ÑÒNH NGHÓA CHÖÕ PHAÙP (DHARMA)
Cao Höõu Ñính
Coá hoïc giaû Cao Höõu Ñính
nguyên laø giaùo sö Phaät hoïc ñaõ töøng giaûng daïy veà Vaên hoïc söû Phaät giaùo taïi Vieän Ñaïi Hoïc Vaïn Haïnh, Vieän Cao Ñaúng Phaät Hoïc Hueä Nghieâm, Vieän Cao Ñaúng Phaät Hoïc Haûi Ñöùc v.v... Coá hoïc giaû thaát loäc vaøo naêm 1989 taïi Vieät Nam. Tröôùc khi lìa traàn, giaùo sö ñaõ soaïn vieát hai taùc phaåm giaù trò veà Phaät hoïc laø Ñaïi Thöøa Khôûi Tín Luaän (dòch vaø chuù giaûi) vaø Phaät Hoïc Tinh Yeáu.Ð ị nh nghĩa chữ Pháp là loạt bài đầu trong cuốn Phật Học Tinh Yếu.
*
Nghóa caên baœn: Nhieäm trì töï taùnh, quyõ sanh vaät giaœi. Nhieäm trì: gaùnh vaùc coâng vieäc, naém giöõ.
Töï taùnh: taùnh rieâng cuœa noù (maø caùi khaùc khoâng coù).
Quyõ: phaùp thöùc nhaát ñònh, quy taéc nhaát ñònh.
Sanh: khieán phaùt sanh ra.
Giaœi: côœi ra, gôõ ra. (Nhö: giaœi y: côœi aùo).
Vaät giaœi: söï vaø vaät töï loät xaùc ra, khieán giaùc quan ta bieát ngay töùc khaéc chuùng laø gì.
Trong theá gian, vaät naøo naém giöõ töï taùnh cuœa vaät naáy (khoâng laãn loän ñöôïc), quy taéc nhaát ñònh cuœa töøng töï taùnh moät, khieán söï vaät töï phôi baøy ra (s’explique) tröôùc giaùc quan cuœa chuùng ta.
Quy taéc rieâng cuœa töøng töï taùnh moät, goïi laø Dharma (phaùp). Söï vaät naøo coù Phaùp cuœa söï vaät aáy. Nhöng phaùp khoâng phaœi söï vaät, maø rôøi söï vaät ra cuõng khoâng coù phaùp.
1/ Töø hôn moät ngaøn naêm tröôùc Phaät, chöõ Dharma ñöôïc caùc coå ñöùc AÁn Ñoä duøng ñeå chæ caùc qui luaät ñaïo ñöùc (Los morale) maø hoï tin raèng khoâng bao giôø thay ñoåi.
Kòp ñeán khi Phaät ra ñôøi, sau khi ngoä ñaïo, chöõ Dharma ñöôïc ngaøi duøng ñeå rieâng chæ nhöõng quy luaät chi phoái vaø ñieàu haønh toaøn boä cuoäc soáng con ngöôøi. Vì theo ngaøi, chæ nhöõng qui luaät naøy môùi mieân tröôøng, khoâng bao giôø thay ñoåi baœn chaát. Ngaøy naøo nhaân loaïi coøn toàn taïi laø coøn bò qui luaät ñoù chi phoái vaø ñieàu haønh. Vì vaäy cho neân, maëc duø Dharma ñöôïc Taøu dòch laø Phaùp, nhöng Phaät giaùo Phaùp dòch laø Lôøi, noùi: Dharma laø Lôøi universelle.
Laïi caàn phaœi löu yù ñieàu naøy nöõa: caùi Dharma maø Phaät daïy ñeå tu laø caùi Dharma töï thaân (Dharma en soi). Ñeä töœ phaœi tröïc nhaäp ñeå tröïc ngoä caùi "Dharma en soi" ñoù, nhö chính Phaät ñaõ tröïc ngoä trong ñeâm thaønh ñaïo, chöù khoâng phaœi caùi dharma ñöôïc ngaøi phaùt bieåu qua phöông tieän cuœa ngoân töø. Dharma trong ngoân töø chæ goïi leân ñöôïc moät khaùi nieäm meùo moù vaø hö huyeãn cuœa "dharma en soi". Noäi dung cuœa Dharma ñoù Phaät phaùt kieán laø nhö vaäy ñoù. Dharma laø caùi "voâ cuøng", duy chöùng töông öng. Nhöng khi ñem ra truyeàn rao, Ngaøi phaœi duøng ngoân töø "höõu haïn" ñeå dieãn taœ noù moät caùch imparfait maø thoâi. Roài cuõng do ñoù maø caùi dharma trong ngoân töø (töùc lôøi Phaät daïy), par extention cuõng ñöôïc mieãn cöôõng goïi laø dharma: Phaùp.
