNG HAŒI
Xeùt qua 40 baøi thô, keä vaø 12 lôøi huaán giaœi tö töôœng do thieàn sö tröôùc taùc vaø do Leâ Quí Ñoân cheùp trong Kieán Vaên tieåu luïc, chuùng ta thaáy tö töôœng chuœ yeáu cuœa thieàn sö laø voâ taâm, caên baœn haønh ñoäng hoaït theá cuœa thieàn sö laø tuøy thuaän.
Ñeå tìm hieåu nhaø tö töôœng lôùn naøy, chuùng ta buoäc loøng phaœi ñôn giaœn hoùa vaø phaân ñoâi taïm bôï hai ñöôøng tö töôœng vaø haønh ñoäng. Kyø thöïc trong tö töôœng ñaïo Phaät, vaø nhaát laø cuoäc ñôøi cuœa thieàn sö Höông Haœi khoâng heà coù söï caét ñoâi thöïc taïi, khoâng heà coù daáu veát cuœa moät lyù luaän nhò nguyeân nhö theá. Trong thöïc taïi khoâng theå coù tö töôœng rieâng vaø haønh ñoäng rieâng ñöôïc. Taát caœ ñeàu giao höôœng töông duyeân trong cuoäc soáng linh ñoäng vaø thaàn kyø.
VOÂ TAÂM LAØ GÌ?
Voâ taâm khoâng phaœi laø khoâng coù taâm, khoâng coù loøng, döœng döng, baát nhaãn tröôùc cuoäc soáng. Traùi laïi, voâ taâm laø chung döï maät thieát vôùi cuoäc soáng moät caùch töï taïi voâ ngaïi vaø laøm cho söï soáng phaùt trieån, khôœi saéc.
Voâ taâm laø khoâng vöôùng maéc, khoâng baùm víu, khoâng boù roï, khoâng chaáp neä vaøo baát cöù thaàn töôïng, chaân lyù hay yù nghó thieân kieán naøo. Giaœi phoùng toaøn dieän, chaúng nhöõng khoœi moïi aœo töôœng, maø coøn phaœi giaœi phoùng khoœi moïi lyù töôœng, khoœi moïi nieäm töôœng, nhö moät gioøng nöôùc luõ ñöôïc loïc saïch moïi caùu baån, buøn raùc, trôœ thaønh trong suoát, thôm ngoït.
Voâ taâm laø söï soáng hoàn haäu, vaïm vôõ truøng truøng.
Caùi maø ta thöôøng chaáp laø taâm, laø linh hoàn, laø chaân lyù toái thöôïng, laø söï ñoäc laäp vónh cöœu. Caùi ñoù chæ laø giaœ danh. Tìm chaân, chaân khoâng coù. Xeùt voïng, voïng (söï meâ laàm) khoâng coù hình. Töï suy nghó cho thaáu ñaùo roát cuøng veà taâm mình, aét bieát taâm chæ laø caùi giaœ danh maø thoâi (1).
Chaân vaø voïng, thieän vaø aùc... chæ laø nhöõng caëp ñoái ñaõi phaân lìa do tri thöùc taïo ra, chöù khoâng phaœi laø thöïc taïi. Thöïc taïi voán töông sinh chuyeån bieán, nöông vaøo nhau maø sinh, nöông vaøo nhau maø hieän höõu. Hieän höõu cho chính söï nöông vaøo nhau ñoù, cho moãi hôïp theå nöông sinh ñoù, chöù khoâng phaœi hieän höõu phaân lìa thöïc taïi, khoâng phaœi hieän höõu vónh cöœu, toaøn dieän vaø gioáng nhau cho moïi tröôøng hôïp. Chaân laø chaân cho caùi gì? Voïng laø voïng cho caùi gì? Thieän laø thieän cho caùi gì? AÙc laø aùc cho caùi gì? Thieàn sö Höông Haœi noùi raèng: "Ñoái vaät thì nhaän thöùc (taâm) hieän ra. Khoâng ñoái vaät thì nhaän thöùc khoâng phaùt hieän" (2). Neáu khoâng nhìn vaøo thöïc taïi ñoù maø "chæ duøng trí ñeå phaân tích, bieän giaœi taát seõ taïo thaønh caœnh ñaœo ñieân". (3)
Thieän do nhaän thöùc (taâm) maø sinh. AÙc khoâng theå lìa nhaän thöùc (taâm) ta maø coù. Thieän, aùc ñeàu do nhaân duyeân ñoái ñaõi maø hieän ra, chöù töï taâm khoâng toàn taïi. Thöôøng ta hay noùi boœ aùc laøm laønh laø noùi theo ngoân ngöõ cuœa quy öôùc, cuœa luaân lyù, cuœa taäp tuïc moät xaõ hoäi, hay theo nieàm tin nhaát ñònh cuœa moät soá ngöôøi. Ñoù laø thöù ngoân ngöõ töông ñoái cuœa söï deã daõi, khoâng caàn bieát thieän chính thöïc laø gì, aùc chính thöïc laø gì. Vaø khi ngoân ngöõ deã daõi naøy ñem ra aùp duïng, noù trôœ thaønh, trong raát nhieàu tröôøng hôïp, söï keát aùn maùy moùc, nghieät ngaõ vaø aùc ñoäc ñoái vôùi cuoäc soáng hoàn haäu. Theo moät soá suy tö, yù thöùc heä, tín ngöôõng hay chính trò thì "thieän’ laø theo, laø nhaém maét uœng hoä, laø lieân minh vôùi hoï; "aùc" laø nhöõng ai khoâng chòu theo, khoâng hoaøn toaøn ñoàng yù, khoâng chòu thaàn phuïc, nhöõng ai choáng hoï. Vaø phöông