CHÖÕ HIEÁU TRONG TUÏC NGÖÕ, CA DAO VIEÄT NAM
Thích Nguyeân Sieâu
Coâng Cha nhö nuùi Thaùi Sôn,
Nghóa Meï nhö nöôùc trong nguoàn chaûy ra.
Tinh thaàn hieáu ñeã cuûa ngöôøi AÙ Ñoâng noùi chung vaø daân toäc Vieät Nam noùi rieâng ñaõ thaám saâu vaøo xöông tuûy cuûa moïi ngöôøi, vaø phaùt khôûi ra söï sinh hoaït beân ngoaøi taïo neân nhöõng neùt ñeïp cao quyù, thaønh ca dao, tuïc ngöõ, thaønh ñaëc tính tinh thaàn Ñoâng Phöông. Coù leõ chæ coù ngöôøi AÙ Ñoâng môùi coù tuïc leä chuùc thoï cho oâng baø, cha meï vaø cuõng coù leõ chæ coù ngöôøi AÙ Ñoâng môùi yeâu chuoäng tinh thaàn "ñaïi gia ñình" – OÂng baø, cha meï, con chaùu, chaét, chuùt chít... soáng quaây quaàn ñaàm aám treân cuøng moät maûnh ñaát gia tieân, bao boïc bôûi luõy tre xanh, haøng daäu boâng buït – Vaø vì theá neân tình thaân ñöôïc naåy nôû, ñôm hoa keát traùi ñeå luoân luoân gaàn guõi, thöông yeâu vaø ñuøm boïc vôùi nhau.
Coù hình aûnh naøo ñeïp hôn caûnh gia ñình xum hoïp trong nhöõng buoåi chieàu nhaøn nhaõ, gioù hiu hiu nheï thoåi vöøa ñuû ñeå baø naèm voõng ñu ñöa, tay oâm ñöùa chaùu nhoû nheø nheï haùt ru chaùu döôùi boùng maùt cuûa haøng caây sau vöôøn; oâng ngoài keå truyeän coå tích vôùi ñaøn chaùu vaây quanh vöøa laéng tai theo doõi vöøa nhoå toùc saâu, thænh thoaûng laïi chen vaøo nhöõng caâu hoûi thô ngaây laøm caâu chuyeän theâm roän raøng giöõa höông thôm cuûa hoa cau, hoa böôûi ngaït ngaøo trong khoâng gian mieàn thoân daõ. Hoaëc nhöõng buoåi toái: "... Cha toâi ngoài xem baùo, me toâi ngoài ñan aùo, beân caây ñeøn daàu hao..."
Tinh thaàn chòu thöông chòu khoù cuûa ngöôøi phuï nöõ Vieät Nam ñöôïc dieãn ñaït qua nhöõng caâu thô sau ñaây cuûa Traàn Keá Xöông caøng laøm noåi baät nhöõng ñöùc tính hy sinh cuûa ngöôøi meï, ngöôøi vôï:
– Quanh naêm buoân baùn ôû ven soâng.
Nuoâi ñuû naêm con vôùi moät choàng...
Meï ñaõ taûo taàn thöùc khuya, daäy sôùm lo vieäc tang taàm, thu veùn nhaø cöûa, khoâng nhöõng lo cho con maø coøn phaûi lo cho ngöôøi choàng thö sinh chæ bieát vieäc buùt nghieân:
– Canh moät doïn cöûa doïn nhaø,
Canh hai deät cöûi, canh ba ñi naèm,
Canh tö böôùc sang canh naêm,
Trình anh daäy hoïc chôù naèm laøm chi.
Lôõ mai Chuùa môû khoa thi,
Baûng vaøng kia cuõng seõ ñeà teân anh.
Hay laø:
– ... Nöûa ñeâm veà saùng gaùnh goàng nuoâi con...
– Nuoâi con buoân baùn taûo taàn,
Chæ mong con lôùn neân thaân vôùi ñôøi.
Nhöõng khi traùi naéng trôû trôøi,
Con ñau laø meï ñöùng ngoài khoâng yeân.
Troïn ñôøi vaát vaû trieàn mieân,
Chaïy lo baùt gaïo ñoàng tieàn nuoâi con.