Treân bình dieän thoâng tuïc, taát caœ lôøi Phaät daïy ñöôïc goïi chung laø Phaùp (dharma). Lôøi Phaät daïy, veà sau ñöôïc caùc Thaùnh ñeä töœ saép xeáp laïi trong hai taïng: Kinh (Sutra) vaø Luaät (Vinaya). Vì vaäy Kinh vaø Luaät ñöôïc goïi chung laø Phaùp, theo nghóa roäng cuœa chöõ naøy. Coøn theo nghóa heïp thì chæ taïng Kinh môùi ñöôïc goïi laø Phaùp (Phaùp Baœo). Cho neân trong vaên hoïc Phaät giaùo, khi naøo noùi giaùo phaùp, töùc chæ cho enseignement vaø discipline cuœa Phaät daïy. Vaø chæ coù Phaät maø thoâi, coøn caùc doctrine, caùc theorie do caùc tröôøng phaùi khai trieån veà sau thì goïi laø giaùo nghóa (nghóa lyù cuœa giaùo phaùp Phaät).
2/ Nhö treân laø nghóa original vaø nghóa par extension cuœa chö Phaùp. Cuõng töø nghóa original maø aùp duïng vaøo söï söï vaät vaät giöõa theá gian, laïi bao goàm theo nhieàu nghóa khaùc nöõa. Trong theá gian, moïi söï vaät ñeàu coù töï taùnh (hay ñaëc taùnh) rieâng vaø caùc quy luaät cuœa töøng ñaëc taùnh moät, nhôø ñoù maø söï vaät hieän ra ngaøn sai muoân khaùc, vaø ñaäp vaøo giaùc quan ta, khieán ta phaân bieät ñöôïc ngay töùc khaéc, söï vaät ñoù laø söï vaät gì. Caùi maø ta phaân bieät, khoâng phaœi laø töï theå cuœa söï vaät, maø laø caùi "phaùp" gaén lieàn vôùi töï theå cuœa söï vaät chung. Nhö khi ta thaáy löœa, ñoái töôïng bò thaáy khoâng phaœi löœa töï thaân, maø laø phaùp cuœa löœa. Caùi ta bieát laø "phaùp" gaén lieàn trong saéc, thanh, höông, vò, xuùc chöù khoâng phaœi caùc söï vaät trong 6 traàn. ÔŒ ñaây, phaùp cuõng chæ cho caùi "töï taùnh vôùi nhöõng quy luaät cuœa töï taùnh" gaén lieàn vôùi töøng söï vaät moät. Roài cuõng par extension theo nghóa thoâng tuïc, Phaùp cuõng chæ cho söï vaät, nhö trong "chö phaùp".
3/ Chöõ "phaùp" laïi coù nghóa laø pheùp tu. Ñaëc bieät laø caùc pheùp tu theo nghóa Phaät daïy, nhö 37 phaåm trôï ñaïo, caùc pheùp tu thieàn. Ñaây laø nghóa chöõ phaùp trong "quaùn phaùp", "phaùp moân", "phaùp phaùp töông y"... vaø laïi cuõng theo caùc nghóa goác, laø pheùp tu naøo cuõng coù quy luaät rieâng cuœa pheùp tu aáy.
Noùi moät caùch toång quaùt, trong Phaät giaùo, chöõ phaùp ñöôïc duøng trong nhieàu nghóa raát khaùc nhau. Nhöng duø vôùi nghóa naøo ñi nöõa, thì cuõng khoâng rôøi caùc nghóa caên baœn laø "nhieäm trì töï taùnh", vaø quy luaät cuœa töøng töï taùnh sai khaùc nhau ñoù, giuùp ta nhaän dieän ñöôïc ñoái töôïng.
