(VNI)
Ñaïo Phaät vaø Taâm lyù Trò lieäu
Moät quan ñieåm Phaät giaùo
của IAN WRAY (Advayacitta)Vuõ Nguyeân Khang dòch
Ian Wray laø baùc só tröôœng khoa beänh-taâm lyù hoïc ôœ St. Andrew Hospital, Norwich (Anh quoác), chuyeân veà chöùng schizophrenia vaø caùc vaán ñeà taâm beänh phaïm nhaân. OÂng cuõng laø moät thaønh vieân cuœa Western Buddhist Order (doøng Phaät Töœ Taây Phöông) vaø laø huaán luyeän vieân thieàn taäp cho trình ñoä cô baœn. Baøi döôùi ñaây ñöôïc taùc giaœ thuyeát trình trong moät hoäi thaœo veà ñaïo Phaät vaø taâm lyù hoïc do British Psychological Society toå chöùc vaøo naêm 1983 vaø ñöôïc in laïi trong tuyeån taäp Beyond Therapy: The Impact of Eastern Religions on Psychological Theory and Pratice (Guy Claxton chuœ bieân, Wisdom Publications, London 1986). Baøi vieát tuy khoâng theå goïi laø daøi so vôùi caùc vaán ñeà ñöôïc thaœo luaän nhöng coù giaù trò khoa hoïc phoå thoâng lôùn vì trình baøy ñaày ñuœ vaø deã hieåu veà taâm lyù hoïc vaø khoa taâm lyù trò lieäu, cho ngöôøi ñoïc moät caùi nhìn toaøn dieän veà nguyeân nhaân hình thaønh cuøng caùc quan nieäm chính yeáu cuœa hai khoa hoïc phöùc taïp naøy, cuõng nhö ñaõ lyù luaän raønh maïch veà söï ñoäc ñaùo rieâng bieät vaø giaù trò taâm lyù trò lieäu cuœa caùc phöông thöùc tu taäp Phaät giaùo.
Trong hôn moät theá kyœ qua, ñaïo Phaät laø moät ñeà taøi haáp daãn khieán ngöôøi Taây phöông löu taâm tìm hieåu. Caùi ñöôïc ñaëc bieät thaùn phuïc laø söï keát hôïp kì dieäu giöõa söï tinh vi uyeân aùo cuœa lyù thuyeát, tính thöïc tieãn raát möïc trong thöïc haønh vaø söï saâu thaúm ôœ chieàu kích taâm linh. Nhöng ñaïo Phaät thaät söï laø gì thì vaãn laø ñieàu khoù hieåu ñoái vôùi nhieàu ngöôøi; ñaïo Phaät töøng ñöôïc xem nhö moät toân giaùo, moät trieát thuyeát, moät heä thoáng ñaïo ñöùc vaø ngay caœ moät thöù chuœ nghóa coäng saœn sô khai. Moãi caùi nhìn nhö theá ñeàu ñaõ boœ qua moät khía caïnh cuœa ñaïo Phaät, khía caïnh maø ngöôøi ta khoâng thaáy phuø hôïp vôùi quan ñieåm cuœa mình.
Ngaøy nay giôùi chuyeân gia ñaõ thöøa nhaän nhöõng töông ñoàng giöõa ñaïo Phaät vaø khoa taâm lyù trò lieäu, vaø söï nghieân cöùu ñaïo Phaät töø xuaát phaùt ñieåm taâm lyù hoïc ñang ñöôïc tieán haønh. Do ñoù maø coù theâm moät quan ñieåm môùi, caøng ngaøy caøng ñöôïc chaáp nhaän roäng raõi hôn, ñoù laø ñaïo Phaät khoâng haún laø toân giaùo, trieát thuyeát... maø gioáng nhö moät daïng thöùc taâm lyù trò lieäu vaø coù leõ coù cuøng muïc ñích nhö taâm lyù hoïc Jung, taâm phaân hoïc hay ngaønh haønh xöœ trò lieäu (behavior therapy). Ñaây cuõng laø moät phaàn cuœa khuynh höôùng xem caùc truyeàn thoáng Ñoâng phöông nhö nhöõng daïng taâm lyù trò lieäu, hoaëc ít nhaát, xem caùc truyeàn thoáng naøy coù nhieàu ñieåm töông ñoàng vôùi caùc ngaønh ñoù (1). Quan ñieåm naøy tieán boä hôn caùc loái nhìn khaùc vì ñaõ thöøa nhaän raèng ñaïo Phaät coù lieân heä ñeán vieäc giuùp con ngöôøi thay ñoåi, ñöa hoï vöôït qua caùc thoáng khoå taâm lyù, gioáng nhö caùc hình thaùi khaùc nhau cuœa taâm lyù trò lieäu. Noù cuõng thöøa nhaän söï tinh vi aœo dieäu veà maët taâm lyù hoïc cuøng söï vieäc ñaïo Phaät löu taâm, ôœ caœ hai maët lyù thuyeát vaø thöïc haønh, ñeán baœn chaát vaø caùc traïng thaùi tinh thaàn cuœa con ngöôøi.