Taám loøng cuûa meï thaät bao la, meânh moâng nhö trôøi beå, maëc thaân gaày yeáu, hao moøn chæ mong cho con ñöôïc khoân lôùn, meï ñaõ vaét caïn doøng söõa thôm cho con ñöôïc no ñuû:
– Boàng con cho buù moät hoài,
Meï ñaõ heát söõa con voøi, con la.
Laïi coøn nhöõng khi con ñau oám, meï naøo ñöôïc an giaác:
– Con ho loøng meï tan taønh,
Con soát loøng meï nhö bình nöôùc soâi.
Meï ñaõ ñem heát söùc mình ñeå baûo boïc, che chôû cho con ñöôïc an laønh, bình yeân:
– Nuoâi con chaúng quaûn chi thaân,
Choã öôùt meï naèm, choã raùo con laên.
Taám loøng meï traûi roäng bao la, khoâng nghó gì ñeán söùc khoûe baûn thaân chæ nhaát möïc lo cho con, duø suoát ñeâm khoâng chôïp maét:
– Gioù muøa thu meï ru con nguû,
Naêm canh chaøy thöùc ñuû vöøa naêm.
Naøo ñaõ heát, ngoaøi vieäc chaêm nuoâi, cho con buù môùm, meï phaûi thay cha nuoâi daïy con caùi:
– ... Daïy con ñeøn saùch thieáp laøm phuï thaân...
Meï coøn phaûi naêng ñoäng hôn, xoâng xaùo hôn ñeå giaùo duïc, truyeàn ñaït cho con nhöõng kinh nghieäm caù nhaân mong con khoân ngoan, thaønh ñaït trong xaõ hoäi:
– Ví daàu caàu vaùn ñoùng ñinh,
Caàu tre laéc leûo gaäp gheành khoù ñi.
Khoù ñi, meï daét con ñi,
Con ñi tröôøng hoïc, meï ñi tröôøng ñôøi.
Vì theá ngöôøi meï ñöôïc ví: "Meï giaø baèng ba haøng daäu". Haïnh phuùc thay cho nhöõng ai coøn coù meï ñeå chia xeû nieàm vui, noãi buoàn, ñeå ñöôïc meï lo laéng chaêm soùc nhö ngaøy coøn thô, ñeå ñöôïc haàu haï gaàn guõi vôùi meï. Coù meï ñeå thaáy mình vaãn treû thô nhö ngaøy naøo:
– Coù cha coù meï thì hôn,
Khoâng cha khoâng meï nhö ñôøn ñöùt giaây.
Ñôøn ñöùt giaây coøn tay noái laïi,
Cha meï maát roài con phaûi moà coâi.
Naøo ñaõ heát, meï vaãn lo toan vaát vaû trong phaän daâu con, coù söùc chòu ñöïng naøo baèng boån phaän ngöôøi con daâu ñeø naëng treân hai vai cuûa meï, daãu choàng coù lô laø, laïnh nhaït, nhöng vaãn khoâng thaát xuaát traùch nhieäm caù nhaân, qua nhöõng caâu ca dao sau ñaây:
– Gioù ñöa buïi chuoái sau heø,
Anh meâ vôï beù boû beø con thô.
Con thô tay aüm tay boàng,
Tay daét meï choàng ñaàu ñoäi thuùng rôm.
Chöõ hieáu khoâng nhöõng chæ theå hieän trong boån phaän ngöôøi con, maø coøn raøng buoäc caû ngöôøi con daâu nöõa. Cuï baø Phan Boäi Chaâu ñaõ thay cuï oâng haàu haï, thuoác thang cho thaân sinh cuï oâng nay ñau, mai oám trong caûnh gia ñình tuùng thieáu vôùi caùc con thô daïi trong suoát thôøi gian cuï oâng lo vieäc nöôùc. Göông hy sinh, tieát lieät cuûa ngöôøi phuï nöõ Vieät Nam ñieån hình qua tinh thaàn traùch nhieäm cuûa cuï baø Phan Boäi Chaâu laøm raïng rôõ giaù trò thieâng lieâng tình nghóa gia ñình.
Ngöôøi xöa ra ñi lo vieäc nöôùc ñaõ nhaén nhuû vôï nhaø:
– Anh ñi, em ôû laïi nhaø,
Vöôøn daâu em boùn meï giaø em troâng.