Treân bình dieän thoâng tuïc, phaùp coù ba nghóa lôùn:
a) Phaùp: lôøi Phaät daïy.
b) Phaùp: ñoái töôïng nhaän thöùc cuœa 6 giaùc quan vaø töï thaân cuœa caùc ñoái töôïng aáy.
c) Phaùp: caùc pheùp tu.
Vaäy, khi ñoïc kinh vaên Phaät giaùo, ta phaœi tuøy theo contexte maø xaùc ñònh nghóa trong töøng tröôøng hôïp moät.
PHAÙP (DHARME)
Trong khi thuaät ngöõ Phaät giaùo, khoâng coù thuaät ngöõ naøo raéc roái baèng thuaät ngöõ "Phaùp". Cuõng khoâng coù thuaät ngöõ naøo coù nhieàu nghóa sai khaùc nhö thuaät ngöõ naøy.
Tröôùc heát, lôøi Phaät daïy goïi laø phaùp: Phaät phaùp. Kinh vaø Luaät do Phaät noùi ra, goùp chung laïi cuõng goïi laø Phaùp. Cho ñeán khi hai taïng naøy ñöôïc taùch rieâng ra ñeå hôïp chung vôùi taïng A-tyø-ñaøm cuœa caùc thaùnh ñeä töœ veà sau trieån khai lôøi kinh thì goïi laø giaùo nghóa. Giaùo nghóa töùc chuœ thuyeát hay hoïc thuyeát cuœa töøng tröôøng phaùi moät, keå caœ giaùo nghóa cuœa caùc tröôøng phaùi Ñaïi thöøa, gom chung thaønh taïng Luaän.
Laïi nöõa, nhöõng thuoäc taùnh rieâng bieät cuœa söï söï vaät vaät trong theá gian cuõng goïi laø phaùp; laïi vì nhôø caùc thuoäc taùnh ñaëc thuø ñoù, giaùc quan ta môùi phaân bieät ñöôïc söï vaät naøy vôùi söï vaät khaùc. Ñoái töôïng nhaän thöùc cuœa ta khoâng phaœi laø söï vaät cuï theå maø laø thuoäc taùnh tröøu töôïng cuœa söï vaät (töùc Phaùp), cho neân noùi "vaïn phaùp duy thöùc". Nhö vaäy phaùp cuœa söï vaät roõ raøng khoâng phaœi laø söï vaät. Nhöng, veà maët thoâng tuïc, phaùp cuõng ñöôïc duøng ñeå chæ ngay caùc söï vaät ñang mang trong mình caùi phaùp ñoù. Vaø söï söï vaät vaät goïi chung laø chö phaùp (caùc Phaùp). Thaät laø raéc roái! Nhöng chöa heát ñaâu!
Phaùp laïi coøn chia ra phaùp höõu vi, phaùp voâ vi... khieán ngöôøi hoïc coù ñöôïc moät yù nieäm chính xaùc veà nghóa cuœa chö phaùp trong töøng tröôøng hôïp moät. Ñeå thaùo gôõ caùc môù boøng bong naøy, ta haõy trôœ veà vôùi nghóa goác cuœa chöõ Phaùp, cuœa ñònh nghóa ñaõ ñöôïc ñuùc keát trong 8 chöõ laø: "nhieäm trì töï taùnh, quyõ sanh vaät giaœi".
Nhieäm trì nghóa laø coù nhieäm vuï naém giöõ. Töï taùnh nghóa laø taùnh rieâng coá ñònh cuœa töøng söï vaät. Quyõ nghóa laø khuoân maãu pheùp taéc quy ñònh töøng töï taùnh moät. Sanh vaät giaœi nghóa laø khieán söï vaät töï côœi môœ ra, töï loät xaùc ra, töï phôi baøy ra vaø nhôø ñoù maø ta bieát ngay ñoù laø söï vaät gì. Nhö vaäy, "nhieäm trì töï taùnh quyõ sanh vaät giaœi": Phaùp laø caùi naém giöõ taùnh rieâng coá ñònh trong töøng söï vaät, vaø chính nhôø khuoân pheùp cuœa töøng taùnh rieâng ñoù töï phôi baøy ra maø ta bieát ngay söï vaät ñang ñaäp vaøo giaùc quan ta laø söï vaät gì. Noùi ñôn giaœn theo ngoân ngöõ ngaøy nay thì phaùp gaàn töông ñöông vôùi caùi maø ngaøy nay ta goïi laø thuoäc taùnh cuœa söï vaät. Söï vaät naøo trong theá gian cuõng coù moät soá ñaëc taùnh coá ñònh gaén lieàn vôùi noù, nhôø ñoù maø ta phaân bieät ñöôïc söï vaät naøy vôùi söï vaät khaùc.