So saùnh ñaïo Phaät vôùi khoa taâm lyù trò lieäu laø ñieàu raát boå ích, nhöng cuõng nguy hieåm. Ñeå hieåu caùi chöa hieåu, tröôùc tieân phaœi tieáp nhaän, so saùnh ñoái chieáu vôùi vaø ñaët noù vaøo khuoân phaïm truø quen thuoäc, nhöng böôùc keá phaœi laø môœ roäng caùc phaïm truø ñoù ñeå chuùng coù theå dung chöùa nhöõng thaønh phaàn môùi cuœa caùi chöa bieát naøy; neáu söï môœ roäng phaïm truø khoâng ñöôïc thöïc hieän, söï hieåu bieát ñuùng ñaén dó nhieân khoâng theå ñaït ñeán vaø trong tröôøng hôïp naøy ñaïo Phaät khoâng coøn gì khaùc hôn laø moät daïng taâm lyù trò lieäu.
Chaéc chaén laø coù nhöõng ñieåm töông ñoàng ñaùng löu taâm; ôœ caáp ñoä so saùnh naøo chuùng ta cuõng thaáy, nhöõng töông ñoàng giöõa ñaïo Phaät vaø khoa taâm lyù trò lieäu chaúng nhöõng coù maø coøn coù raát nhieàu ôœ soá löôïng vaø raát phong phuù ôœ phaåm löôïng. Nghieân cöùu chuyeän Phaät thaønh ñaïo, ví duï, chuùng ta coù theå tìm thaáy trong ñoù nhöõng hình aœnh hieån nhieân cuœa caùi Jung goïi laø nguyeân töôïng (2). Chuùng ta cuõng coù theå roïi aùnh saùng taâm phaân hoïc vaøo caùi bieát thaâm saâu cuœa Phaät veà caùc "vaän haønh taâm lyù phoøng veä". Cuõng ghi nhaän raèng coù nhöõng ñieåm töông ñoàng giöõa Thuyeát Voâ ngaõ vaø nhöõng giaœi thích taâm lyù trong A-tì-ñaøm/Luaän taïng ôœ moät phía vaø ngaønh haønh xöœ taâm lyù hoïc ôœ phía khaùc (3).
Ñieàu cuõng caàn phaœi löu yù laø söï khaùc bieät giöõa ñaïo Phaät vaø khoa taâm lyù trò lieäu. Caùc ví duï neâu treân khoâng coù nghóa laø Con ñöôøng Giaùc ngoä gioáng vôùi tieán trình Jung goïi laø "caù theå hoùa" (4), hoaëc ñaïo Phaät trong caên baœn chæ nhö taâm phaân hoïc hay haønh xöœ taâm lyù hoïc. Nhöõng khaùc bieät ôœ caên baœn vaø muïc ñích giöõa ñaïo Phaät vaø khoa taâm lyù trò lieäu phaœi ñöôïc nhaän ñònh roõ raøng. Taâm lyù trò lieäu chæ lieân heä ñeán söùc khoœe taâm lyù, muïc tieâu laø quaân bình hoùa taâm thaàn, giaœi quyeát caùc vaán ñeà taâm lyù vaø chöõa trò taâm beänh. Ñaïo Phaät thì höôùng veà sinh hoaït taâm linh, vaø ñôøi soáng taâm lyù quaân bình chæ laø böôùc ñaàu trong moät chuoãi daøi cuœa caùc muïc tieâu caœi thieän con ngöôøi cuœa ñaïo Phaät maø thoâi. taâm lyù trò lieäu phaùt sinh töø truyeàn thoáng tri thöùc Taây phöông, trong khi ñaïo Phaät ñöôïc xem laø phaùt sinh töø Tueä giaùc, caùi sieâu vöôït treân tri thöùc.
