YÙ Nghóa Ba Caùi Laïy Cuûa Phaät Giaùo
Taâm Dieäu
Laïy hay coøn goïi laø Leã Baùi, laø nghi thöùc raát phoå thoâng trong daân gian, mang yù nghóa baøy toû loøng bieát ôn vaø nieàm toân kính ñeán vôùi caùc ñaáng thaàn linh, caùc baäc tieân hieàn coù coâng khai phaù giang sôn, baûo veä sôn haø xaõ taéc, vaø toå tieân doøng hoï tieáp noái.
Daân toäc Vieät Nam chòu aûnh höôûng saâu ñaäm vaên hoaù Trung Hoa, neân vieäc leã laïy, töø hình thöùc ñeán noäi dung, töø leã toå tieân oâng baø ôû nhaø cho ñeán leã laïy Trôøi, Phaät, Thaùnh, Thaàn ôû ñình, chuøa, laêng, mieáu cuõng ñeàu bò aûnh höôûng theo.
Haàu heát caùc toân giaùo ñeàu coù leã laïy nhöng vôùi nghi thöùc vaø yù nghóa khaùc nhau. Vôùi Phaät Giaùo, yù nghóa vaø caùch thöùc leã laïy khaùc vôùi caùc ñaïo giaùo khaùc.
Ñaïo Phaät baét nguoàn töø AÁn Ñoä. Taïi xöù naøy ngaøy xöa, daân chuùng thöôøng baøy toû loøng toân kính chaân thaønh ñeán moät ngöôøi naøo ñoù hoï ngöôõng moä kính meán baèng caùch quyø xuoáng saùt ñaát, ñaët traùn mình leân chaân cuûa vò aáy. Ñöùc Phaät laø vò Ñaïo Sö, laø baäc giaùc ngoä ñöôïc toân kính ñaëc bieät taïi xaõ hoäi AÁn Ñoä thôøi baáy giôø.
Luùc ñöùc Phaät coøn taïi theá, moãi laàn nghe phaùp hay thöa thænh vieäc gì, chö taêng thöôøng chaép tay laïy ba laïy roài thöa hoûi hay ngoài nghe phaùp. Ñöùc Phaät maëc nhieân chaáp nhaän cung caùch naøy nhö laø moät tuïc leä coù töø laâu ñôøi cuûa xaõ hoäi AÁn Ñoä. Tuy vaäy Ngaøi cuõng khoâng ñaët thaønh nghi thöùc leã laïy maø ñeå tuøy taâm caùc ñeä töû.
Sau khi Phaät Nieát Baøn, hình thöùc leã nghi vaø söï toân kính aáy vaãn ñöôïc duy trì trong caùc haøng ñeä töû cuûa Ngaøi. Söï duy trì hình thöùc aáy vôùi muïc ñích laø luoân luoân xem ñöùc Phaät nhö coøn taïi theá. Chö taêng moãi khi tuïng kinh oân laïi lôøi Ngaøi daïy, phaûi maëc aùo caø sa töùc aùo maàu hoaïi saéc trang nghieâm, laïy Phaät ba laïy. Haøng ñeä töû taïi gia cuõng theo quyù chö taêng laïy Phaät nhö theá.
Taïi sao laïi laïy ba laïy maø khoâng laïy hai laïy, boán laïy hay naêm laïy? Ba laïy chính laø leã laïy ba ngoâi quyù baùu töùc Tam Baûo: Phaät, Phaùp vaø Taêng.
Ngöôøi ñôøi thöôøng xem vaøng, baïc, kim cöông, hoät xoaøn, dollars, vaø danh lôïi theá gian laø quyù baùu. Nhöng thöïc teá cho bieát nhöõng thöù naøy khoâng ñem laïi haïnh phuùc chôn thöïc, khoâng cöùu ñöôïc con ngöôøi thoaùt khoûi sinh laõo beänh töû. Nhöng vôùi ba ngoâi quyù baùu Tam Baûo: Phaät, Phaùp, vaø Taêng coù naêng löïc daãn daét con ngöôøi thoaùt khoûi moïi phieàn naõo vaø ra khoûi sinh töû luaân hoài.