phaùp phaân bieät phaœn thöïc taïi naøy ñaõ daãn nhaân loaïi vaøo nhöõng cuoäc tranh chaáp khoå ñau baát nhaãn. Chaân lyù chæ laø chaân lyù cuœa keœ maïnh, keœ coù tieàn. Treân phaïm truø tö töôœng, vaán ñeà khoâng ñôn giaœn nhö vaäy. Thieàn sö Höông Haœi ñaët ra caâu hoœi, töï noù cuõng ñaõ laø caâu traœ lôøi: "Boœ aùc thì boœ vaøo ñaâu, boœ ñi ñaâu, boœ veà nôi choán naøo? Giöõ ñieàu laønh laø giöõ ôœ choã naøo? Thöông thay nhöõng keœ phaân chia bieän bieät ta vaø ngöôøi, mình thì quyù troïng, ngöôøi thì khinh deã. Nhöõng keœ nhö vaäy chaúng khaùc chi keœ boái roái chaïy nhoán nhaùo hai ñaàu. Chæ khi naøo tröïc thaáy ñöôïc leõ töông duyeân, tröïc ngoä ñöôïc voâ taâm thì môùi bieát raèng xöa nay mình ñaõ ñieân ñaœo, laàm laïc." (4)
Trong Höông Haœi ngöõ luïc, thieàn sö nhaéc ñi nhaéc laïi nhieàu laàn veà söï nguy hieåm cuœa loái luaän lyù hình thöùc ñoù. Thieàn sö noùi: "Ñem thaân giaœ doái soi boùng vaøo göông, thì caùi boùng cuøng thaân giaœ doái khoâng khaùc gì nhau. Muoán boœ boùng maø löu thaân giaœ doái laïi, song khoâng bieát raèng, töï baœn thaân voán laø hö aœo, thaân vôùi boùng cuõng nhö nhau, khoâng theå cho moät ñaèng laø coù, moät ñaèng laø khoâng ñöôïc. Neáu giöõ moät ñaèng, boœ moät ñaèng thì seõ xa daàn söï thaät. Neáu laïi öa baäc thaùnh, gheùt baäc phaøm, taát seõ chìm nôi phieàn naõo trong bieån soáng cheát, chaúng qua vì do voïng taâm phaân bieät maø sinh ra. Khi döùt boœ ñöôïc voïng taâm thì phieàn naõo seõ bieán maát, duø ôœ ñòa vò naøo cuõng khoâng phaân bieät töôùng naøy töôùng noï khaùc nhau" (5).
"Töï baœn thaân voán hö aœo", "Boùng hay thaân ñeàu giaœ doái" laø nhöõng caâu noùi khai trieån tö töôœng saâu saéc cuœa voâ taâm. Chuùng khoâng phaœi laø nhaän ñònh yeám theá theo caùch hieåu chung chung cuœa ngöôøi ñôøi nhö khi hoï than thôœ: ñôøi laø moäng aœo, lo chi cho meät, haõy truøm chaên aån naùu. Töï thaân voán laø hö aœo, coù nghóa laø nhìn thaáy thöïc taïi theo loái "chuïp muõ" roài chaáp ñoù laø chaân lyù laø moät nhaän thöùc hö aœo, vaø dó nhieân, caùi maø mình cho laø chaân lyù (töï thaân) cuõng hö aœo. Thöïc taïi voán khoâng coù töï thaân bieät laäp. Moãi baœn thaân ñaõ laø moät hôïp theå. Vaø baœn thaân ñoù chung döï, moùc noái, lieân heä vôùi nhieàu baœn thaân, theá thaân khaùc trong nhöõng coäng ñoàng sinh hoaït khaùc nhau. Phaœi nhìn baœn thaân ñoù trong thöïc taïi töông sinh vaø chuyeån bieán, ñoåi thay thöôøng tröïc, thì môùi nhìn thaáy ñöôïc söï thaät. Neáu duøng caùi nhìn thieân kieán ngoù vaøo maåu thöïc taïi ñaõ bò caét ra manh muùn vì loái nhìn phi toaøn dieän cuœa chính mình, töùc laøm coâng vieäc hö aœo hoùa thöïc taïi. Loái nhìn "chuïp muõ" boùng hay thaân ñoù laø giaœ doái.
Do ñoù maø thieàn sö Höông Haœi noùi: "Khi maët trôøi moïc, saùng khaép thieân haï maø nôi hö khoâng cuõng chöa töøng saùng theâm. Khi maët trôøi laën, toái khaép thieân haï, maø nôi hö khoâng cuõng chöa töøng toái theâm. Caœnh saùng toái tranh cöôùp laãn nhau, maø tính hö khoâng (töùc söï soáng, töùc thöïc taïi) vaãn laëng leõ töï nhö. Phaät vaø chuùng sinh, taâm chaân cuõng theá. Neáu quan nieäm Phaät laø thanh tònh quang minh, quan nieäm chuùng sinh laø nhô baån môø toái, thì traœi bao kieáp soá tu hoïc nhieàu nhö caùt soâng Haèng cuõng khoâng thaáy ñaïo boà ñeà ñaâu caœ." (5)
Gaït ñöôïc loái nhìn cuïc boä, nhaän thöùc moät chieàu, xeùt ñoaùn chuïp muõ, thì môùi coù theå giaœi phoùng con ngöôøi ra khoœi söï cuoàng tín, söï toân thôø thaàn töôïng. Nhìn thaúng vaøo thöïc taïi toaøn dieän, coù nghóa laø soáng troïn veïn trong cuoäc soáng ñeå baœo veä vaø kieán thieát thöïc taïi sinh ñoäng ñoù.