Taâm lyù trò lieäu
Taâm lyù hoïc vaø khoa taâm lyù trò lieäu laø nhöõng phaùt trieån töông ñoái môùi meœ vaø gaàn nhö hoaøn toaøn laø thaønh töïu cuœa tö töôœng Taây phöông, ñaëc bieät laø tö töôœng "khoa hoïc", duø ñieàu naøy khoâng theå noùi laø ñuùng cho tröôøng hôïp cuœa moät vaøi tröôøng phaùi trò lieäu. Taâm lyù hoïc lyù thuyeát (academic psychology) thaønh hình vaøo theá kyœ XIX, laø moät noã löïc coù caân nhaéc ñeå nghieân cöùu taâm trí theo quan ñieåm "khoa hoïc" (William James ñaõ xem taâm lyù hoïc laø "khoa hoïc veà ñôøi soáng tinh thaàn"). taâm phaân hoïc cuõng baét ñaàu vôùi xu höôùng töông töï, vaø hieän nay thì traøo löu chính cuœa "beänh-taâm lyù hoïc" (5) cuõng ñi theo con ñöôøng "khoa hoïc" ñeà ra trong taâm lyù hoïc lyù thuyeát, ñaëc bieät trong thuyeát haønh xöœ vaø Nhaän thöùc taâm lyù hoïc (cognitive psychology).
Tröôùc heát chuùng ta haõy nhìn laïi cô sôœ "khoa hoïc" cuœa taâm lyù hoïc. Ngay töø thôøi Wilhelm Wundt (theá kyœ XIX), ñaõ coù nhieàu coá gaéng ñeå khoa hoïc hoùa taâm lyù hoïc lyù thuyeát vaø ñaây vaãn laø quan ñieåm ñöôïc caùc chuyeân gia hieän nay chaáp nhaän. Raát ñieån hình, töø khoa hoïc ñöôïc hieåu theo trieát hoïc duy vaät theo ñoù vuõ truï chæ goàm toaøn caùc thaønh toá vaät chaát maø thoâi. Theá neân söï nghieân cöùu vaät chaát laø maãu möïc cuœa khoa hoïc, vaät lyù laø moät khoa hoïc chaân chính vaø caùc khoa khaùc, keå caœ taâm lyù hoïc, neáu khoâng höôùng tôùi vieäc khaœo saùt vaät chaát, khoâng döïa treân caùc lyù thuyeát vaø phöông phaùp luaän vaät lyù thì khoâng theå laø moät khoa hoïc thaät söï. Tuy ñaây khoâng laø quan nieäm duy nhaát nhöng noù khieán chuùng ta phaœi nghó raèng, chöa loaïi tröø ñöôïc caùc phaïm truø phi-vaät lyù trong söï khaœo saùt thì taâm lyù hoïc vaãn coøn laø moät hoïc thuyeát nhaœm nhí, chuœ quan vaø khoâng khoa hoïc (6).
Chính vì theá maø ngöôøi Taây phöông chuùng ta ñaõ laâm vaøo theá keït, chæ daùm tin vaøo nhöõng yù töôœng cuœa mình khi chuùng phuø hôïp vôùi "khoa hoïc". Tình traïng naøy cuõng chi phoái ñôøi soáng toân giaùo; nhöõng ngöôøi khoâng baœo thuœ, khoâng bò coät chaët vaøo moät môù tín ñieàu naøo ñoù caœm thaáy caàn thieát phaœi bieän minh raèng nhöõng quan nieäm vaø tin töôœng cuœa mình laø coù tính caùch khoa hoïc. Ñieàu naøy ñöa ñeán nhieàu heä quaœ. Vì trieát hoïc duy vaät gaén lieàn vôùi yù nieäm raèng nhöõng gì thaät söï laø khoa hoïc thì maâu thuaãn ñoái nghòch vôùi tö töôœng toân giaùo hay taâm linh, neân nhöõng ngöôøi chaáp nhaän voâ ñieàu kieän"khoa hoïc" vaø nhöõng ñieàu ñöôïc cho laø ñaõ ñöôïc chöùng minh, cuõng nhö keœ ít nhieàu coù xu höôùng toân giaùo hay taâm linh ñaõ rôi vaøo moät tình huoáng raát khoù xöœ: toân giaùo cuœa hoï haàu nhö ñaõ phaœi trôœ thaønh moät thöù nhaân baœn luaän khoâng coù noäi dung taâm linh hay sieâu vieät. Moät heä quaœ xa hôn laø, caùc toân giaùo—ôœ ñaây toâi cuõng taïm xeáp loaïi ñaïo Phaät nhö moät toân giaùo—bò nghieân cöùu töø laäp tröôøng khoa hoïc duy vaät, vôùi noù caùc yeáu toá phi-duy vaät bò gaït phaêng ngay töø ñaàu, hoaëc "boœ vaøo daáu ngoaëc" nhö moät nhaø xaõ hoäi hoïc ñaõ noùi (7).
