(VNI-Times)
PHAÄT GIAÙO VAØ KHOA HOÏC
Baùc só Traàn Xuaân Ninh
Khoa hoïc baûn chaát laø duy lyù, ñaët treân neàn taûng quan saùt, lyù luaän, chöùng minh, kieåm nghieäm. Quan saùt ñoøi hoûi phaûi qua trung gian nguõ quan: maét nhìn, tai nghe, muõi ngöûi, mieäng neám, tay sôø. Lyù luaän kieåm nghieäm thì caàn khaû naêng trí tueä. Tuøy theo möùc ñoä phaùt trieån vaø tuøy ngaønh khoa hoïc, vai troø cuûa nguõ quan vaø trí naõo coù nhöõng taàm quan troïng khaùc nhau. Trong khoa hoïc thöïc nghieäm, ôû nhöõng giai ñoaïn ban ñaàu, quan saùt baèng nguõ quan ñoùng vai troø chuû yeáu trong nhöõng phaùt kieán. Archimeøde tìm ra söùc ñaåy cuûa nöôùc, Newton tìm ra troïng löïc, Franklin tìm ra ñieän trong saám chôùp vaân vaân... taát caû ñeàu do quan saùt roài tieáp theo laø suy nghieäm. Trong khoa hoïc thuaàn lyù, trí naõo ñoùng vai troø chuû yeáu, ñöa ra giaû thieát lyù luaän roài kieåm nghieäm, thöïc hieän. Duø laø khôûi ñaàu baèng quan saùt, hay khôûi ñaàu baèng lyù luaän thì yeáu tính cuûa chaân lyù khoa hoïc vaãn laø söï tuyeät ñoái khaùch quan, chöùng minh ñöôïc, kieåm nghieäm ñöôïc, thöïc hieän ñöôïc.
Trong khoa hoïc, khoâng coù loøng tin muø quaùng, maø chæ coù giaû thieát ñöôïc kieåm chöùng giaùn tieáp hay tröïc tieáp. Nhöõng hieän töôïng khoa hoïc maø ngöôøi ta thaáy ñöôïc thì ña daïng phöùc taïp, nhöng chaân lyù khoa hoïc khi ñaõ hieåu ra thì thöïc laø ñôn giaûn, coù theå toùm goïn laïi thaønh moät coâng thöùc hay moät caâu.
Toân giaùo noùi chung döïa treân loøng tin. Tin ôû trôøi, ôû thöôïng ñeá, ôû thaàn thaùnh... Tin vì khoâng chöùng minh ñöôïc, khoâng giaûi thích ñöôïc. ÔÛ nhöõng thôøi kyø ñaàu tieân cuûa lòch söû loaøi ngöôøi, khi coù quaù nhieàu söï kieän chung quanh mình khoâng theå giaûi thích, khoâng theå hieåu, ngöôøi ta saün saøng tin. Vì theá ngöôøi ta tin ôû thaàn gioù, thaàn möa, thaàn soâng, thaàn bieån, thaàn ñaát vaân vaân. Treân heát caû, laø thöôïng ñeá, laø trôøi... töùc laø nhöõng ñaáng sieâu phaøm coù khaû naêng thöôûng phaït, quyeát ñònh vaän maïng con ngöôøi, vaän maïng ñaát nöôùc...
Vôùi söï phaùt trieån khoa hoïc, con ngöôøi hieåu bieát nhieàu hôn vaø do ñoù coù theå giaûi thích nhieàu ñieàu baèng khoa hoïc. Khoâng coøn thaàn möa, thaàn gioù, thaàn saám nöõa vì taát caû ñeàu giaûi thích ñöôïc laø nhöõng hieän töôïng töï nhieân do nhöõng yeáu toá noùng laïnh, aåm khoâ, ñieän töø di chuyeån, thay ñoåi. Khoâng coøn cung Quaûng vaø Haèng nga, vì maët traêng ñöôïc bieát laø moät haønh tinh vôùi nhöõng maãu ñaát ñaù maø con ngöôøi khoâng theå soáng. Vì nhöõng phaùt kieán khoa hoïc ñaõ thay ñoåi moät caùch to lôùn cuoäc soáng con ngöôøi, tinh thaàn duy lyù cuûa khoa hoïc caøng ngaøy caøng phaùt trieån, loøng tin con ngöôøi vaøo nhöõng yeáu toá thaàn linh vaø sieâu nhaân giaûm ñi. Ñieàu naøy thaáy roõ taïi caùc nöôùc vaên minh, nôi soá tín ñoà cuõng nhö caùc tu só truyeàn ñaïo giaûm suùt. Soá ngöôøi tham döï caùc hoaït ñoäng toân giaùo, nhö ñi nhaø thôø, röôùc leã vaân vaân, bôùt nhieàu.