Muoán vaäy, phaœi yù thöùc ñöôïc voâ taâm. YÙ thöùc voâ taâm laø theå hieän söï soáng moät caùch traøn ñaày, khoâng do döï, thay vì chaët queø söï soáng. Voâ taâm khoâng phaœi laø coù hay khoâng coù taâm, thöøa nhaän hay phuœ nhaän taâm. Voâ taâm laø chìa khoùa cuœa söï nhìn thaáy söï soáng, cuœa söï töï do vaø giaœi phoùng, ñöa con ngöôøi vaøo söï soáng vaïm vôõ vaø huøng vó, ñem con ngöôøi leân ngang haøng vôùi con ngöôøi, bình ñaúng vôùi thaàn thaùnh, vôùi ñöùc Phaät. Thieàn sö Höông Haœi noùi: "Thôøi gian tröôùc khoâng coù phieàn naõo caàn phaœi tröø boœ, thôøi gian giöõa khoâng coù töï tính caàn phaœi giöõ gìn, thôøi gian sau khoâng coù Phaät ñaïo caàn phaœi thaønh töïu. Ba thôøi gian ñoaïn tuyeät, ba nghieäp thanh löông." (5) Chæ coøn laïi söï soáng huøng vó böôùc nhöõng böôùc yeân vui, tin caäy.
Naém ñöôïc voâ taâm laø naém ñöôïc ñaïo tính, naâng mình ngang haøng vôùi hö khoâng bao truøm vuõ truï vaø söï soáng (6).
Chöùng ñöôïc söï töï do vaø bình ñaúng toaøn phöông vôùi söï soáng, neân treân choã ngoài cuœa thieàn sö môùi coù lôøi tuïng:
OÂng Khoång Töœ khoâng bieát chöõ
Ngaøi Ñaït Ma chaúng hieåu thieàn
Laøm gì coù lôøi huyeàn dieäu
Ñöøng löu truyeàn nhaœm theâm phieàn. (7)
Lôøi ghi nhö nhaùt kieám trí tueä chaët ñöùt maøn löôùi kieán thöùc traàn tuïc. Sinh phong voâ taâm cuœa thieàn sö thaät anh lieät maø chaân chaát.
Theá nhaân thöôøng chæ thích chieâm baùi, thích nònh hoùt, thích ñöôïc khen thöôœng, ñöôïc ngöôøi ta quÿ luïy mình, thích dìm keœ khaùc, noâ leä hoùa keœ khaùc. Thieàn sö Höông Haœi chöùng ñöôïc voâ taâm neân ngang haøng vôùi söï soáng. Thieàn sö khoâng coøn e ngaïi keœ khaùc, khoâng sôï bò khuœng boá vaø cuõng khoâng tìm caùch khuœng boá ai. Thieàn sö khoâng sôï haõi söï soáng keœ khaùc, khoâng sôï bò khuœng boá vaø cuõng khoâng tìm caùch khuœng boá ai. Thieàn sö khoâng sôï haõi söï soáng keœ khaùc laán aùt söï soáng mình. Thieàn sö mang taâm bình ñaúng vaø raït raøo nieàm thöông meán.
Chöa chöùng ñöôïc voâ taâm, thì coøn vöôùng maéc, coøn phieàn naõo, coøn e sôï, coøn khuœng boá, coøn baøy ra yù töôœng cao xa ñeå phænh löøa hay che ñaäy. Noãi khoå cuœa chuùng ta laø bò beøo boït trong moät theá giôùi khoâng coù söï soáng. Theá giôùi ngaøy nay coù quaù nhieàu yù töôœng, coù quaù nhieàu lyù töôœng, bieåu ngöõ, khaåu hieäu, dieãn vaên. Vaø phaàn lôùn chuùng ta chöa bao giôø soáng ngang haøng vôùi lyù töôœng ta, ngang haøng vôùi bieåu ngöõ, khaåu hieäu hay dieãn vaên ta. Chuùng ta soáng thöôøng tröïc vôùi döï aùn, vôùi döï phoùng, roài chuùng ta töï ñaùnh löøa chuùng ta giöõa phöông tieän vaø cöùu caùnh. Chuùng ta töï ñaàu ñoäc mình baèng döï phoùng oâm aáp, baèng caùi "ngaøy mai ca haùt" chaúng bao giôø tôùi haùt, vaø laáy ñoù laøm "thöïc taïi". Chuùng ta laáy döï phoùng laøm thuœ ñoâ, chöù khoâng laáy thöïc taïi laøm phöông höôùng haønh ñoäng. Daàn daø chuùng ta böôùc vaøo con ñöôøng cuœa chuœ nghóa thöïc duïng maùy moùc.
Nhaän ra söï meâ laàm ñoù, thieàn sö Höông Haœi noùi: "Theá môùi bieát, heã meâ muoäi thì phaùp ñieàu khieån ngöôøi... Heã giaùc ngoä thì ngöôøi ñieàu khieån phaùp, ngöôøi duøng trí tueä thuaàn nhaát maø dung hoùa muoân caœnh." (5)
Voâ taâm ñöa ta leân ngang haøng vôùi söï soáng ñeå coù theå töï taïi soáng trong vaø soáng troïn cuoäc soáng. Söï bình ñaúng toaøn phöông naøy coøn raït raøo tình yeâu. Theá thöôøng, tình yeâu chæ laø söï kieâu ngaïo, moät thöù tình caœm tròch thöôïng, thöù tình caœm thaëng dö, ban boá hôn laø söï chia ngoït xeœ buøi trong moïi hoaøn caœnh moät caùch khieâm nhöôøng cuœa nhöõng keœ ñaõ chöùng ñöôïc voâ taâm.