Ñem ñònh nghóa cô baœn cuœa "phaùp" noùi treân ñaây maø rôi vaøo caùc caùch duøng cuœa chöõ Phaùp trong moïi tröôøng hôïp thì nghóa thaät cuœa noù hieän ra ngay.
Tröôùc heát, Phaùp (trong Phaät phaùp) chæ nhöõng quy taéc coá ñònh mieân vieãn chöùa ñöïng trong lôøi Phaät daïy. Do ñoù, lôøi Phaät chöùa ñöïng caùc quy taéc khaùch quan vaø coá ñònh aáy (hoaøn toaøn khoâng dính daáp gì ñeán thaàn quyeàn) cuõng goïi laø phaùp. Roài cuõng vì vaäy maø kinh ñieån ghi cheùp lôøi Phaät ñöôïc goïi laø Phaùp baœo. Thuoäc taùnh ñaëc thuø cuœa töøng söï vaät, cuõng vì tính chaát coá ñònh cuœa noù, maø ñöôïc goïi laø Phaùp. Rieát roài, treân tieán trình thoâng tuïc hoùa, phaùp ñöôïc ñoàng hoùa vôùi chính söï vaät vaø söï söï vaät vaät trong theá gian ñöôïc goïi chung moät caùch khoâng chính xaùc laø chöõ phaùp (caùc phaùp). Roõ raøng, yù nieäm chung cuœa chöõ phaùp, trong baát cöù caùch duøng naøo, ñeàu chöùa ñöïng caùi noäi dung "coá ñònh", ngaøn ñôøi khoâng ñoåi thay.
Trôœ laïi vôùi chöõ phaùp trong Phaät phaùp. Sôœ dó nhöõng gì Phaät truyeàn daïy cho chuùng thaùnh ñeä töœ ñöôïc goïi laø phaùp, laø vì caùi ñieàu ñoù goàm toaøn boä quy luaät khaùch quan, ngaøn ñôøi khoâng ñoåi, tröïc tieáp chi phoái vaø ñieàu haønh sinh hoaït noäi taâm cuœa con ngöôøi vaø moâi tröôøng sinh hoaït ngoaïi taïi cuœa noù. Quy luaät khaùch quan baát di baát dòch ñoù laø quy luaät duyeân khôœi, ñöôïc Phaät trình baøy qua hai tieán trình nhaân quaœ, dieãn bieán khaép treân haøng ngang (truïc hoaønh) vaø tieáp noái nhau theo haøng doïc (truïc tung).
Duyeân khôœi nhaân quaœ haøng ngang, ñöôïc coâ ñuùc trong ñònh thöùc naøy laø nhaân quaœ ñoàng thôøi: "Dó thöœ sanh coá, bæ sanh; dó thöœ dieät coá, bæ dieät; dó thöœ höõu coá, bæ höõu; dó thöœ voâ coá, bæ voâ". Sôœ dó coù töông quan nhaân quaœ ñoàng thôøi naøy laø vì khoâng moät söï vaät naøo trong theá gian ñöùng rieâng leœ ra maø töï hieän höõu ñöôïc. Chuùng duyeân nhau maø coù sanh khôœi.
Duyeân khôœi nhaân quaœ cuœa haøng doïc, ñöôïc coâ ñuùc trong ñònh thöùc "12 nhaân duyeân". Nhaân quaœ trong ñònh thöùc naøy laø nhaân quaœ dò thôøi: "Tieàn nhaân khôœi sanh haäu quaœ, khoâng moät quaœ naøo khoâng do nhaân tröôùc sanh ra." Trong dieãn bieán cuœa nhaân quaœ dò thôøi, coù theå coù nhaân maø khoâng coù quaœ, vì quaœ sau ñaõ bò moät nhaân khaùc maïnh hôn voâ hieäu hoùa. Nhöng ngöôïc laïi, nhaân ñaõ hieän ra quaœ thì nhaát ñònh quaœ ñoù phaœi löu xuaát töø caùi nhaân coù tröôùc ñoù. Nhaân voâ thuœy, nhöng quaœ thì coù theå höõu chung.
