(VNI)
Taâm Lyù Hoïc Phaät Giaùo
(Phaùp Töôùng)
Cao Höõu Ñính
Khaùc vôùi caùc Thaàn giaùo (chuœ tröông Thaàn YÙ Luaän: volonte divine), Phaät giaùo chuœ tröông Nhaân Lyù Luaän: volonte humaine. Moïi giaùo nghóa veà taâm lyù hoïc Phaät giaùo ñeàu chæ trieån khai vaø dieãn bieán troïn veïn trong caùi theå xaùc baèng xöông baèng thòt cuœa con ngöôøi maø thoâi. Khoâng nöông caäy vaøo baát cöù moät ñoùng goùp naøo töø beân ngoaøi soi saùng vaøo.
Theå xaùc baèng xöông baèng thòt laø Thaân 5 uaån.
1/ Uaån saéc: nhoùm vaät chaát do töù ñaïi (ñaát, nöôùc, löœa, gioù) hoøa hôïp maø thaønh. Trung khu cuœa moïi sinh hoaït sinh lyù.
2/ Uaån thoï: nhoùm caœm thoï. Trung khu cuœa moïi sinh hoaït cuœa caœm giaùc thuaän nghòch, ñaàu moái cuœa moïi xuùc ñoäng veà tình caœm yeâu, gheùt, vui, buoàn. Noùi chung laø trung khu cuœa sinh hoaït tình caœm (caœm naêng).
3/ Uaån töôœng: nhoùm deät ñan tö töôœng. Muoân ngaøn hình aœnh cuœa Thoï mang vaøo, choàng chaát leân nhau, taïo thaønh nhöõng aœo aœnh chaäp chôøn, quay cuoàng nhö vaùng naéng sa maïc maø phaùt sanh ra suy tö. Trung khu cuœa sinh hoaït lyù trí (Trí naêng).
4/ Uaån haønh: nhoùm taïo taùc cuœa taäp khí voâ minh, taøn tích löu dö cuœa Nghieäp (Haønh: taïo taùc cuœa Nghieäp). Nhoùm naøy ñoùng vai troø chuœ soaùi, dìu keùo moïi hoaït ñoäng cuœa Thoï vaø Töôœng theo chieàu höôùng cuœa noù. Trung khu cuœa moïi sinh hoaït yù chí (yù chí muø quaùng).
5/ Uaån thöùc: nhoùm phaân bieät ngoaïi caœnh (goàm naêm thöùc: nhaõn, nhó, tyœ, thieät, thaân). Trung khu cuœa sinh hoaït phaân bieät. Nhöng söï phaân bieät cuœa chuùng khoâng theå "minh lieãu" ñöôïc neáu khoâng coù söï giuùp söùc cuœa hoaït ñoäng tö töôœng beân trong, töùc cuœa Thoï, Töôœng, Haønh, goïi chung laø YÙ (Mana). Do ñoù, cho neân môùi giaœ laäp ra thöùc thöù 6, meänh danh laø YÙ thöùc: thöùc cuœa Mana.
Caœ naêm uaån goùp chung laïi goïi laø Danh Saéc. Saéc laø nhoùm vaät chaát; Thoï, Töôœng, Haønh, Thöùc laø nhoùm phi vaät chaát, neân goïi laø Danh.
Laïi nöõa, theo kinh vaên Nguyeân thuœy, Phaät coøn chia hoaït ñoäng taâm lyù con ngöôøi thaønh ba khu vöïc vôùi ñònh nghóa raát chaët cheõ vaø chính xaùc, khoù ai coù theå xuyeân taïc ñöôïc. Ba khu vöïc aáy laø:
1/ Taâm (citta): Taäp khôœi: taäp hôïp nhieàu yeáu toá vaät chaát vaø phi vaät chaát maø coù sanh khôœi. Keát quaœ sanh khôœi ñoù goïi laø Taâm. Taâm khoâng haún laø tinh thaàn hay vaät chaát. Heã coù hieän töôïng sanh khôœi do nhieàu yeáu toá taäp hôïp maø thaønh thì ñoù laø Taâm.
