|
BỒ ĐỀ TÂM VÔ THƯỢNG
LUYỆN TÂM BỒ
ĐỀ VÔ THƯỢNG
[Chỉ truyền Bí giáo cho bậc chứng Bất
Thối.
Tư Niệm Hiện Tượng Vạn Thù như Huyễn
Mộng.
Quán Sát Baœn Chất Vô Sinh cuœa Tri Thức.
Ngay caœ đến, không có keœ đối chấp nào
có tự thể.
Đặt Chân Đạo trên Nền Móng Cuœa Vạn Tượng.
Giữa các Thiền Khóa, quán Hiện Tượng
Giới chỉ là Huyễn AŒo.]
Sau khi đã phát
Bồ Đề Tâm Ước Lệ ơœ quán môn trước đây, bây giờ chúng ta bắt vào việc
luyện Bồ Đề Tâm Vô Thượng. Chúng ta luyện Bồ Đề Tâm Vô Thượng bằng cách
quán Không với Tâm Bồ Đề làm động cơ. Hành giaœ Tiểu Thừa (Hinayana) không tu
Bồ Đề Tâm Vô Thượng bơœi vì phép quán Không cuœa họ chánh yếu thúc đẩy bơœi
xuất thế. Chỉ có hành giaœ Đại Thừa (Mahayana) quán Bồ Đề Tâm Vô Thượng bơœi
vì họ đơn phương quán Không với chuœ ý cầu chứng Giác vì lợi ích cho chúng
sinh hữu tình. Những ai chưa thể chứng Chân Không nên đào luyện để được khai
thị về lý Không và những ai đã liễu được phần nào cũng nên đào luyện và
thực tập hơn nữa để thâm nhập sự thực chứng. Trí Tuệ
chứng Không giúp tâm thức lìa hai chướng ngại. Hai chướng ngại này được
biết là Phiền Não Chướng và Sơœ Tri Chướng, là cội rễ cuœa mọi vấn đề.
Trừ phi chúng ta san bằng những trơœ ngại đó, chúng ta vẫn mãi mãi bị phiền não
lậu hoặc. Bằng luyện tâm quán Không với Bồ Đề Tâm làm động cơ, tâm ấy
sẽ vượt qua hai chướng ngại và theo cách ấy được Giác Ngộ viên mãn. Vì lý
do này, chúng ta rất nên hiến caœ đời lo tấn phát và giaœi Không (hiểu caœnh Chơn
Không). Không cũng như y dược bơœi vì nó hoàn toàn giúp ta hết khổ. Vì lẽ đó,
chúng ta nên dụng lối trị liệu vô thượng cuœa Không mà không phaœi sợ hãi. Nếu lý Không
đem ra giaœi nghĩa vụng về cho những ai không có căn baœn giáo lý, sẽ có cái tai
hại là làm họ hiểu lầm, và thay vì giaœi Không, rơi vào kiến hoặc cực đoan cuœa
ngoan không, nghĩ lầm rằng Không: có nghĩa là không có gì hết. Để tránh mối độc
hiểm đó, bậc thầy khéo léo sẽ giữ bí mật việc giaœng dạy lẽ Không lúc ban
sơ, và thay vào đó, tập trung sự hướng dẫn người tu học phát triển những pháp
môn căn baœn hơn. Đại để, hành
giaœ nào muốn dùng Không làm món tu chính trước hết phaœi có kinh nghiệm những
pháp tu căn baœn, bằng cách thiền quán Nhân Mạng Báu, Vô Thường, Nghiệp Quaœ và
các Nấc Thang dẫn đến con đường vào giai đoạn thiền quán Bồ Đề Tâm Ước
Lệ. Đặc biệt quan trọng đối với những vị muốn dùng Bồ Đề Tâm Vô Thượng
làm chính môn tu học hầu đạt được caœm nghiệm trước về Bồ Đề Tâm Ước
Lệ. Dòng chữ trong Chính Văn ghi: “Chỉ truyền Bí pháp cho bậc chứng Bất Thối”,
là có ý nói chúng ta nên quán Không, sau khi đã liễu tri và có kinh nghiệm về các
phép Thiền căn baœn cuœa Phật giáo, nhất là các môn quán Bồ Đề Tâm Ước Lệ. Theo văn mạch,
thuật ngữ “bí” nói chung là Không, và nói riêng là Bồ Đề Tâm Vô Thượng, đều
phaœi được giữ bí mật, không được truyền cho những ai chưa có căn baœn giáo
lý. Tu học về Không
có hai phần: 1. Hành Không
trong Thiền Khóa 2. Hành Không
ngoài Thiền Khóa
HÀNH KHÔNG
TRONG THIỀN KHÓA
[Cho rằng chư Hiện Tượng đều như Mộng
Huyễn.