Theá neân hoïc thuaät tö töôœng Taây phöông cuõng phaùt trieån theo moät höôùng kyø laï: moâ thöùc cuœa söï nghieân cöùu con ngöôøi döïa vaøo söï khaœo saùt vaät chaát, vaø ñieàu naøy ñöôïc xem laø hôïp tình hôïp lyù. Moät söï kyø quaùi khaùc laø, nhöõng phöông thöùc trò lieäu giuùp con ngöôøi giaœi quyeát caùc vaán ñeà tình caœm chæ ñöôïc chaáp nhaän neáu chuùng ñöôïc suy ra töø, hoaëc phuø hôïp vôùi, moät quan nieäm taâm lyù hoïc duy vaät. Freud baét ñaàu nhö moät chuyeân gia thaàn kinh beänh hoïc vaø ñaõ döïa vaøo nhöõng tieân ñeà suy ra töø vaät lyù hoïc cuœa theá kyœ XIX ñeå phaùt trieån tö töôœng cuœa mình. Cuõng theá, moâ hình veà caùc chöùng beänh taâm thaàn trong taâm beänh hoïc cuõng laø moâ hình vaät lyù, vaø boä moân chính cuœa taâm lyù hoïc thöïc haønh laø haønh xöœ trò lieäu thì phaùt sinh töø thuyeát haønh xöœ, moät daïng duy vaät caáp tieán cuœa taâm lyù hoïc lyù thuyeát trong ñoù taâm lyù hoïc hay "khoa hoïc veà ñôøi soáng tinh thaàn" chæ coøn laø söï nghieân cöùu haønh xöœ, töùc laø nhöõng thay ñoåi vaø vaän haønh vaät lyù maø chuùng ta coù theå ño löôøng quan saùt nôi moät cô theå (8).
Gioáng nhö bao ngöôøi khaùc, caùc nhaø taâm lyù vaø chuyeân gia taâm lyù trò lieäu cuõng hieám khi haønh xöœ hoaøn toaøn hôïp lyù. Trong thöïc teá caùc chuyeân gia taâm lyù hoïc Freud hoaëc haønh xöœ taâm lyù hoïc cuõng nhö caùc tröôøng phaùi khaùc ñeàu ñi xa hôn caùc lyù thuyeát duy vaät cuœa hoï. Thaät ra thì hoï coøn ít nhieàu vay lôøi möôïn yù töø beân ngoaøi khoa hoïc vaø do ñoù cuõng chòu aœnh höôœng bôœi nhöõng yeáu toá khaùc cuœa vaên hoùa Taây phöông, keå caœ Thieân Chuùa giaùo vaø truyeàn thoáng taïm goïi laø nhaân baœn tieán boä (liberal humanist). Ngoaøi ra cuõng phaœi tính ñeán nhöõng aœnh höôœng khaùc, chaúng haïn thuyeát hieän sinh vaø caùc toân giaùo Taây phöông phi chính thoáng, nhö tröôøng hôïp taâm lyù hoïc Jung (9). Theá neân cô sôœ cuœa ngaønh taâm lyù trò lieäu laø moät hoãn hôïp phöùc taïp cuœa caùc quan nieäm minh baïch roõ raøng cuœa truyeàn thoáng "khoa hoïc" vaø nhöõng yù nieäm baét nguoàn töø nhöõng nôi khaùc trong vaên hoùa Taây phöông, vaø tæ leä pha troän taát nhieân thay ñoåi theo töøng theå loaïi taâm lyù trò lieäu.