Chöùng voâ taâm, thì môùi ñaït voâ nieäm, voâ tröôùc, voâ thuœ, voâ xaœ, voâ taêng, aùi ñeå ñi tôùi con ñöôøng haønh ñoäng hoaït theá giaœi phoùng con ngöôøi. Nhö vaäy coù nghóa laø khi caùi "tính thaáy, tính nghe, tính hieåu, tính bieát cuœa mình khoâng coøn chöôùng ngaïi cuœa thieân kieán phi thöïc taïi. Ñoái vôùi tieáng noùi, vôùi muøi thôm, vôùi moùn vò, vôùi söï tieáp xuùc sôø moù, mình ñeàu yù thöùc roát raùo troïn veïn, chöù khoâng hôø höõng hay baùm víu ñam meâ muø quaùng. Luùc ñoù, chaúng khaùc gì söï soáng-hoàn-nhieân, gioáng nhö con chim töï yù bay lieäng giöõa baàu trôøi (voâ nieäm) khoâng tham lam giöõ trôøi cho rieâng mình (voâ thuœ), khoâng boœ dôøi khinh mieät (voâ xaœ), cuõng khoâng gheùt (voâ taêng), cuõng khoâng yeâu (voâ aùi). Neáu hieåu ñöôïc söï öùng ñoái cuœa söï vaät voán voâ taâm nhö vaäy thì môùi ñaït thaønh Quaùn töï taïi" (8).
Quaùn töï taïi töùc nhìn thaáy thöïc taïi, vaø soáng trong söï baèng an cuœa söï soáng khoâng taø kieán, thieân vò. Quaùn Töï Taïi cuõng laø teân cuœa boà taùt Quaùn Theá AÂm, vò boà taùt töôïng tröng cho loøng töø bi. Quaùn Theá AÂm nghóa laø nghe tieáng goïi cuœa theá gian moät caùch thöôøng tröïc, ôœ ñaâu coù söï ñau khoå caàu cöùu thì hieän tôùi vaø cöùu giuùp.
Chöùng ñöôïc voâ taâm thì môùi phaùt hieän ñöôïc loøng yeâu thöông lôùn roäng bao truøm. Loøng yeâu thöông lôùn roäng bao truøm (töø bi) laø moät taùc phong, taùc phong ñem söï soáng döôõng nuoâi vaø baœo veä söï soáng. Loøng töø bi khoâng phaœi laø luaän lyù, khoâng phaœi laø söï keâu goïi luaân lyù haõy yeâu thöông nhau moät caùch ñaïi khaùi nhö ngöôøi ta thöôøng hieåu. Loøng töø bi khoâng phaœi nguyeân taéc, khoâng phaœi laø quy öôùc. Loøng töø bi chính laø söï soáng, laø sinh phong ñaõ vöôït thaéng yù nieäm yeâu gheùt (voâ taêng aùi).
Coøn yeâu, gheùt laø coøn baùm víu vaøo thieân kieán, vaøo giaœ töôœng. Coøn yeâu, gheùt laø coøn chaët queø söï soáng, coøn ñöùng beân leà söï soáng, nhöng chöa chòu böôùc vaøo doøng soáng huøng vó. Coù bao giôø ta noùi ta yeâu maïch maùu ta ñaâu? Nhöng neáu khoâng coù maùu luaân löu trong cô theå, thì ta seõ cheát. Ta vaø maùu ta ñaõ chung döï töông sinh vaø hoøa hôïp vôùi cuoäc soáng maø khoâng caàn phaœi keâu gaøo, nhaän ñònh, lyù luaän, bieän minh, hay nhôø caäy tôùi yù nieäm yeâu gheùt.
Khoâng yeâu, gheùt (voâ taêng aùi) môùi coù theå voâ taâm, môùi trôœ thaønh boà taùt Quaùn Theá AÂm ñeå saün saøng daán thaân cöùu khoå, san phaúng baát coâng, öùc cheá. Laøm ñeïp cho ñôøi baát cöù ôœ ñaâu vaø luùc naøo, chöù khoâng phaœi chæ hieän tôùi nôi naøo mình yeâu thích, laùnh xa nôi mình gheùt boœ, gaàn guõi vôùi ngöôøi mình yeâu thöông, boœ rôi ngöôøi mình nghòch yù.
Ñoù laø taát caœ sinh phong cuœa tö töôœng voâ taâm cuœa thieàn sö Höông Haœi. Nhôø voâ taâm maø thieàn sö khôi môœ con ñöôøng haønh ñoäng tuøy thuaän. Ngaøy nay vaên hoùa vaø tö töôœng Vieät bò phaù saœn tröôùc söùc coâng phaù oà aït cuœa nhöõng yù thöùc heä vong tính nöôùc ngoaøi, khieán cho tö töôœng voâ taâm bò teâ lieät. Ñeán noãi chöõ voâ taâm chæ ñöôïc duøng laøm lôøi traùch moùc nhöõng ai nhaãn taâm, voâ tình ñoái vôùi baø con loái xoùm. OÂng aáy, baø aáy, anh chò aáy "voâ taâm" laém, nghóa laø nhöõng ngöôøi naøy baïc beõo laém. Voâ taâm khoâng coøn laø tö töôœng chuœ yeáu nhö xöông soáng yù thöùc cho coäng ñoàng.
TUØY THUAÄN LAØ GÌ?