Phân tích tính chất không sanh cuœa Nhận
Thức.
Ngay caœ baœn thân cuœa keœ đối chấp cũng
không có tính theo khách thể.
Mơœ con đường Chân Đạo trên Nền Taœng
chư Pháp Không.]
Chánh Văn bộc
lộ ba cách hành Không trong Thiền Khóa: 1. Quán hiện tượng
Không 2. Quán tâm Không 3. Quán baœn ngã
Không
QUÁN HIỆN TƯỢNG
KHÔNG Cách quán này
ta dùng hiện tượng ngoại giới làm chuœ đề và nhận biết đối tượng quán Không
có tự tánh và có tính chất như mộng. Trong “Tam Muội Vương Kinh” (Ting nge
‘dzin rgyal po’i mdo) có một bài Kệ, theo đó Đức Phật minh giaœi chân tánh cuœa
vạn pháp:
Trong một giấc mộng, có thiếu nữ nọ
gặp
một thanh niên và thiếu nữ này nằm mơ
thấy thanh niên nọ đang dẫy chết.
Cô ta vui sướng được gặp thanh niên ấy,
nhưng sầu khổ khi thấy anh ta sắp chết.
Chúng ta nên hiểu rằng chư pháp hiện tượng
đều như thế.
Giấc mộng mà
Đức Phật mô taœ, vị thanh niên chỉ là huyễn có trong tâm thiếu nữ nằm mộng
và không có tự thể chơn thật. Tuy nhiên, thiếu nữ đó không biết mình nằm mơ,
chỉ vì anh ta trông như có thực mà thiếu nữ caœm thấy vui sướng khi gặp anh ta.
Sự việc thanh niên sắp lìa đời cũng là huyễn tướng rốt ráo, không thật có,
không có tự tánh, mà cũng vì cô ta bị vô minh che lấp. Cô ta thấy dường như
cậu ta sắp chết thật cho nên cô caœm thấy khổ sơœ đau đớn. Ai cũng từng có
caœm nghiệm như thế trong mơ, duy chỉ có nghiệp khác nhau làm dị đồng các caœnh
trong mơ. Các đối tượng
diện kiến, thuận, nghịch hoặc vô ký, cũng xaœy ra trong tâm ta một cách tương
tợ. Thực ra, chúng chỉ là giaœ tướng đối tâm sanh và không có chuœ thể hay
tự tánh gì caœ, mà chỉ vì vô minh chúng ta nhận là có thực. Đấy là vì sao khi
ta gặp cái gì đẹp liền trơœ nên say đắm cái ấy. Tương tợ như thế, khi ta
gặp vật làm trái ý, vì vô minh ta nghĩ rằng chúng thực có và caœm thấy không ưa
hoặc oán ghét. Tất caœ mọi hiện tượng đối tâm chỉ là huyễn hóa, mà chỉ vì
chúng sinh vô minh nên cho là chúng có thực và từ đó sinh ra mê muội tâm tánh. Shantideva dùng
sắc thân làm ví dụ hiện tượng đối với ta như là thực có, trong chương thứ
chín, quyển “Chỉ Nam Bồ Tát Đạo”. Chương này xương minh nghĩa Không một cách
tỉ mỉ sâu xa. Chúng ta phaœi tập trung tư tươœng đọc kỹ lưỡng bơœi vì không
còn cách thích nghĩa Không nào rõ ràng hơn ơœ đây. Shantideva nói rằng chúng ta nên