Tuy khoâng coù aœnh höôœng tröïc tieáp nhö khoa hoïc nhöng toân giaùo cuõng laø moät nguyeân nhaân laøm phaùt sinh taâm lyù hoïc. [... Moät trong nhöõng ñieàu phaœi ñeà caäp laø söï thieáu vaéng caùc giaù trò taâm lyù trong quan nieäm luaân lyù ñaïo ñöùc ôœ Taây phöông. Ñoái vôùi ngöôøi toân giaùo thì luaân lyù ñaïo ñöùc laø moät heä thoáng luaät leä do Chuùa trôøi ñònh ñaët; vaâng chòu laø ngöôøi toát, ngöôïc laïi laø keœ xaáu, moät ñieàu coù luùc ñöôïc xem laø tieàn ñònh (10). Duø sao thì moät quan nieäm ñaïo ñöùc chæ coù ñuùng-sai, toát-xaáu... nhö theá deã ñöa ñeán nhöõng heä quaœ taâm lyù tieâu cöïc, chaúng haïn khi laøm moät ñieàu sai traùi naøo ñoù thì ngoaøi vieäc caàu xin tha thöù ngöôøi ta chæ laøm vaán ñeà traàm troïng hôn, vôùi maëc caœm phaïm toäi, söï daøy voø, gheâ tôœm hay phuœ nhaän chính mình; chuyeän trôœ neân bôùt teä haïi hôn hoaëc toát hôn, hay vaán ñeà töï caœi taïo hay chuyeån hoùa neáu coù thì cuõng laø saùng kieán rieâng leœ vaø khoâng coù taùc ñoäng hay aœnh höôœng gì.] (11).
Vaán ñeà cuœa ngöôøi khoâng coøn nieàm tin nôi toân giaùo thì khaùc. Coù theå coù luùc hoï seõ hoœi, "Neáu moät quyeàn löïc toái thöôïng sinh ra vaø caàm giöõ ñaïo ñöùc khoâng coù thì ñaïo ñöùc ñoù laøm sao coù theå hieän höõu hay coù giaù trò?" Theá neân yù nieäm ñaïo ñöùc haàu nhö hieån nhieân phaœi bieán ñoåi, trôœ thaønh vaán ñeà tieän lôïi, nhöõng luaät leä nhaèm duy trì traät töï xaõ hoäi maø thoâi. Vaán ñeà laø, khi nhöõng nhoùm ngöôøi khaùc bieät coù nhöõng qui öôùc xaõ hoäi khaùc bieät vaø maâu thuaãn nhau, thì khoâng theå coù, hoaëc khoù maø coù moät nguyeân lyù ñaïo ñöùc haèng höõu vaø phoå quaùt. Toùm laïi thì ngöôøi ta döôøng nhö phaœi choïn löïa, hoaëc chaáp nhaän Thöôïng ñeá vaø ñaïo ñöùc, hoaëc phuœ nhaän caœ hai. Loái thoaùt khaœ dó ôœ ñaây theo ñoù coù theå laø cho raèng ñaïo ñöùc chæ lieân heä ñeán vieäc tìm kieám haïnh phuùc. Nhöng haïnh phuùc laïi thöôøng ñöôïc xem laø ñoàng nghóa vôùi söï sung tuùc vaät chaát! Quan nieäm raèng ñaïo ñöùc coù lieân heä chaët cheõ vôùi traïng thaùi tinh thaàn laø ñieàu döôøng nhö chöa bao giôø coù ôœ Taây phöông.
Moät khía caïnh khaùc cuœa Thieân Chuùa giaùo maø toâi muoán nhaéc ñeán ôœ ñaây laø, noù khoâng coù caùc lyù thuyeát vaø phöông phaùp trò lieäu giuùp con ngöôøi thay ñoåi. Thaàn hoïc gia (Paul) Tillich lyù luaän raèng vaán ñeà ñöôïc chuù troïng trong Thieân Chuùa giaùo laø ñöôïc neân thaùnh (justification) chöù khoâng laø töï thaùnh hoùa (sanctification), nghóa laø con ngöôøi chæ ñöôïc cöùu roãi do ôn Chuùa, qua nieàm tin vaøo Chuùa, chöù khoâng do noã löïc töï caœi thieän veà maët luaân lyù vaø nhöõng ñieàu khaùc, ñaëc bieät caøng khoâng do noã löïc caù nhaân (quan ñieåm naøy coù leõ nghieâng veà Tin Laønh nhieàu hôn). Söï thieáu vaéng caùc phöông phaùp caœi thieän baœn thaân, ñaëc bieät khi so saùnh vôùi caùc truyeàn thoáng Ñoâng phöông, laø minh chöùng cho ñieàu naøy. Cho duø ñoù laø nghi thöùc ñöôïc thöïc hieän moät laàn trong ñôøi nhö röœa toäi, hay söï teá leã hoaëc nhöõng sinh hoaït toân giaùo haøng ngaøy nhö caàu nguyeän hoaëc "suy nieäm lôøi Chuùa", thì söï cöùu roãi do ôn Chuùa cuõng luoân luoân ñöôïc nhaán maïnh. Maãu möïc chuœ yeáu trong ñôøi soáng Thieân Chuùa giaùo laø caàu nguyeän vaø "suy nieäm lôøi Chuùa"; ngay sinh hoaït cuœa nhöõng ngöôøi ñöôïc goïi laø nhaø huyeàn nieäm cuõng theá—nguyeân taéc vaãn laø, döïa treân caùc tín ñieàu vaø caàu xin Chuùa giuùp hoï trôœ neân toát laønh thaùnh thieän vaø do ñoù söï thaùnh hoùa cuõng khoâng nhôø nhieàu laém vaøo noã löïc caù nhaân maø laø do ôn Chuùa.