– Con coø laën loäi bôø soâng,
Gaùnh gaïo ñöa choàng tieáng khoùc næ non,
– Naøng veà nuoâi caùi cuøng con,
Ñeå anh traåy hoäi nöôùc non Cao Baèng.
Baèng taâm tình cuûa ngöôøi choàng phaûi vaéng nhaø buoân baùn phöông xa, ñaõ aân caàn nhôø caäy vôï lo toan moïi vieäc vaø chaêm soùc meï giaø sao cho troøn caâu hieáu kính:
– Nhaø anh chæ coù moät gian,
Nöûa thôøi laøm beáp, nöûa toan laøm buoàng.
Anh caäy em coi soùc traêm ñöôøng,
Ñeå anh buoân baùn traåy tröông thoâng haønh.
Coøn chuùt meï giaø nuoâi laáy cho anh,
Ñeå anh buoân baùn thoâng haønh ñöôøng xa.
Lieäu maø thôø kính meï giaø,
Ñöøng tieáng naëng nheï ngöôøi ta cheâ cöôøi.
Vai troø cuûa ngöôøi meï quan troïng bieát laø chöøng naøo:
– Moà coâi cha aên côm vôùi caù,
Moà coâi meï, loùt laù maø naèm.
– Gioù ñöa buïi truùc ngaõ quì,
Vì cha con phaûi luïy dì, dì ôi!
Phaûi chaêng vì theá con caùi thöôøng coù khuynh höôùng thöông yeâu vaø thaân caän vôùi meï hôn? Noùi nhö theá khoâng coù nghóa laø vai troø cuûa ngöôøi cha khoâng quan troïng:
– Con coù cha nhö nhaø coù noùc,
Con khoâng cha nhö noøng noïc ñöùt ñuoâi.
– Coøn cha goùt ñoû nhö son,
Ñeán khi cha maát, goùt con ñen sì.
Coøn cha nhieàu keû yeâu vì,
Moät mai cha thaùc ai thì nuoâi con?
Söï chaêm soùc cuûa cha coù theå khoâng chaêm chuùt tæ mæ baèng meï, nhöng hoaøn caûnh baét buoäc cha cuõng vaãn lo cho con ñöôïc no daï:
– Nghieâng bình môû hoäp nuùt ra,
Con ôi, con buù cho cha yeân loøng.
Cha tuy giaø nhöng khoâng quaûn ngaïi, cuõng vaãn phaûi lo sinh keá trong vai troø coät truï cuûa gia ñình, vì theá hình aûnh ngöôøi cha cuõng raát ñaäm neùt trong taâm khaûm cuûa moïi ngöôøi trong nhaø:
– Cha toâi tuy ñaõ giaø roài,
Nhöng coøn laøm luïng ñeå nuoâi caû nhaø.
Sôùm hoâm vöøa gaùy tieáng gaø,
Cha toâi ñaõ daäy ñeå ra ñi laøm.
Vaéng boùng ngöôøi cha laøm cho gia ñình troáng vaéng, quaïnh hiu:
– Vaéng ñaøn oâng quaïnh nhaø.
Hôn theá nöõa, trong vai troø giaùo huaán ñaøn con, ngöôøi cha bao giôø cuõng coi troïng vaø nghieâm minh hôn, do ñoù aûnh höôûng giaùo duïc ngöôøi cha thöôøng toát ñeïp vaø taùc duïng nhieàu hôn meï:
– Con hö taïi meï, chaùu hö taïi baø.
Hoaëc:
– Meï ñaùnh moät traêm, khoâng baèng cha haêm moät tieáng.
– Meï daïy thôøi con kheùo,
Cha daïy thôøi con khoân.
Daãu thöông yeâu, gaàn guõi vôùi meï nhieàu hôn con cuõng khoâng queân ñöôïc coâng ôn döôõng duïc cuûa cha, bao giôø cuõng haèn saâu trong taâm trí:
– Khoân ngoan nhôø aám cha oâng,
Laøm neân phaûi ñoaùi toå toâng phuïng thôø,
Ñaïo laøm con chôù höõng hôø,
Phaûi ñem hieáu kính maø thôø töø nghieâm.