giaœo sát sự chấp dính vào một sắc thân “thực có”. Khi chúng ta tự nghĩ:
“Ta có thân thể này khỏe mạnh”, chúng ta đang nói đến một sắc thân hiện rõ
mồn một trong tâm aœnh, mà không nói gì đến các bộ phận. Khi chúng ta nói đến
thân thể, chúng ta không nói đến cánh tay, giò cẳng, vân vân, mà nói về một toàn
thân có veœ như tự hữu ngoài các bộ phận, một châu thể thực hữu. Nếu thân ta
thực có, nó sẽ thực có một trong ba cách: là một trong các bộ phận, là sự
tập hợp các thành phần, hoặc là cái gì khác hai cách trên. Khơœi đầu, xét thân
thể là một trong những bộ phận thân thể, chúng ta sẽ thấy rằng hai cánh tay không
phaœi là thân thể, mặt mày cũng không, giò cẳng cũng không phaœi, vân vân, bơœi
vì chúng chỉ là thành phần cuœa châu thân. Nếu mỗi bộ phần đều là thân thể,
sẽ có nhiều thân thể thay vì chỉ có một. Tình trạng có
thể có kế tiếp là cái thân thật có đó là một tổng hợp các thành phần. Nay
xét các đơn vị cá biệt đều không phaœi là thân thể, thì làm sao tổng hợp các
vô thể được coi là thân thể? Sự tổng hợp các thành phần thân thể là quy căn
cho “thân thể” (gán là “thân thể”). Một điểm rất tế vi đòi hoœi phaœi
suy tươœng thật thận trọng là tổng hợp cuœa các thành phần thân không phaœi là
thân thể bơœi vì nó là một phần cuœa thân thể. Cái có thể có
thứ ba là thân thể có ngoài trường hợp như một trong các thành phần hoặc trường
hợp tổng hợp các thành phần. Có lẽ nó hiện diện như là sơœ hữu chuœ các thành
phần. Nếu thân thể hiện hữu theo cách đó, vậy nó ơœ đâu? Khi nào chúng ta troœ
vào thân thể, thực ra chúng ta đang troœ một phần trên cơ thể, mà không troœ vào
một vật có riêng ngoài thành phần cơ thể và làm chuœ thể phần. Khi ta nhìn vào
“thân thể”, ta thực sự thấy gì? Chúng ta chỉ thấy các thành phần thân thể.
“Thân thể” không hiện hữu trong vòng các bộ phận thân thể và nó cũng không
hiện hữu ngoài vòng các bộ phận. Sơœ dĩ thân thể hiện hữu chỉ là một giaœ
danh gán lên các thành phần cuœa thân thể. Không có sắc
thân thật hữu mà chỉ vì tâm ta mê lầm nhận các thành phần châu thân là thực
có, chúng ta thấy có một thân thể thực hữu. Trong quyển “Chỉ Nam Bồ Tát Đạo”
(Byang chub sems dpa’i spyod pa la ‘jug pa), Shantideva đưa ra ví dụ một người lặn
lội trong đồng quê lúc trời chạng vạng, thấy một đống đá ngỡ là người ta.