Tìm hieåu suy nghó veà nhöõng lôøi caên baûn Phaät daïy, ta thaáy ñaëc tính duy lyù, vaø tinh thaàn khaùch quan cuûa khoa hoïc. Haõy nghe lôøi ñöùc Phaät giaûng cho chö taêng ôû vuøng Vesali, treân chaëng cuoái cuoäc ñôøi haønh ñaïo cuûa ngaøi töø Beluva tôùi Mehavali: "Naøy caùc ñeä töû! Phaùp maø ta nghieäm thaáy ñaõ noùi cho caùc ngöôi roài. Caùc ngöôi haõy suy töôûng, haønh Phaùp vaø truyeàn giaûng ra roäng raõi vì loøng thöông theá giôùi, cho ñieàu laønh vaø haïnh phuùc cuûa thaàn vaø ngöôøi."
Trong lôøi daïy treân, Phaät khoâng ñoøi hoûi loøng tin tuyeät ñoái nôi Phaùp, ngaøi chæ keâu goïi caùc taêng giaø "suy töôûng," "haønh phaùp" vaø "truyeàn giaûng". Suy töôûng ñeå thaáy laø ñuùng, haønh Phaùp ñeå coù theå kieåm nghieäm, vaø truyeàn giaûng laø vì leõ töø bi. Ñöùc Phaät ñaõ truyeàn ñaïo nhö moät nhaø khoa hoïc, ñöa ra chaân lyù khoa hoïc ñeå cho ngöôøi nghe suy nghó, kieåm chöùng vaø phoå bieán.
Ñöùc Phaät cuõng khoâng ñoøi hoûi phaûi tin töôûng tuyeät ñoái ôû ngaøi, maø ñöôïc quyeàn nghi vaán.
Haõy nghe lôøi Phaät daïy oâng A-nan-ñaø vaø chö taêng luùc ngaøi gaàn vieân tòch:
"Naøy A-nan-ñaø! Coù theå coù ngöôøi trong caùc ngöôi nghó raèng: Khoâng coøn lôøi thaày daïy nöõa. Chuùng ta khoâng coøn thaày nöõa. Nhöng, naøy A-nan-ñaø, ngöôi khoâng ñöôïc nghó theá. Phaùp vaø Giôùi (Dhamma-vinaya) maø ta ñaõ ñaët ñònh ra vaø giaûng giaûi cho caùc ngöôi, seõ laø thaày cuûa caùc ngöôi, sau khi ta vieân tòch. Coù theå coù nhöõng taêng, maø trong ñaàu coù nghi ngôø veà Phaät, veà Phaùp (Doctrine-Dhamma), veà Ñaïo (Path-Magga), hay veà phöông caùch tu taäp (Method-patipadaø). Naøy caùc taêng chuùng, haõy töï nhieân maø hoûi ñi. Ñöøng ñeå sau naøy töï traùch mình raèng: Luùc Thaày chuùng ta coøn maët ñoái maët vôùi chuùng ta, chuùng ta ñaõ khoâng hoûi baäc Ñaïi giaùc cho töôøng taän."
Saùch cheùp raèng ñöùc Phaät ñaõ nhaéc laïi nhöõng caâu naøy ba laàn cho caùc chö taêng.
Khoâng nhöõng nhaéc nhôû töï moãi ngöôøi suy nghieäm, khoâng nhöõng khuyeán khích moïi ngöôøi ñaët caâu hoûi vôùi mình, ñöùc Phaät coøn taùch söï toân kính mình ra khoûi quaù trình suy nghó moãi ngöôøi ñeå cho keát luaän ñöôïc khaùch quan. Sau khi giaûng phaùp cho Kalamas, ngaøi ñaõ hoûi chö taêng raèng "Sau khi caùc ngöôi ñaõ thaáu hieåu vaø ghi giöõ ñieàu ta giaûng thì caùc ngöôi coù töï nhuû raèng "Chuùng ta toân vinh thaày chuùng ta vaø vì kính troïng ngöôøi, chuùng ta kính troïng nhöõng lôøi ngöôøi daïy" hay khoâng?" Chö taêng ñaùp: "Baïch theá toân, khoâng." Ñöùc Phaät lieàn noùi "Naøy caùc ñeä töû! Ñieàu caùc ngöôi vöøa noùi phaûi chaêng laø vì chính caùc ngöôi ñaõ coâng nhaän, nhìn ra vaø thaáu hieåu ñoù chaêng?" Chuùng taêng traû lôøi "Baïch theá toân, chính phaûi."