Hai ñònh luaät Duyeân khôœi naøy hoã trôï nhau, boå tuùc nhau, trieån khai thaønh toaøn boä giaùo phaùp Phaät, caœ veà maët nhaân sanh quan laãn vuõ truï quan Phaät giaùo. Veà sau, caùc tröôøng phaùi Tieåu thöøa vaø Ñaïi thöøa laïi caøng môœ roäng ra theâm nöõa, maø töïu thaønh giaùo nghóa cuœa töøng tröôøng phaùi moät. Nhöng cho duø giaùo nghóa cuœa caùc tröôøng phaùi coù ña daïng ñeán ñaâu, nhöng cuõng khoâng ñi leäch ra ngoaøi hai höôùng chính cuœa hai ñònh luaät: duyeân khôœi haøng ngang vaø haøng doïc naøy. Hai höôùng chính ñoù taïo thaønh hai heä thoáng cuœa Phaùp Phaät laø: Phaùp taùnh vaø Phaùp töôùng. Phaùp taùnh nghieâng veà nghóa "khoâng", laø baét goác töø töù ñeá. Phaùp töôùng thieân veà "höõu", laø baét nguoàn töø 12 nhaân duyeân. Phaùp taùnh chuyeân thuyeát minh chôn lyù, caœ tuïc laãn chôn. Phaùp töôùng chuyeân thuyeát minh Taâm lyù hoïc, töø caïn ñeán saâu.
Toång hôïp phaùp taùnh vaø phaùp töôùng, khieán töôùng vaø taùnh dung thoâng nhau, nhö trong heä thoáng "bình thoâng nhau", ñoù laø Phaùp chôn chính, ñích thöïc cuœa Phaät vaäy.
PHAÙP (Dharma) vaø PHAÄT (Bouddha) töø Nguyeân Thuœy ñeán Ñaïi Thöøa:
Caùi maø Cuø Ñaøm phaùt kieán trong ñeâm Thaønh ñaïo ñöôïc goïi laø Phaùp (dharma). Phaùp laø nhöõng quy luaät khaùch quan, ngaøn ñôøi khoâng ñoåi, chi phoái toaøn boä nhaân sinh vaø vuõ truï.
Phaùp ñoù ñöôïc Phaät noùi cho ñeä töœ Thanh Vaên nghe, vaø veà sau ñöôïc ghi cheùp ñaày ñuœ trong caùc baœn vaên A Haøm, ñaëc bieät laø trong Trung A Haøm. Phöông phaùp aùp duïng ñeå hieän thöïc hoùa Phaùp thì ñöôïc ghi cheùp trong Taïp A Haøm. Ñaây laø gia taøi chung cuœa toaøn theå Phaät giaùo ñoà, Tieåu cuõng nhö Ñaïi.
Cuø Ñaøm nhôø phaùt kieán ñöôïc Phaùp maø thaønh Phaät. Phaät khoâng ñeœ ra Phaùp maø chính Phaùp ñeœ ra Phaät. Phaät khoâng laø caùi gì heát, neáu trong Phaät khoâng coù Phaùp thaép saùng.
Vì Phaùp quan troïng nhö vaäy, cho neân veà sau, khi caùc tröôøng phaùi khai trieån khai phaùp, ñeå bieát roõ caùi thöïc chaát cuœa phaùp laø gì, hoï ñi tìm caùi tinh yeáu cuœa Phaùp, meänh danh laø phaùp taùnh (dharmata). Taát caœ caùc phaùp trong phaùp giôùi ñeàu coù chung moät phaùp taùnh aáy. Roài töø tinh yeáu cuœa phaùp, hoï tieán tôùi tinh yeáu cuœa Phaät, meänh danh laø Phaät taùnh (Bouddhata). Vaø vì Phaät ñoàng nhaát vôùi Phaùp, cho neân hoùa ra phaùp taùnh cuõng töùc laø Phaät taùnh maø thoâi. Coù khaùc nhau chaêng, laø chæ ôœ moät ñieåm: ôœ trong loaïi voâ tình thì goïi laø phaùp taùnh, coøn ôœ trong loaïi höõu tình thì goïi laø Phaät taùnh.