Bieát bao nhieâu aùng vaên thô, ca dao, tuïc ngöõ taùn thaùn coâng ñöùc Cha vaø Meï, caùi haïnh phuùc coù ñöôïc cha meï veïn toaøn ñeå nhaát taâm hieáu kính ñaõ laøm cho bao nhieâu ngöôøi con thieáu vaéng cha meï phaûi öôùc ao ngaäm nguøi:
– AÂn cha naëng laém ai ôi!
Nghóa meï baèng trôøi, chín thaùng cöu mang.
– Vaúng nghe chim vòt keâu chieàu,
Baâng khuaâng nhôù meï chín chieàu ruoät ñau.
Nhôù ôn chín chöõ cuø lao,
Ba naêm nhuõ boä bieát bao nhieâu tình?
– Ngaøy naøo em beù coûn con,
Baây giôø em ñaõ lôùn khoân theá naøy.
Côm cha, aùo meï, coâng thaày,
Nghó sao cho boõ nhöõng ngaøy öôùc ao.
– Laøm trai ñuû neát traêm ñöôøng,
Tröôùc tieân ñieàu hieáu, ñaïo thöôøng xöa nay.
Coâng cha ñöùc meï cao daøy,
Cöu mang tröùng nöôùc nhöõng ngaøy coøn thô.
Nuoâi con khoù nhoïc ñeán giôø,
Tröôûng thaønh con phaûi bieát thôø song thaân.
Thöùc khuya daäy sôùm cho caàn,
Quaït noàng aáp laïnh giöõ phaàn ñaïo con.
"Xaûy nhaø ra thaát nghieäp", meï cha coù bieát loøng con thöông nhôù khoân nguoân, taâm hieáu kính mang mang, luoân töôûng nhôù ñeán coâng ôn sinh döôõng cuûa ñaáng sinh thaønh:
– Ngoài buoàn nhôù meï ta xöa,
Mieäng nhai côm buùng, löôõi löøa caù xöông.
– Ngoù laàn nuoät laït maùi nhaø,
Bao nhieâu nuoät laït, em thöông meï giaø baáy nhieâu.
– Chieàu chieàu ra ñöùng ngoõ sau,
Troâng veà queâ meï ruoät ñau chín chieàu.
– Gioù ñöa caây cöûu lyù höông,
Töø xa cha meï thaát thöôøng böõa aên.
Saàu rieâng côm chaúng muoán aên,
Ñaõ böng laáy baùt, laïi daèn xuoáng maâm.
Phaûi xa nhaø loøng ñau nhö caét, bieát coù ai sôùm hoâm phuïng döôõng meï cha, ñeå con khaéc khoaûi nhôù thöông:
– Loøng rieâng nhôù meï, thöông cha,
Boùng chim taêm caù bieát laø tìm ñaâu?
Trong voøng binh löûa daõi daàu,
Bô vô löu laïc, baïn baàu cuøng ai?
– Ra ñi boû meï ôû nhaø,
Goái nghieâng ai söûa, meï giaø ai naâng?
– Moät mai cha meï yeáu giaø,
Baùt côm ñoâi ñuõa, kyû traø ai daâng?
– Ñeâm ñeâm khaán nguyeän Phaät Trôøi,
Caàu cho cha meï soáng ñôøi vôùi con.
Cha meï coù hay loøng con nhö muoái xaùt, chæ mong sao cha meï ñöôïc ñaày ñuû, mong ñöôïc saùng thaêm toái vieáng, mong daâng ñeán cha meï mieáng ngon vaät laï toû loøng hieáu kính phuïng thôø meï cha:
– Toâm caøng loät voû boû ñuoâi,
Giaõ gaïo cho traéng ñaëng nuoâi meï giaø.
Ñoùi loøng aên hoät chaø laø,
Ñeå côm nuoâi meï, meï giaø yeáu raêng.
– Ñaây baùt côm ñaày naëng öôùc mong,
Meï ôi, ñaây ngoïc (1) vôùi ñaây loøng,
Ñaây tình con naëng trong tha thieát,
Ôn nghóa sanh thaønh, chöa traû xong.
(1) Haït gaïo laø haït ngoïc.
– Leân chuøa thaáy Phaät muoán tu,
Veà nhaø thaáy meï coâng phu sao ñaønh?