Hieåu roõ taâm lyù con ngöôøi, ngaøi taùch baïch raát roõ Phaät vaø Phaùp, ñeå cho chaân lyù ngaøi tìm ra (töùc laø Phaùp), vaø con ñöôøng ngaøi chæ (töùc laø Ñaïo) thöïc söï phuïc vuï ñöôïc chuùng sinh, ñöùc Phaät ñaõ noùi vôùi oâng A-nan-ñaø khi naèm chôø giôø vieân tòch trong röøng Sala giöõa hai caây Sala nhö sau: "Ngöôøi maø laøm troøn nghóa vuï lôùn cuõng nhö nghóa vuï nhoû, ngöôøi maø ngay chính trong cuoäc ñôøi tuaân theo phaùp giôùi, thì chính laø ngöôøi vinh danh, toân kính vaø thôø phuïng baäc Ñaïi Giaùc, Ñaïi Toaøn baèng caùch xöùng ñaùng nhaát. Bôûi theá, hôõi A-nan-ñaø, haõy kieân ñònh thi haønh nhöõng nghóa vuï lôùn vaø nhöõng nghóa vuï nhoû, haõy ngay chính trong ñôøi, tuaân theo phaùp giôùi. Naøy A-nan-ñaø, ñaáy laø caùch ngöôi phaûi töï tu taäp."
Ñaët vaán ñeà, suy nghó vaø chieâm nghieäm khaùch quan, chính laø ñaëc thuø cuûa khoa hoïc.
Ngaøy nay, ta khoâng laï gì tinh thaàn khoa hoïc naøy. Nhöng thôøi ñöùc Phaät caùch nay treân hai ngaøn naêm traêm naêm, khi con ngöôøi coøn bò bao vaây bôûi voâ soá ñieàu khoâng hieåu bieát vaø meâ tín, thì trí hueä naøy chính laø trí hueä baäc ñaïi giaùc.
Trong moät buoåi giaûng khaùc cho chö taêng veà caùch thöùc taäp luyeän cho moät ngöôøi muoán tìm phöông giaûi thoaùt, ñöùc Phaät noùi raèng moät ngöôøi maø taâm yù trong laønh, cuoäc ñôøi thanh saïch troïn veïn thì töùc laø tu taäp vieân maõn, vaø coù theå coi nhö moät ngöôøi ñaõ taém röûa saïch noäi taâm. Coù ngöôøi Baø la moân teân laø Sundarika Bhaøradvaøja beøn hoûi ñöùc Phaät:
"Ngaøi Gotama coù ñi taém ôû soâng Baøhuka khoâng?" Phaät traû lôøi: "Naøy ngöôøi Baø la moân! Soâng Baøhuka coù gì toát? Soâng Baøhuka coù theå laøm gì cho ngöôøi?" Ngöôøi Baø la moân ñaùp "Baïch ngaøi Gotama, soâng Baøhuka ngöôøi ta tin laø soâng thaùnh. Nhieàu ngöôøi coù nhöõng haønh ñoäng xaáu xa gheâ tôûm (paøpa) ñaõ ñöôïc nöôùc soâng Baøhuka röûa saïch." Phaät lieàn daïy raèng nöôùc soâng khoâng theå röûa saïch söï xaáu xa cuûa con ngöôøi, vaø noùi: "Hôõi ngöôøi Baø la moân! Taém ôû ñaây (trong Phaùp vaø Giôùi) seõ cho moïi ngöôøi yeân laønh. Neáu ngöôøi ñöøng noùi doái, ñöøng saùt sinh, ñöøng troäm caép, ñöøng xaáu xa, thì ñi ñeán soâng Gayaø laøm gì? Gieáng sau nhaø ngöôøi cuõng laø soâng Gayaø ñoù!"
Nhìn thaúng vaøo vaán ñeà, tìm ra phöông keá giaûi quyeát thích ñaùng, khoâng döïa vaøo nhöõng tieàn ñeà chuû quan, nhöõng tin töôûng muø quaùng deã daøng, laø caùch nhìn khoa hoïc cuûa ñöùc Phaät daïy trong chuyeän keå treân.