Tuøy thuaän laø con ñöôøng haønh ñoäng hieän thöïc ñaëc thuø cuœa tö töôœng Vieät Nam. Nhôø tuøy thuaän maø hieän thöïc ñöôïc tính bình ñaúng, tính töø bi, tính chuyeån hoùa söï soáng. Tuøy thuaän theo töøng thöïc taïi, theo töøng duyeân ñoái ñaõi maø khoâng ngaên trôœ, eùp buoäc hay aùp cheá, ñeå cho söï soáng phaùt trieån nhö söï soáng. Tuøy thuaän ñöôïc nhö theá thì vaán ñeà soáng cheát, buoàn vui, khoå laïc seõ hö aœo nhö boùng hoa, khoâng coøn phieàn luïy tôùi mình. (9)
Haønh ñoäng theo sinh phong tuøy thuaän thì chæ coù daán thaân maø khoâng ñôïi chôø, khoâng so ño hôn thieät, khoâng phaân bieät cao thaáp, sang heøn. Vaøo nôi phoá chôï hoaït ñoäng cuõng nhö ñi daïo chôi, chaúng heà bò lieân luïy tôùi tieàn baïc, danh lôïi. Truù nguï nôi chuøa vieän, khoâng ñoøi hoœi söï sung tuùc, cao sang. Ñaâu ñaâu cuõng öùng bieán tuøy thuaän theo cô hoäi, taâm lyù, ñòa sôœ maø chuyeån hoùa cuoäc ñôøi theo leõ hoàn nhieân cuœa noù (10).
Tuøy thuaän neân khoan hoàng, khoâng taéc traùch, khoâng khaét khe, khoâng khuœng boá. Ñoái vôùi nhöõng heä tö töôœng khaùc, nhöõng heä toân giaùo khaùc... thaœy ñem loøng bình ñaúng maø nhaän xeùt, ñoái ñaõi, vaø ñeå cho chuùng phaùt trieån giaù trò chaân thaät cuœa chuùng, nôi ñaát soáng cuœa chuùng. Moïi tö töôœng, toân giaùo ñeàu coù muïc ñích toái haäu laø chuyeån hoùa con ngöôøi vaø cuoäc ñôøi. Giaù trò cuœa chuùng voán ñoàng ñaúng. Khaùc nhau chaêng, thì chæ khaùc nhau veà caùch thöùc theå hieän cuøng phöông tieän phuø hôïp hay khoâng phuø hôïp cuœa tö töôœng hay toân giaùo coù maø thoâi (11). Ñeán nhö keœ phaøm hay böïc thaùnh, thieàn sö thaáy hoï voán ñoàng tính theå, hoï voán cuøng chung ôœ moät nhaø (12). Tö töôœng ñeán theá, quaœ laø vöôït xa yù nieäm "baùch gia ñua tranh". Theá môùi bieát raèng nhôø tuøy thuaän maø tinh thaàn nhaát thoáng vaø toång hôïp leân tôùi cao ñoä vaø tha thieát.
Tuøy thuaän neân khoâng than van, khoâng laåm caåm, khoâng phí phaïm kho taøng cuoäc soáng. Khoâng coøn ñöùng nuùi naøy troâng nuùi noï. ÔŒ ñaâu cuõng laø nhaø, cuõng laø söï soáng, cuõng hieän theá cuoäc soáng, vaø giuùp sinh cuoäc soáng. Ngaøy xöa, Trang Töœ nhìn thaáy tính meâ aœo cuœa cuoäc ñôøi, neân coù ñeâm moäng thaáy mình hoùa böôùm, hay böôùm hoùa mình. Trang Töœ ñaõ cheát ñi maø khoâng traœ lôøi ñöôïc caâu hoœi ñoù. Trang Töœ ñaõ tôùi saùt bôø giaùc ngoä, nhöng Trang Töœ khoâng daùm böôùc theâm böôùc nöõa. Trang Töœ sôï söï baát ngôø kinh haõi xaœy ra nôi voâ caên, voâ truù. Trang Töœ ñaõ tìm ra caùi bieát nhöng khoâng daùm nhìn caùi khoâng bieát. Cho neân Trang Töœ phaân vaân, mô maøng giöõa moäng vaø thöïc, thöïc vaø moäng. Lang thang nôi bôø tieàn giaùc. Söï soáng ôœ taàm tay maø Trang Töœ khoâng nhìn thaáy. Thieàn sö Höông Haœi chöùng caùi voâ taâm neân khoâng goø boù nôi ñöôøng tö töôœng, nhôø tuøy thuaän neân khoâng ngaên ngaïi böôùc ñi cuœa sinh thöùc. Do ñoù, thieàn sö vôùi maây, nuùi, nöôùc, traêng, chaúng coù gì caùch bieät; thaœy thaœy ñoàng hoùa trong nhau nôi cuoäc soáng ly xa moäng mò. Vaø chính thieàn sö ñaõ daùm quyeát laø hôn ñöôïc Trang Töœ choã ñoù (13).