2/ YÙ (mana) töùc Maït na: Tö löông (suy tö vaø löôïng ñònh ñoái töôïng trong tieàm naêng cuõng nhö treân hieän thöùc). Roõ raøng vai troø cuœa YÙ (mana) laø vai troø cuœa Thoï, Töôœng, Haønh, töø ñaây phaùt sinh taùc duïng cuœa YÙ thöùc (thöùc thöù 6) trong hieän thöùc, ñeå giuùp 5 thöùc ñaàu lieãu bieät ñoái töôïng.
3/ Thöùc (Vijnana): Phaân bieät: phaàn vieäc cuœa naêm thöùc ñaàu... chæ phaân bieät ñöôïc phaàn thoâ cuœa ñoái töôïng maø thoâi.
Nhö vaäy, ngoaøi taâm laø caùi Taäp khôœi phaùt sanh ra hoaït ñoäng Taâm lyù, roõ raøng YÙ chæ cho hoaït ñoäng tö löông trong noäi taâm cuœa ba uaån (Thoï, Töôœng, Haønh) ôœ theå tieàm naêng. Coøn Thöùc chæ cho hoaït ñoäng phaân bieät cuœa 5 thöùc ñaàu ñoái tröôùc ngoaïi caœnh.
*
Trong hai theá kyœ sau Nieát Baøn, chö Toå keá tuïc söï nghieäp cuœa Phaät, keát taäp laïi toaøn boä giaùo phaùp cuœa Phaät, roài chia ra thaønh hai heä thoáng Phaùp vaø Giaùo. Phaùp thuoäc taïng Kinh (Sutra pitaka). Giaùo thuoäc taïng Luaät (Vinaya pitaka). Töø theá kyœ 3 tröôùc Taây lòch trôœ veà sau, caùc tröôøng phaùi Tieåu Thöøa ra ñôøi, ñem toaøn boä lôøi Phaät daïy ra giaœng giaœi, phaân tích vaø heä thoáng hoùa, taïo thaønh taïng Luaän, töùc Taïng A-tyø-ñaït-ma hay goïi taét laø A Tyø Ñaøm (Abhihdharma pitaka). Trong ba taïng, taïng A Tyø Ñaøm (luaän) laø saùng cheá cuœa caùc giaùo hoäi veà sau. Roài cuõng töø ñoù veà sau, caùc tröôøng phaùi A Tyø Ñaøm trong Tieåu Thöøa lieân tuïc xuaát hieän, ñoàng thôøi, hay tröôùc sau keá tuïc nhau, khai sanh ra taát caœ laø 37 boä phaùi. Noäi dung cuœa caùc taïng A Tyø Ñaøm chuyeån bieán theo thôøi gian, ñeå roài cuoái cuøng chæ chuyeân khai trieån veà maët taâm lyù hoïc maø ñieåm xuaát phaùt laø giaùo lyù Nguõ uaån, giaùo lyù 12 nhaân duyeân vaø caùc taâm sôœ maø Phaät ñaõ daïy trong kinh ñieån Nguyeân thuœy. Moân Taâm lyù hoïc Phaät giaùo baét ñaàu xuaát hieän. Daáu veát ñaày ñuœ coøn löu truyeàn cho ñeán ngaøy nay laø hai taïng A Tyø Ñaøm cuœa Höõu Boä ôœ Taây Baéc AÁn vaø cuœa Theravada ôœ Tích Lan.
*
1/ Taâm lyù hoïc A Tyø Ñaøm cuœa Tieåu Thöøa:
Ñaët caên baœn treân heä thoáng Nguõ uaån, nhöng Tieåu Thöøa goïi hoaït ñoäng cuœa Thoï, Töôœng, Haønh laø chính hoaït ñoäng cuœa Taâm, roài töø chuœ theå laø Taâm, hoï trieån khai caœ moät heä thoáng Taâm sôœ khaù tinh vi (Taâm sôœ laø taùc duïng taâm lyù phuï thuoäc cuœa Taâm), coïng theâm caùc phaùp voâ vi (khoâng do duyeân sanh) maø thaønh laäp heä thoáng chö phaùp nguõ vò maø thuyeát minh Taâm lyù hoïc maët taàng. Chö phaùp nguõ vò laø:
a) Taâm vöông (5 thöùc ñaàu + yù thöùc)
b) Taâm sôœ (Phaùp sôœ höõu cuœa Taâm vöông)
c) Taâm baát töông öng, haønh phaùp (Phaùp haønh khoâng hoøa hôïp vôùi Taâm Vöông).
d) Saéc phaùp (thuoäc uaån saéc)
e) Voâ vi phaùp (phaùp khoâng do nhaân duyeân sanh).