Dó nhieân Thieân Chuùa giaùo cuõng coù "tónh taâm", moät daïng caàu nguyeän cao hôn vaø khaù gaàn guõi vôùi thieàn ñònh, hoaëc moät vaøi phöông caùch thieàn ñònh naøo ñoù cuœa ñaïo Phaät; moâ taœ cuœa moät soá nhaø huyeàn nieäm Thieân Chuùa veà kinh nghieäm tónh taâm coù veœ nhö töông töï vôùi Thieàn (dhyana), moät thaønh quaœ quan troïng cuœa caùc pheùp tu Phaät giaùo. Tuy theá, nhöõng kinh nghieäm ñoù vaãn chæ ñöôïc xem nhö moät taëng phaåm töø Ôn treân, cho moät thieåu soá ngöôøi choïn loïc, khoâng quan troïng cho söï cöùu roãi. Vaø chöa bao giôø söï tónh taâm ñöôïc xem nhö moät caùch tu söœa baœn thaân (12).
Söï phaùt sinh cuœa khoa taâm lyù trò lieäu phaœi ñöôïc nhìn töø boái caœnh naøy, raèng söï thieáu vaéng gaàn nhö hoaøn toaøn caùc phöông caùch thöïc tieãn nhaèm phaùt trieån ñôøi soáng taâm lyù vaø taâm linh trong Thieân Chuùa giaùo ñaõ taïo ra moät khoaœng troáng maø khoa taâm lyù trò lieäu phaœi ñöôïc thaønh laäp ñeå laáp ñaày, vôùi caùc nguyeân lyù maø noù phaœi töï taïo cho rieâng mình.
Cho ñeán nay, haøng traêm lieäu phaùp khaùc nhau ñaõ ñöôïc thaønh laäp, döïa vaøo nhöõng nguyeân lyù cuõng raát khaùc bieät nhau. Khoâng ñuœ choã ñeå thaœo luaän kyõ löôõng veà caùc nguyeân lyù naøy nhöng chuùng ta coù theå noùi sô qua caùc tröôøng phaùi taâm lyù khaùc nhau cuœa khoa taâm lyù trò lieäu. Thoâng thöôøng caùc phöông thöùc trò lieäu thuoäc veà moät trong ba tröôøng phaùi: taâm-cô (psycho-dynamic), haønh xöœ (behavioral) vaø thöôøng nghieäm hay hieän sinh (experimental / existential).
Taâm-cô lieäu phaùp phaœi noùi laø phaùt kieán cuœa Freud, maëc duø moät soá tröôøng phaùi quan troïng trong ngaønh naøy, nhö taâm lyù hoïc Jung (seõ ñöôïc noùi ñeán ôœ phaàn sau), thì raát khaùc bieät vôùi quan nieäm Freud. Xuaát phaùt ñieåm cuœa ngaønh trò lieäu naøy laø söï roái loaïn taâm lyù (neurosis) do caùc xung ñoät tieàm thöùc; chuùng ñöôïc xem nhö phaùt sinh töø thôøi thô aáu, laø keát quaœ cuœa söï ñoái khaùng giöõa nhöõng noã löïc nhaèm thoœa maõn baœn naêng sinh hoïc sô ñaúng ôœ moät phía vaø ôœ phía khaùc thöïc teá do cuoäc soáng chung ñuïng vôùi ngöôøi khaùc. Nguyeân taéc trò lieäu laø laøm beänh nhaân hieåu bieát, yù thöùc roõ raøng veà caùc xung ñoät voâ thöùc ñoù. Ñieàu naøy ñöôïc xem laø yeáu toá quyeát ñònh cho söï bình phuïc, duø raèng vieäc kinh nghieäm laïi nhöõng tình caœm bò doàn neùn cuõng ñöôïc xem laø raát quan troïng. Ñeå giuùp beänh nhaân nhìn thaáy chaân töôùng cuœa taâm beänh, nhaø trò lieäu tìm caùch gôïi laïi nhöõng tình caœm thôøi thô aáu nôi con beänh, vôùi söï laõnh ñaïm laïnh luøng coá yù (13), ñeå ngöôøi aáy coù theå keå ra nhöõng u uaát chaát chöùa trong loøng mình cho ngöôøi trò lieäu, nhö keå vôùi ngöôøi thaân, keœ ñaõ gaây ra ñau khoå cho mình. Caùc tröôøng phaùi phaùt trieån veà sau noùi ñeán töông quan thaân thieän hôn giöõa ngöôøi trò lieäu vaø con beänh, cuõng nhö nhaán maïnh ñeán khía caïnh xaõ hoäi-taâm lyù cuœa chöùng roái loaïn taâm lyù, trong khi Freud cho raèng chöùng beänh naøy laø keát quaœ cuœa baœn naêng sinh hoïc.