Ñöùc Phaät xuaát gia vì nhìn thaáy caûnh sinh laõo beänh töû bao truøm cuoäc ñôøi vaø muoán giaûi cöùu chuùng sinh. Trong quaù trình tu taäp hoïc ñaïo, ngaøi ñaõ suy nghó, theå nghieäm vaø sau cuøng giaùc ngoä tìm ra chaân lyù giaûi quyeát khoå naïn cuoäc ñôøi. Toùm taét laïi laø töù dieäu ñeá (khoå ñeá, taäp ñeá, dieät ñeá, ñaïo ñeá) vaø baùt chaùnh ñaïo (chaùnh kieán, chaùnh tö duy, chaùnh ngöõ, chaùnh nghieäp, chaùnh maïng, chaùnh tinh taán, chaùnh nieäm, chaùnh ñònh). Trong tieán trình giaûi quyeát khoå, vai troø moãi ngöôøi laø chuû yeáu. Nhö Phaät nhaéc nhôû nhieàu laàn:
Ngöôi phaûi töï mình coá gaéng,
Baäc Ñaïi toaøn (Tathaøgata) chæ ñöôøng
(Dhammapada, 276)
vaø:
Do mình vieäc xaáu sinh
Vì mình maø bò boâi xaáu
Chính mình vieäc xaáu ngöng
Töï mình tieáng xaáu giaûi
Trong saïch hay dô baån tuøy thuoäc ôû mình
Khoâng ai taåy saïch ñöôïc cho ngöôøi khaùc
(Dhammapada, 165)
Trong noã löïc töï giaûi cöùu naøy, keát quaû cao thaáp tuøy caù nhaân. ÔÛ möùc toaøn haûo laø trôû thaønh baäc ñaïi giaùc, nhö hoa sen nôû giöõa choán buøn laày.
Suy nghó cho kyõ, lôøi Phaät daïy moãi ngöôøi phaûi töï cöùu cuõng laø moät chæ daãn khoa hoïc, keát hôïp bieát vaø laøm, lyù thuyeát vôùi haønh ñoäng, giaûi quyeát vieäc ngöôøi maø khoâng phuïc vuï vieäc thaàn. Vì theá, Phaät khoâng quan taâm giaûi thích nhöõng vaán ñeà sieâu hình, khoâng döïa treân nhöõng yeáu toá thaàn linh ñeå thuyeát phuïc, xoa dòu hay giaûi quyeát nhöõng vaán ñeà con ngöôøi. Phöông thöùc giaûi quyeát khoå naïn Phaät chæ ra laø trieät ñeå vaø ñôn giaûn, treân nguyeân lyù nhaân quaû, nhö trong quan heä vaän haønh cuûa nhöõng hieän töôïng khoa hoïc.
Moät caùch raát toång quaùt, ta ñaõ nhìn ra tính chaát khoa hoïc trong moät soá lôøi Phaät daïy nguyeân thuûy vaø qua moät vaøi yù nieäm cô baûn trong Phaät phaùp. Söï nhaän ñònh naøy khoâng vì yeâu caàu vinh danh hay ñeà cao ñöùc Phaät vaø Phaät giaùo. Vì nhö lôøi Phaät daïy oâng A-nan-ñaø ñaõ daãn ôû treân, vinh danh, toân kính vaø thôø phuïng ñaáng Theá toân caùch cao quyù nhaát chính laø tuaân theo phaùp giôùi. Maët khaùc, cuõng vì hieåu raèng Phaät giaùo laø ñaïo cöùu khoå, maø tieán trình cöùu khoå laø döïa treân noã löïc caù nhaân, chöù khoâng vì aân phuùc huyeàn bí, neân töï thaáy khoâng caàn ñeà cao Phaät giaùo. Ngoaøi ra, noùi ñöùc Phaät coù tinh thaàn khoa hoïc hay noùi Phaät giaùo coù tính chaát khoa hoïc thì thaät ra cuõng khoâng phaûi laø moät caùch ñeà cao.
Nhöõng phaân tích treân ñaõ ñöôïc vieát trong quan ngaïi chung veà vieãn aûnh toân giaùo trong thôøi ñaïi vaên minh vaät chaát ngaøy nay, khi nhöõng khaùm phaù khoa hoïc laøm lu môø yeáu toá huyeàn bí, khi nhöõng phaùt trieån kyõ thuaät, thöông maïi laøm xaõ hoäi ngaøy caøng phöùc taïp vaø con ngöôøi bò troùi buoäc chaët cheõ vaøo trong nhöõng khoå naïn chaèng chòt, teá vi khoù ñònh, khoù thoaùt. Trong hoaøn caûnh naøy, vai troø giaûi cöùu con ngöôøi, oån ñònh xaõ hoäi cuûa toân giaùo coå ñieån döïa treân söùc maïnh huyeàn bí giaûm ñi, nhö ta ñaõ thaáy.
Nhaän ra tinh thaàn khoa hoïc trong nhöõng lôøi Phaät daïy vaø khai trieån tinh thaàn naøy phaûi chaêng laø ñieàu caàn quan taâm chuù yù ñeå Phaät phaùp coù theå ñöôïc hoaèng döông maø giaûi cöùu cho con ngöôøi duy lyù trong thôøi ñaïi ngaøy nay?