Ñaïi Thöøa ra ñôøi nhaèm luùc khaùi nieäm phaùp taùnh ñaõ ñöôïc caùc tröôøng phaùi tröôùc ñoù trieån khai khaù tinh töôøng roài, cho neân hoï chæ tieáp tuïc baèng caùch len saâu thaúm vaøo Phaät taùnh. Baét ñaàu laø vôùi kinh vaên Baùt Nhaõ, ñeå ñi ñeán chung keát laø vôùi kinh vaên Phaùp Hoa baèng lôøi khaúng ñònh döùt khoaùt: "Nhöùt thieát chuùng sanh giai höõu Phaät taùnh". Giaùo nghóa Phaät taùnh ñeán ñaây hoaøn toaøn vieân maõn. Vaø roài cuõng töø ñaây, Ñaïi thöøa khoâng coøn ñaët naëng troïng taâm cuœa Phaät giaùo vaøo moät ñöùc Phaät ñoäc toân laø caùi caù theå cuœa ñöùc Cuø Ñaøm nhö tröôùc nöõa. Moät ñöùc Phaät phoå quaùt (Bouddha - universel) ñöôïc thay theá vaøo. Bôœi leõ, taát caœ chuùng sanh ñeàu coù Phaät taùnh, thì ai cuõng coù khaœ naêng thaønh Phaät heát: hoaëc ñaõ thaønh, hoaëc ñang thaønh, hoaëc seõ thaønh. Nhö vaäy, "Nhöùt Phaät" chuyeån thaønh "Ña Phaät" (neân bieát theâm raèng, chính trong A Haøm, ñöùc Cuø Ñaøm cuõng ñaõ coù noùi lòch söœ 7 ñöùc Phaät quaù khöù ra ñôøi tröôùc Ngaøi).
Treân caên baœn ña Phaät quan, thay theá choã ñoäc Phaät quan, Ñaïi Thöøa môœ ra moät chaân trôøi saùng laùn cho söï phaùt huy cuœa Phaät giaùo baønh tröôùng ngoaïn muïc qua caùc nöôùc Ñoâng phöông vaø höùa heïn moät tieán trình toát ñeïp hôn nöõa ñoái vôùi nhieàu daân toäc khaùc trong töông lai xa. Trong moät nhaân loaïi ñaày ñau khoå, coù gì khích leä cho con ngöôøi baèng caùi thoâng ñieäp nhaéc ñi nhaéc laïi cho con ngöôøi nhôù raèng noù coù Phaät taùnh vaø coù khaœ naêng thaønh Phaät moät ngaøy naøo ñoù.
Treân ñaây laø lyù do vì sao ñaïo Phaät vôùi moät ñöùc Phaät ñoäc toân ñaõ suy taøn ôœ chính ngay treân queâ höông AÁn Ñoä, nhöng laïi baønh tröôùng ngoaïn muïc ôœ nhöõng phaàn ñaát aên gôœi naèm nhôø ôœ beân ngoaøi queâ höông. phaät taùnh quaœ laø lieàu thuoác boå cöïc maïnh ñoái vôùi nhaân loaïi chìm ñaém trong khoå ñau. Söùc maïnh cuœa Phaät taùnh töôœng e coøn maõnh lieät hôn söùc maïnh cuœa "mieáng côm manh aùo" höùa heïn seõ ñöôïc chia xeœ ñoàng ñeàu cho moät thieân ñöôøng traàn gian!