Haønh xöœ trò lieäu laø öùng duïng cuœa thuyeát behavioral learning trong ñoù caùc vaán ñeà taâm lyù ñöôïc xem nhö do aœnh höôœng cuœa moâi tröôøng sinh hoaït vaø theo ñoù beänh nhaân coù theå "hoïc" ñeå töï mình chieán thaéng chuùng, baèng caùc kyõ thuaät vaø baøi taäp töï luyeän (14). Lyù thuyeát naøy laø moät taâm lyù hoïc duy vaät thuaàn tuùy, nhaán maïnh raèng chæ nhöõng phaœn öùng taâm lyù roõ raøng minh baïch môùi thích hôïp cho söï nghieân cöùu khaùch quan, coøn tö töôœng vaø tình caœm neáu coù cuõng chæ laø vaán ñeà phoœng ñoaùn. Trong thöïc teá, caùc nhaø haønh xöœ trò lieäu khoâng ñeán noãi cöïc ñoan laém vaø duø muoán hay khoâng thì hoï cuõng saün saøng tính ñeán caœ nhöõng ñieàu naèm ngoaøi phaïm truø haønh xöœ, nhö thöïc teá ñoøi hoœi ôœ moïi nhaø trò lieäu. Ngaøy nay, caùc lieäu phaùp nhaän thöùc-haønh xöœ (cognitive-behavior) caøng ngaøy caøng trôœ neân quan troïng hôn. Ñaây laø keát hôïp laï thöôøng vôùi nhaän thöùc taâm lyù hoïc, voán ñoái nghòch vôùi quan nieäm caên baœn cuœa thuyeát haønh xöœ vì nhaán maïnh ñeán aœnh höôœng cuœa yù töôœng treân tình caœm vaø haønh xöœ. Do söï thöïc tieãn phi giaùo ñieàu, xem troïng söï kieán hieäu cuœa kyõ thuaät hôn nhöõng khaùc bieät lyù thuyeát vaø do söï thaân thieän maø nhaø trò lieäu taïo neân cho töông quan giöõa hoïc vaø thaân chuœ—moät ñieàu ñoái nghòch vôùi ngoân ngöõ maùy moùc vaø ñoâi khi haùch dòch cuœa thuyeát haønh xöœ—cuõng nhö do söï laïc quan ñoái vôùi vaán ñeà hoïc taäp, hai quan ñieåm haønh xöœ vaø nhaän thöùc-haønh xöœ ñaõ taïo neân nhieàu phöông thöùc trò lieäu raát höõu hieäu.