Trong heä thoáng nguõ vò naøy, trieát hoïc A Tyø Ñaøm ñaëc bieät chuù troïng veà haønh töôùng cuœa 6 thöùc vaø taùc duïng phuï thuoäc cuœa chuùng. Noäi dung coù theå noùi laø raát tinh vi, nhöng duø tinh vi ñeán ñaâu thì hoïc cuõng môùi ñeà caäp ñeán taâm lyù maët noåi cuœa con ngöôøi maø thoâi. Khi ñaøo saâu vaøo theá giôùi noäi taâm, hoï môùi thaáy raèng ngoaøi saùu thöùc ra, coøn coù nhöõng taùc duïng taâm lyù saâu kín maø hoï khoâng bieát goïi laø gì. Ngöôøi thì cho raèng ñoù laø "Phi töùc phi ly nguõ uaån ngaõ" hay "vi teá nguõ uaån" cuœa Höõu phaàn thöùc.
2/ Taâm lyù hoïc cuœa Duy thöùc (Baùn Ñaïi Thöøa)
Trong khi phaân vaân thì Long Thoï xuaát hieän (theá kyœ hai sau Taây Lòch). AŒnh höôœng tö töôœng Ñaïi Thöøa lan traøn khaép caùc boä phaùi, quaät maïnh vaøo Hoa Ñòa Boä cuœa Voâ Tröôùc vaø Höõu boä cuœa Theá Thaân (haäu baùn theá kyœ 4 sau TL), khieán caœ hai phaœi xeùt laïi heä thoáng tö töôœng A Tyø Ñaøm cuœa mình. Töø söï xeùt laïi ñoù, môùi coù naœy sinh ra thöùc A Laïi Da laø thöùc chöùa chuœng töœ caùc phaùp, töø ñoù hoaït hieän ra trong 6 thöùc maø nhaän dieän vaø phaân bieät ngoaïi giôùi. Söï kieän ñoù hôïp lyù, nhöng ñeå giaœi thích söï chaáp ngaõ cuœa con ngöôøi, hoï thieát laäp moät thöùc môùi nöõa, meänh danh laø thöùc Maït na. Maït na theo ñònh nghóa goác laø Tö Löông. Tö löông phaœi laø hoaït ñoäng toång quaùt cuœa Thoï, Töôœng, Haønh (nhaát laø Haønh), khoâng rieâng gì moät caùi ngaõ maø thoâi. Ñaây laø ñieàu khoù theå chaáp nhaän! Vì vaäy maø coù phaœn öùng cuœa phaùi Khôœi Tín veà sau. Tuy nhieân, duø sao thì trieát hoïc Duy thöùc cuõng ñaõ ñoùng goùp ñöôïc theâm hai muïc môùi cho trieát hoïc A Tyø Ñaøm maø töø ñoù hoï löu xuaát, ñoù laø tö töôœng A Laïi Da trong Duy Thöùc töôùng. Vaø ba töï taùnh vôùi ba voâ taùnh trong Duy Thöùc taùnh raát ñaùng giaù. Nhöng bôœi leõ Duy Thöùc trieát hoïc chöa ñaøo saâu xuoáng thaáu ñaùy cuœa noäi taâm con ngöôøi, cho neân xöa nay moân Phaùp töôùng Duy Thöùc bò lieät vaøo loaïi tö töôœng baùn Ñaïi Thöøa. Caùc thieáu soùt vaø leäch laïc naøy ñaùng cho phaùi Khôœi Tín boå khuyeát vaøo tieàn baùn theá kyœ thöù 5.