Phaät laø Giaùc, laø thöùc tænh ra khoûi giaác nguû meâ. Ñöùc Phaät laø ngöôøi ñaõ giaùc ngoä vaø giaûi thoaùt hoaøn toaøn. Ngaøi laø moät baäc ñaïo sö, moät ngöôøi chæ loái daãn ñöôøng cho moïi chuùng sinh thoaùt khoûi sinh töû luaân hoài. Vì theá ngöôøi Phaät töû laïy caùi laïy ñaàu tieân laø ñeå toû loøng thaønh kính, ngöôõng moä vaø nhôù ôn Phaät, cuøng laø theà nguyeän seõ theo göông Ngaøi maø tu haønh ñeå veà beán giaùc.
Phaùp laø nhöõng lôøi Phaät daïy caùc ñeä töû, sau ñoù ñöôïc ghi baèng chöõ, goïi laø Kinh vaø Luaät. Coøn Luaän laø nhöõng lôøi baøn luaän cuûa caùc vò Boà taùt, ñeä töû cuûa Phaät ñeå laøm saùng toû theâm nhöõng lôøi Phaät daïy. Vì theá ngöôøi Phaät töû laïy caùi laïy thöù hai laø laïy Phaùp baûo nhaèm baøy toû loøng thaønh kính, bieát ôn vaø töôûng nhôù ñeán nhöõng lôøi daïy cuûa Phaät, nhöõng lôøi daïy maø, neáu chuùng ta thöïc haønh seõ coù coâng naêng ñöa chuùng ta qua khoûi beå khoå, ñeán beán bôø giaûi thoaùt.
Taêng laø moät ñoaøn theå soáng chung vôùi nhau ít nhaát laø boán ngöôøi, boû nhaø xuaát gia ñi tu, giöõ ñaày ñuû giôùi luaät cuûa Phaät ñaët ra, vôùi muïc ñích tu haønh giaûi thoaùt cho mình vaø cho taát caû chuùng sinh. Vì theá caùi laïy thöù ba laø laïy Taêng Baûo, töø caùc vò Thaùnh Taêng xuaát theá ñeán caùc vò Tyø Kheo truï theá tu haønh chaân chính, ñaïo ñöùc trong saïch, vaø giôùi luaät trang nghieâm, ñeå toû loøng thaønh kính vaø bieát ôn nhöõng vò naøy ñaõ soáng ñôøi soáng lyù töôûng, ñaõ hy sinh gia ñình tieàn cuûa vaø danh voïng, ñaõ xem tieàn baïc chaâu baùu nhö raén ñoäc, danh lôïi nhö ñoâi deùp raùch, saéc ñeïp nhö caïm baãy, aên ngon maëc ñeïp nhö xieàng xích troùi buoäc, ñeå tình nguyeän thay Phaät daãn daét chuùng sinh treân ñöôøng ñaïo.
Ngoaøi yù nghóa leã laïy Phaät, Phaùp vaø Taêng neâu treân, ba caùi laïy cuõng coøn mang yù nghóa leã laïy ba ngoâi quùy baùu beân trong chuùng ta vaø trong moãi chuùng sinh, vì chuùng sinh cuøng chö Phaät ñoàng moät theå taùnh saùng suoát (Phaät taùnh), ñoàng moät phaùp taùnh töø bi vaø bình ñaúng (Phaùp taùnh), vaø ñoàng moät ñöùc taùnh thanh tònh, hoøa hôïp (Thanh tònh taùnh).