Taát caœ nhöõng nhaän xeùt treân ñaây cho ta thaáy raèng, treân caên baœn, Ñaïi Thöøa khoâng heà ñi leäch ra khoœi höôùng ñi nguyeân thuœy. Ñaïi Thöøa chæ taêng saâu cho Nguyeân thuœy, khieán Dharma cuœa Phaät trôœ thaønh voâ cuøng nhaân baœn, khoâng moät ñaïo naøo saùnh kòp. Nhöõng ai nghieân cöùu Ñaïi Thöøa ñöøng neân queân ñieàu ñoù. Vaø cuõng ñöøng ngaïc nhieân gì heát, khi thaáy caùc kinh Ñaïi Thöøa, nhö Baùt Nhaõ, Hoa Nghieâm, Phaùp Hoa, ít noùi ñeán Thích Ca maø noùi nhieàu veà Phaät taùnh vôùi voâ soá Phaät xuaát hieän. Roài cuõng do ñoù maø Ñaïi Thöøa ít ñeà caäp ñeán caùc pheùp tu nguyeân thuœy maø chæ chuyeân thieân troïng veà haïnh Boà Taùt vôùi 6 haïnh Ba la Maät vaø caùc teá haïnh vuïn vaët trong neáp soáng bình thöôøng haèng ngaøy.
Caùc kinh Tieåu phaåm Baùt Nhaõ vaø Ñaïi phaåm Baùt Nhaõ cho ta thaáy roõ chuyeån höôùng môœ roäng môùi naøy: Töø ñöùc Thích Ca, coù theå chuyeån qua ñöùc Phaät phoå quaùt, töø ñöùc Phaät ñoäc toân chuyeån qua Phaät taùnh vôùi haèng haø sa soá Phaät xuaát hieän. Phaät taùnh (Bouddhata) quaœ thaät ñaõ ñöa Phaät giaùo leân ñòa vò moät toân giaùo cuœa toaøn theå nhaân loaïi.
Trong Phaät giaùo Ñaïi Thöøa, coøn coù moät khaùi nieäm khaùc nöõa, ñoù laø Phaùp thaân. Khi Phaät coøn taïi theá, Ngaøi töø choái khoâng traœ lôøi nhöõng caâu hoœi sieâu hình, nhö: "Phaät coøn hay maát sau khi Nieát Baøn." Nhöng ñeán Ñaïi Thöøa khaúng ñònh raèng: "Phaät coøn trong Phaùp vaø thaân aáy goïi laø Phaùp thaân".
Noùi cho deã hieåu hôn, thaân aáy chính laø chôn nhö. Vì sau khi thaønh Phaät, Ngaøi ñoàng nhaát vôùi Chôn nhö, khoâng hai khoâng khaùc. Ngaøi töø Chôn nhö löu loä vaø trôœ veà vôùi Chôn nhö. Ñoù laø nghóa cuœa chöõ Nhö Lai maø Phaät thöôøng töï xöng trong kinh vaên A Haøm.
PHAÙP PHAÄT
Nhöõng gì Phaät chöùng ngoä trong ñeâm thaønh ñaïo, goïi laø Phaùp (Ñaït ma). Phaùp nghóa laø nhöõng quy luaät ngaøn ñôøi khoâng ñoåi chi phoái toaøn boä sinh hoaït noäi taâm con ngöôøi, phaœi tìm hieåu hai maët voïng chôn cuœa noù ñeå bieát caùi chôn dieän muïc cuœa hai maët aáy laø nhöõng gì? Ñoàng thôøi, laïi phaœi y theo phöông phaùp cuï theå naøo ñoù ñeå hieän thöïc hoùa caùc kieán thöùc veà hai maët aáy. Phaàn ñaàu laø phaàn "hoïc", phaàn sau môùi laø phaàn coát tuœy, vì nhôø phaàn naøy maø Phaùp Phaät nhaäp theá, khieán töï do toœa ra hieän töôïng giaùc ngoä ñeå thaønh Phaät. Hoïc laø ñieàu kieän caàn. Tu môùi laø ñieàu kieän ñuœ. Ngöôøi Phaät töœ thieáu phaàn thöù hai, chöa haún laø ngöôøi Phaät töœ chaân chaùnh. Do ñoù, ñòa vò cuœa ngöôøi xuaát gia vöôït hôn ñòa vò cuœa ngöôøi taïi gia raát xa.