Tương tợ như thế, ta lầm lẫn thấy các thành phần châu thân là một thân thể
thực có. Shantideva nói: “Trong trường hợp đó, không có thân thể gì caœ, chỉ vì
vô minh, ta khiến nghĩ: thân thể cuœa ta.” Nếu chúng ta
gia công liên tục bằng lối quán suy diễn tìm cho ra sắc thân tự tánh, khái niệm
thông thường cuœa ta đối với thân ấy không còn nữa. Thay vì thân thể huyễn hóa
cuœa ta quen khơœi lên, tánh Không sẽ hiện ra. Không đây là Không cuœa sắc thân
không có tự tánh. Sau khi đã đắc trí giaœi Không về sắc thân, chúng ta hết
sức lưu tâm chú mục vào tánh Không ấy theo phép nhất quán. Phép Thiền Quán này
gọi là “Thân Niệm Xứ”. Chân thể hay
tuyệt đối tánh cuœa thân là Không. Nếu thế sao thấy có thân? Thân có như cái gì
có trong chiêm bao, đối tâm nó chỉ là huyễn có. Shantideva có hoœi: “Thưœ hoœi
người thông minh sáng suốt có tham đắm tướng mộng huyễn như thế?” Hiền nhân,
giaœi Không, sẽ thấy rằng tham là hoàn toàn không thích đáng. Chúng ta lúc đầu
phaœi hiểu tánh Không cuœa baœn thân rồi kế đó, căn cứ vào đấy, áp dụng cùng
phương pháp suy diễn đối với chư pháp hiện tượng. Nhờ lối thiền suy diễn,
khi ta hiểu tánh Không cuœa hiện tượng khác với sắc thân, chúng ta chú tâm quán
niệm tánh Không ấy. Lối Thiền Quán này gọi là “Pháp Niệm Xứ”. Hai phép Quán
Niệm này có đề cập trong Chánh Văn:
[Quán Hiện tượng Vạn thù như Mộng huyễn]
QUÁN TÂM KHÔNG
[Suy diễn Baœn Chất Vô Sanh cuœa Tri Thức]
“Tri Thức”
ơœ đây là nói đến Tâm. Dòng này từ Chánh Văn khuyên ta nên suy diễn baœn chất
cuœa tâm. Baœn chất tối hậu cuœa tâm là Tự Tánh Không và “vô sinh” vì không
do nhân duyên khơœi ra. Để quán tâm không, chúng ta có thể áp dụng đồng quá trình
khaœo sát như lúc quán thân không. Dầu tâm ta có
vui hay không được vui, chúng ta luôn luôn caœm nhận là nó có một tự thể hiện
hữu không tùy thuộc vào bất cứ cái gì, nhưng trên thực tế, tâm ta có là do
niệm tươœng gán lên tùy vào quá khứ, hiện tại và vị lai cuœa nó. Tâm không có
tự tánh về phía nó. Nếu có, sẽ có dịp ta tìm thấy nó nhờ khám sát những sát
na cuœa quá khứ, hiện tại và vị lai cuœa tâm. Nếu chúng ta điều nghiên, chúng
ta không thể nào tìm ra một tâm có tự tánh trong dòng tâm thức và chúng ta cũng
không tìm ra nó ơœ chỗ nào khác. Vì không thể tìm ra một tâm như thế, đó là
dấu hiệu chứng toœ nó không có. Nhất tâm chú
mục vào sự không thực có tâm là phép Thiền Quán gọi là “Tâm Niệm Xứ”. Chúng
ta nên quán niệm điểm này càng lâu càng tốt. Nếu, cũng đồng dụng cùng tiến
trình, mà chúng ta nhận chân được Tự Tánh Không cuœa caœm thọ, rồi đó hết
sức nhất tâm niệm tươœng lẽ Không ấy, đó là chúng ta hành trì phép Quán gọi
là “Thọ Niệm Xứ”. Dòng chữ trong
Chánh Văn: “Phân tích tánh vô sanh cuœa Tri Thức”, là đề cập đến các phép Quán
Tươœng như “Tâm Niệm Xứ” và “Thọ Niệm Xứ”. Dòng này, cùng với dòng trên,
là có ý nói Tứ Niện Xứ quán Không. Trong một chương về Trí Tuệ trong quyển
“Chỉ Nam Bồ Tát Đạo”, Shantideva có diễn giaœi rõ ràng về bốn món Quán này,
QUÁN BAŒN NGÃ
KHÔNG
[ Ngay caœ đến, không có keœ đối chấp có
tự thể.]