Meï giaø ôû tuùp leàu tranh,
Sôùm thaêm toái vieáng môùi ñaønh daï con.
– Cau non kheùo böûa cuõng daøy,
Traàu teâm caùnh phöôïng ñeå thaày meï xôi.
– Ai veà toâi gôûi buoàng cau,
Buoàng tröôùc kính meï, buoàng sau kính thaày.
Ai veà toâi göûi ñoâi giaày,
Phoøng khi möa gioù ñeå thaày meï ñi.
Cha meï nuoâi con ôn saâu nghóa naëng, daãu nhoïc nhaèn vaát vaû con cuõng chaúng öu tö:
– Daán mình gaùnh nöôùc laøm thueâ,
Mieãn nuoâi ñöôïc meï, quaûn gì laø thaân .
Laøm con aên ôû sao cho phaûi ñaïo, mình bieát hieáu kính meï cha ñoù laø taám göông toát cho con caùi noi theo "soùng tröôùc laøm sao, soùng sau nhö vaäy", coù heát loøng thôø phuïng meï cha môùi mong sanh con hieáu nghóa:
– Neáu mình hieáu vôùi meï cha,
Chaéc con cuõng hieáu vôùi ta khaùc gì.
Neáu mình aên ôû voâ nghì,
Ñöøng mong con hieáu laøm gì uoång coâng.
Hoaëc:
– Hieáu thuaän sinh ra con hieáu thuaän,
Ngoã nghòch naøo con coù khaùc chi!
Xem thöû tröôùc theàm möa xoái nöôùc,
Gioït sau, gioït tröôùc chaúng sai gì!
– Ngöôøi xöa khoù nhoïc nuoâi mình,
Khaùc gì mình ñaõ heát tình nuoâi con.
Suoát moät ñôøi soáng trong tình thöông cuûa cha meï, bieát bao coâng khoù cho con ñöôïc neân ngöôøi, bao lo laéng hy sinh, nhoïc nhaèn mong con ñöôïc ñaày ñuû khoâng thua baïn, keùm beø. Nay cha meï khoâng coøn, ñau ñôùn bieát döôøng naøo, duø nuoái tieác bao nhieâu cuõng khoâng laøm sao ñöôïc. Baïn hôõi! Ngay baây giôø haõy laøm baát cöù ñieàu gì coù theå laøm ñöôïc cho cha meï ñeå sau naøy coù muoán cuõng khoâng theå naøo thöïc hieän ñöôïc:
– ... Ñoä nhoû toâi khoâng tin,
Ngöôøi thaân yeâu seõ maát.
Hoâm aáy toâi söõng sôø,
Vaø nghi ngôø trôøi ñaát.
Töø nay toâi heát thaáy,
Treân traùn meï hoân con.
Nhöõng khi con phaûi ñoøn,
Ñau loøng meï la laãy.
Kìa nhôø ai sung söôùng,
Meï con voã veà nhau.
Tìm meï, con khoâng thaáy,
Khi buoàn bieát troán ñaâu?...
Hieáu ñeã khoâng phaûi laø nhöõng lôøi ñaõi boâi, nhöõng xoùt xa khoâng thaät töø cöûa mieäng, nhöõng ao öôùc baâng quô khoâng bao giôø thöïc hieän, maø chöõ Hieáu phaûi ñöôïc theå hieän baèng nhöõng haønh ñoäng cuï theå, baèng nhöõng chaêm soùc, haàu haï, phuïng döôõng xuaát phaùt töï ñaùy taâm hoàn vôùi loøng thöông quyù chaân thaät.
Muøa Vu Lan laø muøa baùo Hieáu, muøa cho caùc ngöôøi con töôûng nhôù ñeán coâng ñöùc sinh thaønh cuûa cha meï, mong muoán laøm ñieàu gì toát ñeïp hôn ñeå ñeàn ñaùp xöùng ñaùng coâng ôn döôõng duïc cuûa meï cha. Nhôù ôn vaø baùo Hieáu luoân luoân laø nhöõng suy tö trieàn mieân, saâu ñaäm trong thaâm taâm moïi ngöôøi con Vieät.
– Phuïng döôõng Cha vaø Meï,
Laø coâng ñöùc toái thöôïng.