Sau ñaây, xin noùi rieâng veà noäi dung yù nghóa cuœa moãi phaàn:
I/- Phaùp cuœa Phaät truyeàn daïy, goàm toùm trong hai coâng thöùc cô baœn: töù ñeá vaø möôøi hai nhaân duyeân. Boán ñeá laø sô ñoà cuœa toaøn boä toøa nhaø Phaät giaùo. Möôøi hai nhaân duyeân laø caùi hoàn soáng ñoäng cuœa toøa nhaø vó ñaïi aáy maø ñænh cao choùt voùt laø quy luaät duyeân khôœi. Ngaøn kinh muoân luaän trong Phaät giaùo töø Nguyeân thuœy cho ñeán Ñaïi Thöøa, ñeàu truï treân caùi hoàn Duyeân khôœi vaø ñeàu töø ñaây maø trieån khai giaùo nghóa muoân maøu muoân saéc veà sau.
Rieâng toøa nhaø töù ñeá goàm coù hai ngaên töông thoâng nhau. Ngaên "khoå-taäp" thuyeát minh veà nhaân quaœ theá gian. Ngaên "dieät-ñaïo" thuyeát minh veà nhaân quaœ xuaát theá gian. Duyeân khôœi trong ngaên ñaàu trieån khai thaønh moân Taâm lyù hoïc cuœa Phaät giaùo maø tieâu bieåu laø trieát hoïc A-tyø-ñaøm, trieát hoïc Duy thöùc, trieát hoïc K.T. (dieãn tieán töø caïn ñeán saâu). Duyeân khôœi trong ngaên sau, trieån khai ñeán möùc cuøng toät laøm tieâu bieán heát boùng daùng cuœa Duyeân khôœi (thöïc chaát laø do haønh trì) taïo thaønh moân Baœn theå luaän cuœa Phaät giaùo, maø tieâu bieåu laø giaùo nghóa Khoâng trong toâng Thaønh Thaät vaø trong Toâng Baùt Nhaõ. Taâm lyù hoïc cuœa Phaät giaùo, goïi laø Phaùp töôùng hay Höõu löu, Höõu toâng. Baœn theå hoïc trong Phaät giaùo goïi laø Phaùp taùnh hay Khoâng löu, Khoâng toâng.
Phaät töœ khoâng hieåu heát giaùo nghóa Phaät giaùo veà Höõu toâng vaø Khoâng toâng, vaø giaœ söœ Phaät töœ ñoù vieát ñöôïc caœ ngaøn boä luaän ñeå trình baøy toaøn boä söï hieåu bieát cuœa mình (nhö Theá Thaân chaúng haïn) thì ñoù cuõng chæ ñöôïc goïi laø Luaän sö hay Ñaïi Luaän sö, töùc laø loaïi trieát gia, chöa chaéc ñaõ ñaït ñöôïc thöïc chöùng thöïc ñaéc.
Haøng thöïc chöùng thöïc ñaéc ñoù môùi ñuùng nghóa laø Phaät töœ theo ñuùng truyeàn thoáng cuœa Phaät vaø keá tieáp Phaät maø "thieäu long Phaät chuœng" meänh danh laø Toå. Toå laø loaïi ñaïo só, tieán böôùc treân daáu veát cuœa Phaät ñaït ñöôïc keát quaœ voâ thöôïng, toái haäu aáy, Phaät töœ phaœi theo phaùp Phaät maø thöïc haønh trong thöïc teá ñôøi soáng haøng ngaøy.
II/- Thöïc haønh Phaùp Phaät: Phöông phaùp thöïc haønh duy nhaát laø: Thieàn. Phaät nhôø Thieàn maø ngoä ñaïo. Ñeä töœ Phaät khoâng theå khoâng do Thieàn maø thaønh ñöôïc chaùnh quaœ. Ñoù laø quy luaät.
Noùi veà Thieàn thì ñaïi khaùi coù hai loaïi Thieàn: Thieàn Nhö Lai vaø Thieàn Toå Sö. Loaïi Thieàn sau laø bieán theå cuœa loaïi Thieàn tröôùc. Thöïc chaát cuõng chæ laø moät, nhöng loang hôn vaø deã aùp duïng hôn. Ngoaøi hai loaïi Thieàn naøy, coøn coù nhieàu loaïi Thieàn khaùc, chaúng haïn nhö Thieàn Chæ Quaùn cuœa Thieân Thai, Thieàn Hoa Nghieâm cuœa Hieàn Thuœ... nhöng haäu quaœ khoâng to lôùn baèng hai loaïi chính.