Dòng kế đây
trong Chánh Văn là nói đến phép quán Nhân Vô Ngã. Dòng này cho ta biết nhờ thiền
quán, chúng ta sẽ thấy rõ ngay caœ chúng ta cũng không có tự tánh hay tự thể. “Đối
Chấp” ơœ đây là nói đến người nỗ lực vượt thoát và tiêu trừ chấp ngã. Nhờ lối quán
suy diễn, khi ta đã hiểu rằng sắc thân không có tự tánh, ta cũng có thể liễu
hội Nhân hay Ngã đều không tự tánh. Như Shantideva đã nói trong “Chỉ Nam Bồ Tát
Đạo”:
Vì sắc thân không có tự hữu theo lối đó
Làm sao có thể có Âm và Dương?
Như chúng ta có
thể thấy, đàn ông và đàn bà đều có hình tướng khác biệt và những đặc điểm
riêng. Vì thân không thực có, làm sao có thực Nữ Thân và Nam Thân? Nếu Nam và
Nữ đều không có tự tánh, làm sao có tự tánh Nhân hay Ngã? Những điểm này phaœi
được xem xét kỹ lưỡng nhiều lần. Nếu ý niệm tiêu cực nổi lên và can dự vào
suy tư trên, chúng ta đừng để chúng áp đaœo, mà thay vào đó những tư tươœng tích
cực và giúp ta giaœi được lý Không. Ngay trước khi
ta suy niệm cái “Tôi”, chúng ta nhận dạng một trong các uẩn: Sắc, Thọ, Tươœng,
Hành và Thức. Rồi thì cái ý niệm Tôi naœy sanh tức khắc và tin chắc rằng cái
Tôi đó có thực và có tự tánh, nhưng nếu tìm cái Tôi trong các Uẩn cuœa thân tâm,
ta không thể thấy. Caœ thân lẫn tâm đều không phaœi là cái Tôi. Khi chúng ta nói
“thân tôi” và “tâm tôi”, chúng ta khơœi lên cái khái niệm Tôi tách rời tâm
và thân, thế mà chỉ vì chúng ta tri ra thân và tâm hoặc các bộ phận cuœa chúng
mà ta chấp cứng vào một cái Tôi “tự hữu”. Dầu tìm kiếm lâu cách mấy cái
Tôi có riêng ngoài thân và tâm, ta sẽ luống công dã tràng. Luống công dã tràng đi
tìm cái thằng Tôi, chứng toœ rằng cái Tôi hay “Ngã” đối tâm chỉ là huyễn có.
Theo lối đó, chúng ta có thể hiểu rằng: tự hữu, cái Tôi không hề có.
Bốn hàng đầu
phần này cuœa Chánh Văn là nói đến phép quán sát Không và hành thứ năm là nói
về quán niệm Không:
[Niệm Đạo Chánh trên Nền Taœng cuœa Sum La
Vạn Tượng.]