Tuøy thuaän neân vaøo, ra, töï taïi khaép nôi. Khoâng troán chaïy. Khoâng caàn tìm nuùi ñeå tu. Khoâng caàn tìm ñôøi ñeå phuïc vuï. Ñaâu cuõng laø nuùi, vaø ñaâu cuõng laø ñôøi. Trong Höông Haœi ngöõ luïc, thieàn sö töøng noùi: "Phaøm ngöôøi ta phaàn nhieàu vì söï vieäc laøm trôœ ngaïi lyù trí, vì ngoaïi caœnh laøm trôœ ngaïi chaân taâm, thöôøng muoán traùnh ngoaïi caœnh cho yeân taâm, xa söï vieäc ñeå giöõ lyù, khoâng bieát raèng nhö theá laø taâm laøm trôœ ngaïi caœnh, lyù laøm trôœ ngaïi vieäc. Vaäy coát sao cho taâm khoâng thieân leäch vaøo moät caœnh naøo, thì moïi caœnh töï khaéc khoâng trôœ ngaïi, lyù trí ñaõ yeân ñònh thì ngoaïi caœnh töï yeân ñònh. Töï mình chöù khoâng ai laøm ñaœo loän chaân taâm caœ (5). Con ngöôøi voán "boœ maát tính theå, cöù chaáp neä vaøo töôùng, baùm ñònh vaøo danh, chöùa chaáp taâm traàn ai vaån ñuïc, keát thaønh laøn soùng nghieäp thöùc tieáp tuïc lieân mieân, taâm chaân giaùc bò khoùa chaët vaøo caœnh chieâm bao, ñaém chìm maõi trong ba coõi..." (5). Vì vaäy, môùi coù nhöõng haïng "ngöôøi caên tính thieân taø, noøi gioáng ngoaïi ñaïo, trí thöùc nhoœ nhen, cô möu noâng caïn, khoâng roõ ñöôïc beänh caên sinh töœ, khoâng bieát ñöôïc tính theå ngöôøi vaø ta, chæ muoán xa nôi huyeân naùo, traùnh söï xuùc ñoäng, phaù hình töôùng, lìa traàn ai, tuy raèng tìm ñöôïc caùi tónh mòch meâ muoäi, caùi khoâng hö muø quaùng, maø khoâng bieát raèng, nhö theá laø choân vuøi maát chaân lyù, choáng cöï laïi chính giaùc; khaùc naøo ngöôøi khoâng caét maøng xanh maøng ñoœ ôœ con maét, maø chæ dieät caùi vaàng loøe choùi ôœ ngoïn ñeøn, khoâng chòu gaït boœ voïng töôœng aœo mình trong trí thöùc, maø chæ chaïy troán caùi boùng giaœ doái ôœ trong khoâng. Chung qui chæ nhoïc mình toån trí, phí söùc uoång coâng..." (5)
Tuøy thuaän vì chæ nhaém tôùi muïc ñích giaœi thoaùt con ngöôøi laøm toái haäu. Nhö ngöôøi meï nhaœy oâm con vaøo loøng, khi con bò laâm nguy. Ngöôøi meï khoâng so xeùt thaønh quaœ, khoâng caàn ai nhôù bieát ôn mình, aâm thaàm vôùi söï nghieäp yeâu thöông, caáp cöùu. Ngöôøi meï ñuùng laø hình aœnh cuœa boà taùt trong cuoäc soáng. Chaúng phaœi boà taùt qua haønh ñoäng cöùu con luùc laâm nguy, maø meï chính laø boà taùt troïn veïn töøng giaây töøng phuùt trong quaù trình taùc sinh söï soáng (ñeœ con) vaø nuoâi döôõng söï soáng (nuoâi con neân ngöôøi). Coù ai aâm thaàm chòu ñöïng moät caùch can ñaœm thöôøng tröïc vaø beàn bó, kieân nhaãn hôn ngöôøi meï trong doøng soáng voâ thuœy voâ chung cuœa theá gian naøy? Meï ñaõ tuøy thuaän cho söï soáng, khoâng ñoøi hoœi ai bieát tôùi. Meï hoaøn toaøn voâ taâm. Nhieàu keœ trôœ thaønh anh huøng lieät nöõ nhôø söï chöùng kieán, vaø haäu thuaãn cuœa khaùch baøng quan. Ñoäc thaân trong aâm thaàm, ñoäc thaân nôi chaúng ai doøm ngoù, voã tay, chöa chaéc hoï ñaõ coù taùc phong anh huøng lieät nöõ. Tröø khi hoï bieát haønh ñoäng voâ taâm vaø tuøy thuaän. Haønh ñoäng naøy "caàn phaœi khoâng keå coâng lao, khoâng löu daáu veát"... "Nhö theá môùi coù theå vung tay vaøo chôï, chuyeån mình hoøa hôïp vôùi moïi loaøi chuùng sinh" (5).
Ñoù laø taát caœ yù nghóa cuœa cuoäc soáng Phaät.
Khi vua Duï Toâng hoœi: "Theá naøo laø yù cuœa Phaät?", thieàn sö Höông Haœi ñaõ traœ lôøi baèng 4 caâu thô goùi gheùm taát caœ söï thong dong töï taïi vaø giaœi thoaùt cuœa keœ ñaõ hoøa mình vôùi voâ taâm vaø haønh hoaït trong tuøy thuaän:
Nhaïn lieäng giöõa khoâng
Boùng chìm döôùi nöôùc
Nhaïn khoâng ñeå daáu laïi
Nöôùc chaúng löu boùng laøm chi (14).
CON NGÖÔØI HÖÔNG HAŒI
Chöùng kieán vaø kinh qua 5 trieàu: Leâ Thaàn Toâng, Leâ Chaân Toâng, Leâ Huyeàn Toâng, Leâ Hi Toâng vaø Leâ Duï Toâng, vôùi bao nhieâu tranh chaáp, noåi chìm cuœa lòch söœ toå quoác, thieàn sö Höông Haœi khoâng chuùt nao nuùng, ñem taát caœ thaân taâm phuïng söï quaàn chuùng vaø cuoäc soáng. 88 naêm laáy nhaân ñoåi baïo, laáy söï thaät thay cho doái traù, aâm thaàm, kieân nhaãn, nhöng khoâng phuùt giaây naøo ngöøng hoaït ñoäng.