3. Taâm lyù hoïc Khôœi Tín (Ñaïi thöøa)
Phaùi Khôœi Tín khoâng xaây döïng taâm lyù hoïc cuœa mình töø ngoïn laø naêm thöùc ñaàu cuœa uaán thöùc nhö A-tyø-ñaøm vaø Duy thöùc, maø laø baét ñaàu töø goác vôùi uaån haønh. Haønh (taïo taùc cuœa voâ minh) laø khôœi ñieåm cuœa töôùng Nghieäp, töø ñoù aœnh höôœng daây chuyeàn maø coù phaùt sinh ra hai töôùng teá keá tieáp laø töôùng Chuyeån vaø töôùng Hieän (trong ba teá) roài hieän thöùc hoùa lieân tuïc maø phaùt sinh ra saùu thoâ. Trí, Töông Tuïc, Keá Danh Töø, Chaáp thuœ, Taïo nghieäp, Thoï khoå. Ba teá vaø hai thoâ ñaàu hoaït ñoäng ôœ theá tieàm naêng trong noäi taâm saâu kín cuœa con ngöôøi goàm ba uaán Haønh, Töôùng, Thoï. Taùc duïng cuœa chuùng laø taùc duïng tö löông beân trong, cho neân Khôœi Tín goïi caùc taùc duïng aáy laø nguõ yù. Ñoái vôùi ñònh nghóa goác cuœa Phaät, thaät khoâng gì chính xaùc hôn. YÙ thöù 5 (Thöùc töông tuïc) naèm ôœ ngöôõng cöœa cuœa Tieàm naêng vaø hieän thöïc, ñoùng vai troø thöøa noäi tieáp ngoaïi, vöøa tö löông beân trong, laïi vöøa hoã trôï cho naêm thöùc ñaàu (Nhaõn, nhó...) hoaøn thaønh söù maïng phaân bieät cuœa chuùng laø lieãu bieät traàn caœnh beân ngoaøi. Trong söù maïng sau, noù mang teân laø Thöùc phaân bieät söï. Thöùc phaân bieät söï chính laø caùi YÙ thöùc cuœa A Tyø Ñaøm vaø Duy Thöùc thuyeát minh trong taâm lyù hoïc cuœa hai phaùi naøy.
Khôœi ñaàu töø "nhöùt nieäm voïng ñoäng" cuœa Nghieäp xaœy ra töø voâ thuœy chôn nhö boãng nhieân bieán thaønh Voâ minh (nghieäp töôùng) taùc ñoäng daây chuyeàn maø taïo ra Tam teá, Luïc thoâ, Nguõ yù, Luïc nhieãm, caœ moät ngöôøi ra ñeán maët taàng, maët ñoái maët tröôùc traàn caœnh maø nhaän dieän traàn caœnh, quaù trình dieãn bieán thaät laø saâu saéc, hoaøn toaøn phuø hôïp vôùi maët yù cuœa Phaät noùi trong 5 uaån vaø trong ba khu vöïc taâm lyù chính laø Taâm (taäp khôœi), YÙ (tö löông) vaø Thöùc (phaân bieät).
Taâm lyù hoïc cuœa Khôœi Tín quaù xöùng ñaùng vôùi danh nghóa Phaùp töôùng Ñaïi Thöøa, danh hieäu maø Lòch Ñaïi chö Toå ñaõ toân xöng. Vaø roài cuõng nhôø ñaøo saâu xuoáng tôùi maët ñaùy cuøng cöïc cuœa taâm hoàn con ngöôøi, maø Khôœi Tín môœ ñöôïc con ñöôøng töông dung töông thoâng vôùi Phaùp taùnh Baùt Nhaõ maø hoaøn thaønh giaùo nghóa Nhö Lai taïng ñænh cao cuœa tö töôœng Phaät giaùo noùi chung vaø Phaät giaùo Ñaïi Thöøa noùi rieâng.
Löu yù:
Nhö treân ñaây, chæ laø nhöõng neùt chính yeáu vaø ñaëc bieät trong ba moân Taâm lyù hoïc Phaät giaùo töø Tieån ñeán Ñaïi. Muoán roõ chi tieát, caàn phaœi tham khaœo ít nhaát laø ba boä luaän sau:
1. Luaän A Tyø Ñaït Ma Caâu Xaù cuœa Theá Thaân (Höõu Boä)
2. Luaän Duy Thöùc Tam Thaäp Tuïng cuœa Theá Thaân (tröôøng phaùi Duy Thöùc)
3. Luaän Ñaïi Thöøa Khôœi Tín cuœa Maõ Minh (tröôøng phaùi Nhö Lai Taïng).