Veà cung caùch laïy cuõng coù nhieàu thöù. Ngöôøi AÁn Ñoä cuõng nhö Trung Hoa coù nhieàu caùch leã laïy khaùc nhau. Rieâng Phaät giaùo Vieät Nam thöôøng laïy theo phöông caùch "Nguõ theå ñaàu ñòa", töùc laø laøm theá naøo cho hai tay, hai chaân vaø caùi ñaàu ñuïng maët ñaát. Ñaây laø moät phöông caùch laïy toân kính nhaát trong taát caû caùc cung caùch leã laïy. Khi leã laïy, ngöôøi Phaät töû ñöùng ngay thaúng, hai chaân kheùp saùt vaøo nhau, hai baøn tay chaép saùt laïi nhau cho khít theo theá hieäp chöôûng (khoâng phaûi theá hình buùp sen) tieâu bieåu cho söï nhaát taâm. Khi laïy Phaät coù ngöôøi ñeå hai tay tröôùc ngöïc laïy xuoáng. Cuõng coù ngöôøi ñöa hai tay leân traùn roài môùi laïy xuoáng theo phöông caùch nguõ theå ñaàu ñòa, töùc laø khi laïy phaûi quyø xuoáng, ngöûa hai baøn tay ra nhö ñang naâng hai chaân Phaät vaø cuùi löng xuoáng ñaët traùn mình leân treân hai loøng baøn tay. Ñoái vôùi phuï nöõ, thöôøng laø quì thaúng löng roài laïy, chöù khoâng ñöùng, vì hình theå ñaëc bieät cuûa phuï nöõ, khaùc vôùi nam giôùi neân theá ñöùng thaúng troâng hôi loä lieãu.
Trong ñaïo Phaät bao giôø söï vaø lyù cuõng phaûi vieân dung. Veà söï thì nhö treân chuùng toâi ñaõ trình baày. Chuùng ta laïy Tam Baûo vôùi taát caû thaân taâm thaønh kính nhôù ôn, thaønh kính nhôù ôn Phaät, thaønh kính nhôù ôn Phaùp, vaø thaønh kính nhôù ôn Taêng. Theá coøn caùi taâm cuûa chuùng ta trong khi laïy phaûi nhö theá naøo? Nghó ngôïi gì? Töôûng nhôù ñeán ai, ñeán caûnh gì, vaät gì? Hay laø ñeå taâm khoâng nghó ngôïi, khoâng caàu mong ñieàu gì? Ñeå traû lôøi caâu hoûi naøy, thieát töôûng chuùng ta haõy nhôù laïi baøi keä "Quaùn Töôûng" maø chuùng ta thöôøng tuïng tröôùc khi ñaûnh leã:
Naêng leã, sôû leã taùnh khoâng tòch,
Caûm öùng ñaïo giao nan tö nghì,
Ngaõ thöû ñaïo traøng nhö Ñeá Chaâu,
Thaäp phöông chö Phaät aûnh hieän trung,
Ngaõ thaân aûnh hieän chö Phaät tieàn,
Ñaàu dieän tieáp tuùc quy maïng leã.
Ñaõ ñöôïc dòch ra laø:
Phaät, chuùng sinh taùnh thöôøng roãng laëng,
Ñaïo caûm thoâng khoâng theå nghó baøn,
Löôùi ñeá chaâu ví ñaïo traøng,
Möôøi phöông Phaät hieän haøo quang saùng ngôøi,
Tröôùc baûo toïa thaân con aûnh hieän,
Cuùi ñaàu xin theà nguyeän quy y.
Nhö theá thì baûn chaát Phaät vaø chuùng sinh voán laø "khoâng tòch" laëng leõ, taïm goïi laø chaân taâm. Chæ töø khi baét ñaàu khôûi nieäm, laø baét ñaàu bò cuoán vaøo doøng voâ minh, roài thöùc môùi hoaït ñoäng, môùi suy nghó, môùi phaân bieät ra caùi "ta" (naêng) vaø caùi "khoâng phaûi ta" (sôû), môùi naûy sinh ra tình caûm yeâu gheùt, taïo nghieäp, traû quaû, xoay chuyeån trong voøng sinh töû khoâng thaáy ñöôøng ra.