Naém vöõng tö töôœng voâ taâm laøm caên baœn, laáy phöông chaâm tuøy thuaän ñeå haønh ñoäng hoaït theá. Baát cöù ôœ ñaâu vaø luùc naøo cuõng coù maët thöôøng tröïc ñeå döôõng nuoâi vaø baœo veä söï soáng, ñeå phuïc vuï con ngöôøi. Khi thì coù maët nhö moät cö só, luùc thì laøm quan. Khi thì haønh ñaïo nhö moät y só, luùc khieâm nhöôøng goät saïch thaân taâm caùu baån qua cuoäc ñôøi thieàn giaœ. Neáu coù phaœi ngoài yeân maø thuyeát giaùo, thì chaúng qua vì loøng thöông caœm raøo raït vôùi nhöõng keœ ñi sau mình, chöù khoâng muoán laøm thaày thieân haï. Chöa bao giôø thieàn sö Höông Haœi töï xöng mình laø phaùp sö hay thieàn sö. Danh töø "thieàn sö" laø do ngöôøi ñôøi sau ñaët ñeå goïi ngöôøi. Höông Haœi hoaït duïng caœ thaân taâm cho cuoäc soáng khoâng lôi nghæ, neân khoâng coøn thì giôø ngoài phaân ñònh danh, töôùng, ta ngöôøi, naêng, sôœ, ñeå ñoaùn ñònh, pheâ phaùn, xöœ aùn ngöôøi ñöông thôøi nhö theá nhaân vaãn thöôøng laøm. Goïi laø thieàn sö, nhöng Höông Haœi khoâng phaœi laø oâng thaày tu chæ bieát coù "ñaïo thieàn" theo loái caœm nghó thoâng thöôøng. Thieàn sö, trong nghóa cuœa Höông Haœi, laø söï coù maët dung dò maø ñoan quyeát trong cuoäc soáng ñeå döôõng nuoâi vaø baœo veä söï soáng. Khieán cho moãi cuoäc soáng ñöôïc bình an voâ ngaïi theo hôïp duyeân cuœa chuùng. Coù maët moät caùch toaøn dieän, vaø phaùt trieån thöôøng tröïc khaœ naêng mình ñeå daán thaân. Höông Haœi ñaõ töøng laø kieán truùc sö, veõ kieåu taùi thieát chuøa Nguyeät Ñöôøng vaø haøng traêm ngoâi chuøa khaùc xaây doïc 88 naêm hieän theá cuœa ngöôøi. Höông Haœi ñaõ töøng laøm thôï ñeõo goã ñoùng thuyeàn cho 50 ñoà ñeä vöôït bieån veà coá höông. Töï ñoùng thuyeàn ñeå ra ñi, meänh ñeà naøy thaät huøng traùng, noù mang troïn yù nghóa boùng cuõng nhö ñen cuœa söï giaœi phoùng taâm linh vaø con ngöôøi noâ leä cuœa mình. "Ñoä, ñoä sieâu mình vaø ñoä thoaùt sinh daân! Taát thaœy cuøng veà an nhieân nôi choán" (Gate, gate, paøragate, paørasamgate, bodhi svaøha!) (15). Giaœi phoùng baèng chính khaœ naêng töï löïc, töï cöôøng cuœa mình, khoâng yœ laïi, nöông nhôø vaøo ai khaùc laøm thay. Höông Haœi khoâng chôø ngöôøi ta ñoùng thuyeàn cho mình ngöï leân, töïa nhöõng keõ chôø tieäc tuøng doïn baøy xong môùi böôùc tôùi chuœ toïa. Höông Haœi ñaõ khoâng chôø ngöôøi khaùc ñem thuyeàn laïi röôùc mình ñi. Sinh phong duõng lieät vaø tuyeät trí naøy ñaõ cho thieàn sö thaáy roõ söï giaœ traù, dò ñoan, löøa phænh, meâ hoaëc ngoân ngöõ vaø tö töôœng cuœa nhöõng oâng "thaày tu" hay cö só tu hoïc chöa roát raùo, soáng chöa troïn söï soáng, maø heã môœ mieäng thì cöù y nhö mình ñaõ ñaéc ñaïo roài. Vôùi haïng ngöôøi naøy, thieàn sö noùi: "Caøng noùi phieàn naõo ñoaïn tröø, thì caøng maéc beänh. Caøng töï cho mình laø chaân nhö sieâu thoaùt, thì caøng bieán mình thaønh taø" (16).
Söï nhaän xeùt vieäc ñôøi cuœa thieàn sö Höông Haœi khoâng phieán dieän rieâng hình thöùc luaân lyù, quy öôùc, ñaïo ñöùc, maø bao troïn toaøn phöông söï soáng. Gaëp luùc phaœi coù nhaän xeùt veà phong thoå, veà daân tình, veà chính trò, veà kinh teá, veà xaõ hoäi, thì Höông Haœi vaãn coù nhöõng nhaän ñònh ñuùng chính, thaáu ñaùo vaø chaân xaùc. Ñoù laø tröôøng hôïp thieàn sö ñaõ laøm khi nghieân cöùu hai tænh Thuaän Hoùa vaø Quaœng Nam. Laøm vieäc ñoù cuõng laø do tuøy thuaän maø laøm, chöù töï thaân khoâng bò vöôùng maéc, khoâng bò lieân heä, khoâng coù haäu yù thuœ lôïi baœn thaân. Thieàn sö vaøo ra töï taïi caùc caœnh soáng xoâ boà. Loøng khoâng gôïn tuœi hôøn, oaùn traùch, laøm cao, hay heïp hoøi thuø haän. Gaëp boïn deøm pha, nònh hoùt ôœ phöông Nam xuyeân taïc thì thieàn sö caát goùt trôœ veà nôi queâ cuõ ôœ phöông Baéc. Veà tôùi coá höông, bò nghi ngôø, khoâng tín nhieäm, thieàn sö chaúng ñeå taâm, caát chaân ñi khaép hang cuøng ngoõ heïp hieän thöïc haïnh nguyeän Quaùn Theá AÂm khoâng moät laàn ngöøng nghæ. Gaàn vôùi hoaøng toäc maø khoâng dính muøi hoaøng toäc. Soáng caœnh lôïi danh nhöng khoâng thuœ lôïi. Thieàn sö Höông Haœi ñaõ hieän theå cao lôùn sinh phong quaùn theá cuœa nhöõng con ngöôøi dung dò böôùc aâm thaàm, khoâng côø, khoâng troáng, khoâng y aùo, saéc phuïc. Khoâng ñoàng phuïc. Treân con ñöôøng boà taùt cuœa Nhö Lai.