Trong Hiển Kinh
(Sutra) và Mật Kinh (Tantra), Đức Phật dùng thuật ngữ “Nền taœng cuœa chư pháp”
để chỉ Chơn Không. Trong Bát Nhã Tâm Kinh (Shes rab snying po mdo) có câu: “Không
tức thị Sắc” có nghĩa là sum la vạn tượng, Sắc và vân vân, chỉ là hiện tướng
cuœa Không. Theo quan điểm đó, Không là căn baœn cuœa chư pháp hiện tượng, vì
thế theo văn mạch ơœ đây, “Căn baœn cuœa vạn pháp” là nói đến Không, thể
tánh tuyệt đối cuœa vạn tượng sum la, gồm caœ tâm và nhân. Trước hết,
chúng ta dùng lý luận để lượng giaœi tánh Không cuœa baœn ngã, thân và tâm, kế
đến chúng ta dùng từng cái Không làm đối tượng Niệm Quán. Nhờ quán sát sâu
xa hơn, chúng ta nhận chân lý Không rõ ràng, chúng ta nhất tâm chú mục vào điểm
ấy và quán càng lâu càng tốt. Quán niệm hay quán tươœng Không, là con đường
thực thụ dẫn đến Giaœi Thoát. Để loại
trừ trọn vẹn hai chướng ngại, chúng ta phaœi đắc Bồ Đề Tâm Vô Thượng, Trí
Tuệ thể nhập Chân Không. Tuy nhiên, không có cách chi thể nhập được Không nếu
không đắc định Shamatha. Để đắc Shamatha, chúng ta có thể dùng ước giaœi Không
làm đề tài thiền quán, đoạn tấn triển dần dần qua Cưœu Trụ Tâm cho đến
khi ta chứng quaœ vị Chỉ. Liên tục quán Không với tâm Shamatha, cuối cùng chúng
ta sẽ chứng đắc Vipashyana quán Không. Đoạn, bằng cách Thiền hiệp nhất Shamatha
và Vipashyana quán suốt Không, chúng ta sẽ chứng Trí Tuệ trực tiếp thể chứng Chân
Không.
Khi chúng ta tu
chứng Bồ Đề Tâm Ước Lệ là lúc ta bước chân vào con đường thứ nhất cuœa
Ngũ Đại Thừa Đạo, Tư Lương Đạo. Khi ta đắc Huệ (Vipashyana) quán Không, ta bước
vào con đường Đại Thừa thứ hai, Tu Đạo. Khi chúng ta chứng Trí Tuệ thể nhập
Chân Không và chứng đạt Bồ Đề Tâm Vô Thượng, chúng ta bước vào con đường
Đại Thừa thứ ba, Kiến Đạo. Tiếp tục thiền quán sâu xa hơn, chúng ta tiến đến
con đường Đại Thừa thứ tư, Quán Đạo, và càng đi xa hơn, chung hậu ta bước vào
con đường Đại Thừa thứ năm, Vô Học Đạo, quaœ vị Giác Ngộ viên mãn.
TU QUÁN KHÔNG
TRONG LÚC NGƯNG THIỀN
Ngoài Thiền Khóa,
chúng ta nên quan niệm mọi vật hiện khơœi đều không có tự thể. Mặc dù hiện
tượng giới vẫn hiện khơœi một cách linh động trước mắt ta như có tự tánh,
chúng ta phaœi rán nhớ baœn chất cuœa chúng vốn rỗng không. Rất hữu ích để xét
sự tương đồng như việc một nhà thuật sĩ hóa những con thú nộm mà chính mắt
ta thấy, dầu cho chúng chỉ là giaœ tướng. Giữa các Khóa Thiền, chúng ta nên nhìn
hiện tượng bằng chân lý tương tợ, làm như thể chúng chỉ là aœo caœnh tạo ra
bơœi pháp thuật. Đây là ý nghĩa cuœa dòng dưới đây trong Chánh Văn:
[Giữa các Thiền Khóa, quán chư pháp hiện tượng
chỉ là aœo aœnh.]
Chiều sâu cuœa
sự giaœi và nghiệm Không cuœa ta ngoài Thiền Khóa đều tùy thuộc vào kinh nghiệm
trong lúc Thiền. Nếu sự nghiệm Không trong khóa Thiền thành công, chúng ta sẽ
hiểu đúng lẽ Không lúc ngừng thiền.
_____________
(1) Ta shen wang.
Mahakala còn được gọi là Đại Hắc Vương (Ta hei wang). (D.G.)
|