Phaät thöông xoùt chuùng sinh meâ muoäi "... trong trí boà ñeà maø khoâng thanh tònh, trong caûnh giaûi thoaùt maø sanh raøng buoäc..." (Lôøi saùm hoái), môùi daäy cho chuùng sinh tu haønh ñeå chaám döùt caùi voøng luaån quaån ñoù baèng caùch trì giôùi, tham thieàn, nieäm Phaät, trì chuù, muïc tieâu ñeàu ñeå giaûm bôùt söï hoaønh haønh cuûa con vöôïn taâm, con ngöïa yù, giaûm bôùt nhöõng thoùi quen chaáp tröôùc, phaân bieät, yeâu gheùt, töø töø ñi tôùi ñònh taâm.
Khi taâm ñaõ "ñònh" thì trí hueä baùt nhaõ môùi coù dòp hieån loä, môùi ñöôïc höôûng muøi vò cam loà cuûa Phaät Phaùp. Ñoù laø ñieåm ñaëc bieät cuûa ñaïo Phaät. Neáu chæ daäy con ngöôøi aên hieàn ôû laønh thì nhieàu toân giaùo khaùc ñaõ laøm, ñöùc Phaät thò hieän ra ñôøi laø dö, khoâng coù gì ñaëc bieät ñaùng ñöôïc toân laø Ñaáng Ñaïi Giaùc. Chính laø vì Ngaøi ñaõ "nhaän" ñöôïc caùi taùnh "khoâng tòch" vaø töï mình daãn ñöôøng cho chuùng sinh trong suoát 49 naêm, coøn ñeå laïi kinh saùch laøm baûn ñoà cho ñôøi sau nöông theo tu taäp maø trôû laïi ñöôïc caùi taùnh "khoâng tòch" aáy.
Keû noäi thuø dìm ta trong doøng voâ minh chính laø caùi taâm sinh dieät suy nghó lieân mieân naøy. Cho neân neáu muoán baùo ñeàn ôn Phaät, vaâng lôøi Phaät thì ít nhaát laø trong khi leã laïy phaûi tuaân theo lôøi Phaät daäy, khoâng suy nghó gì caû, chæ theo doõi haønh ñoäng maø thoâi, leã xuoáng thì chæ bieát laø leã xuoáng, ñöùng leân thì chæ bieát laø ñöùng leân, chaép tay thì chæ bieát laø chaép tay, v..v... khoâng coù nghó ñeán baát cöù ai, khoâng töôûng nhôù ñeán baát cöù caùi gì. Heã moät nieäm töôûng daáy leân laø oâ nhieãm roài, laø heát "khoâng tòch" roài, laø töø "nhaát nieäm voâ minh" troâi laên vaøo doøng voâ minh mieân vieãn roài.
Noùi toùm laïi, "Naêng leã, sôû leã taùnh khoâng tòch", nghóa laø ngöôøi laïy vaø ñaáng mình laïy, theå taùnh ñeàu vaéng laëng bình ñaúng. Thaät töôùng vaïn phaùp ñeàu theå hieän moät caùch bình ñaúng, khoâng phaân bieät, khoâng thaáy coù mình laïy vaø ngöôøi ñeå cho mình laïy. Neáu khi laïy maø taâm coøn vöôùng maéc moät chuùt xíu mong caàu, hay moät chuùt tô töôûng ñeán doøng hoï toå tieân, duø moûng nhö moät sôïi tô cuõng khoâng ñuùng pheùp. Taâm phaûi ôû traïng thaùi thanh tònh vaéng laëng. Phaät giaùo Vieät Nam ñaõ thöïc hieän pheùp lyù laïy naøy töø ngaøn xöa, thieát töôûng khoâng coù pheùp naøo ñaày ñuû yù nghóa vaø hôïp vôùi lyù Baùt Nhaõ hôn.
Tham Chieáu:
Kinh Hoa Nghieâm, Phaåm Phoå Hieàn Haïnh Nguyeän
Phaät Hoïc Phoå Thoâng, Khoùa Thöù I
Nam Haûi Kyù Quy Noäi Phaùp Truyeän, Quyeån 4
Ñaïi Ñöôøng Taây Vöïc Kyù, Quyeån 2