Ngaøy nay tröôùc caœnh phaân tranh toå quoác, tröôùc söï ñaœo ñieân, thuø haän giöõa xaõ hoäi cuõng nhö giöõa nhöõng ngöôøi ñoàng baøo... tröôøng hôïp hoaït theá vaø hieän theá 88 naêm cuœa Höông Haœi baét chuùng ta phaœi suy nghó vaø haønh ñoäng. Suy nghó saùng suoát, vaø haønh ñoäng toác quyeát. Ñeå thoaùt khoœi tình traïng uø lyø cuœa söï kieâu ngaïo yù thöùc giôùi, cuœa söï kieâu ngaïo toân giaùo. Bôœi vì khoå ñau cuœa sinh daân khoâng theå ñôïi chôø. Quaàn chuùng bò aùp böùc, baát coâng, khoâng theå ñôïi chôø. Söï cheát choùc hay nieàm oan öùc, bao giôø cuõng laø söï cheát choùc, nieàm oan uoång cho moät ngöôøi vaø ñaõ moät laàn traœi qua khoâng coù gì cöùu chöõa.
Coù quaù nhieàu tu só, coù quaù nhieàu cö só theo ñaïo Phaät, maø sao ñaát nöôùc naøy, theá giôùi naøy cöù maõi maõi ngoài nhìn caœnh "tan thaân thieáu phuï naùt ñaàu haøi nhi"? Chuùng ta khoâng nghi ngôø giaùo lyù ñaïo Phaät. Nhöng chuùng ta phaœi nghi ngôø chính chuùng ta, nhöõng ngöôøi theo giaùo lyù ñoù.
Haù leõ naøo sau 20 theá kyœ coù maët taïi Vieät Nam, vaøo ngaøy moàng moät Teát naêm Canh Tuaát, döông lòch 1970 naøy, khoâng coù ñöôïc nhöõng ngöôøi thoâng hieåu ñaïo Phaät ñeå chaän ñöùng cuoäc chieán tranh taøn khoác, ñem laïi hoøa bình cho daân toäc vaø con ngöôøi sao?
Laøm theá naøo ñeå coù theå ngöôùc maét nhìn trôøi cöôøi chung thuœy vôùi coå nhaân, vaø ngoù veà haäu theá bieát mình ñaõ roäng löôïng noùi vaø laøm roát raùo heát mình cho söï soáng thanh saïch hoàn nhieân? º
_______________
Chuù thích:
(1) Suy chaân chaân voâ töôùng
Cuøng voïng voïng voâ hình
Phaœn quan suy cuøng taâm
Tri taâm dieäc giaœ danh.
(2) Kieán vaät tieän hieän taâm
Voâ vaät taâm baát hieän.
(3) Nhöôïc sinh trí thöùc giaœi
Khöôùc thaønh ñieân ñaœo kieán.
(4) Xaœ aùc toáng haø xöù?
Thuœ thieän kim thuøy thuœ?
Thöông ta nhò kieán nhaân
Phan duyeân löôõng ñaàu taåu
Nhöôïc ngoä baœn voâ taâm
Thuœy hoái tuøng tieán cöõu.
(5) Höông Haœi ngöõ luïc.
(6) Nhaát thieát voâ taâm töï tính giôùi
(...)
Ñaïo tính nhö hö khoâng.
(7) Phu töœ baát thöùc töï
Ñaït Ma baát hoäi thieàn
Huyeàn dieäu voâ thöœ ngöõ
Thieát maïc voïng löu truyeàn.
(8) Kieán vaên trí giaùc voâ chöôùng ngaïi
Thanh höông vò xuùc thöôøng tam muoäi
Nhö ñieåu khoâng trung chæ töï phi
Voâ thuœ voâ xaœ voâ taêng aùi
Nhöôïc hoäi öùng xöù baœn voâ taâm
Thuœy ñaéc danh vi Quaùn Töï Taïi.
(9) Tuøy thuaän chuùng sinh voâ trôœ ngaïi
Naùt baøn sanh töœ thò khoâng hoa.
(10) Thaønh thò du lai ngu töï chieâu
Tuøy cô öùng bieán moãi thì nhieân.
(11) Nguyeân lai tam giaùo ñoàng nhaát theå
Nhaäm vaän haø taèng lyù höõu thieân.
(12) Phaøm thaùnh nguyeân lai coäng nhaát gia
(...)
Haø sa phaøm thaùnh baœn lai ñoàng.
(13) Nhaát dieäp bieåu chaâu phieám dieäu mang
Chæ nhieâu vuõ traïo bieät cung thöông
Vaân sôn thuœy nguyeät ñoâ phao khöôùc
Doanh ñaéc Trang Chaâu nhaát moäng tröôøng.
(14) Nhaïn quaù tröôøng khoâng
AŒnh traàm haøn thuœy
Nhaïn voâ di tích chi yù
Thuœy voâ löu aœnh chi taâm.
(15) Xem "Kinh Ruoät Tueä giaùc Sieâu vieät, Bieän chöùng phaù Meâ tröø Khoå" (Prajnaøpaøramitaø Hrdaya Suøtra), Thi Vuõ dòch vaø chuù giaœi, Röøng Truùc xuaát baœn 1973.
(16) Ñoaïn tröø phieàn naõo truøng taêng beänh
Sieâu thoaùt chaân nhö toång thò taø.