Caùc tröôøng phaùi thöôøng nghieäm, ñoâi khi ñöôïc goïi laø "humanist-existential", phaùt sinh töø moät nguoàn goác khaùc, vaø caùc lieäu phaùp hieän sinh (existential), "beänh nhaân laø trung taâm" (client-centred) cuœa Roger vaø lieäu phaùp "toaøn theå" (Ghestalt) coù leõ laø ba loaïi quan troïng nhaát. Chuùng chuù troïng ñeán söï phaùt trieån nhaân caùch trong ñoù taâm linh ñöôïc keå laø moät yeáu toá khaœ höõu, xem con ngöôøi laø moät toaøn theå vaø ñeà cao söï quan troïng cuœa yù nghóa ñôøi soáng. Trong öùng duïng thöïc tieãn, caùc nhaø trò lieäu chuù troïng ñeán nhöõng ñieåm tích cöïc, khuyeán khích töï quyeát, töï haønh vaø yù thöùc traùch nhieäm, khoâng cho caùc vaán ñeà quaù khöù coù vai troø quyeát ñònh naøo trong vieäc trò lieäu maø chæ nhaán maïnh khía caïnh ôœ ñaây vaø baây giôø, ñaëc bieät laø caùc bieåu hieän taâm lyù minh baïch, khoâng bò caùc roái loaïn taâm lyù ngaên che hoaëc laøm bieán daïng. Do chuù troïng ñaëc bieät ñeán yù nghóa ñôøi soáng, caùc trò lieäu gia thöôøng nghieäm cho raèng moät ñôøi soáng thieáu vaéng yù nghóa coù theå laø nguyeân nhaân cuœa chöùng roái loaïn taâm lyù. Lieäu phaùp coá vaán (counselling) hay "beänh nhaân laø trung taâm" do Roger khôœi xöôùng coøn ñoøi hoœi ôœ nhaø trò lieäu söï thaân thieän, chaân thaønh vaø caœm thoâng, cuõng nhö cho raèng ngöôøi trò lieäu caàn coù thaùi ñoä khoâng thieân kieán giaùo ñieàu vaø phaœi taïo ñieàu kieän ñeå con beänh hay thaân chuœ thaáy ñöôïc khía caïnh tích cöïc nôi mình vaø coù loøng töï troïng. Lieäu phaùp toaøn theå thì chuù troïng ñeán caùc kyõ thuaät laøm con beänh bieåu loä nhöõng tình caœm khoâng bò bieán daïng do caùc roái loaïn taâm lyù.
Phaân chia caùc lieäu phaùp thaønh ba nhoùm khaùc nhau coù theå laø quaù giaœn löôïc, khoâng thích hôïp vôùi moät soá tröôøng phaùi, chaúng haïn caùc quan nieäm vaø phöông phaùp trò lieäu baét nguoàn töø coâng trình cuœa Milton Erikson hoaëc Gregory Bateson. Cuõng coù theå lyù luaän raèng taâm lyù hoïc Jung hôi khaùc taâm phaân hoïc, ñaëc bieät vì noù khoâng döïa vaøo caùc nguyeân lyù laáy töø vaät lyù hoïc theá kyœ XIX vaø vì noù thöøa nhaän giaù trò cuœa ñôøi soáng toân giaùo. Caùc coâng trình veà nguyeân töôïng vaø caù theå hoùa cuœa Jung dó nhieân laø moãi ngaøy moät trôœ neân quan troïng hôn trong vieäc ñöa taâm lyù hoïc ñeán gaàn toân giaùo, vaø chuùng cuõng laø moät nhòp caàu quan troïng ñeå ngöôøi ta coù theå böôùc töø nhaân sinh quan "khoa hoïc" sang quan nieäm soáng toân giaùo hoaëc taâm linh.
Tuy coù nhöõng khaùc bieät ôœ khôœi ñieåm, ôœ quan nieäm vaø nhöõng khaùm phaù veà con ngöôøi cuõng nhö veà chính vieäc ñieàu trò, nhöng caùc tröôøng phaùi trò lieäu cuõng coù nhieàu ñieåm töông ñoàng, ñaëc bieät laø khi caùc chuyeân gia khoâng coù thaønh kieán lyù thuyeát vaø chæ chuù troïng ñeán vieäc giuùp con ngöôøi thay ñoåi. Trong thöïc teá nhieàu trò lieäu gia ñaõ töï xem mình nhö ngöôøi chieát trung, côœi môœ vaø saün saøng ñoùn nhaän nhöõng yù kieán vaø phöông phaùp töø moïi tröôøng phaùi: toâi cho raèng trong nhöõng naêm qua, caùc nhaø trò lieäu vôùi nhöõng tin töôœng khaùc bieät nhau ñaõ thaáy ñöôïc möùc ñoä kieán hieäu cuœa caùc phöông phaùp trò lieäu, vaø keát quaœ laø khoaœng caùch giöõa caùc tröôøng phaùi ñang ñöôïc thu ngaén laïi, nhö tröôøng hôïp hai lieäu phaùp nhaän thöùc-haønh xöœ vaø "saùch löôïc" (strategic therapy). Caœ hai lieäu phaùp naøy ñeàu chuù troïng ñeán nhöõng phöông caùch trò lieäu cuï theå, ñeà cao nguyeân taéc töï löïc theo ñoù nhaø trò lieäu chæ giöõ vai troø höôùng daãn beänh nhaân töï ñieàu trò, moät nguyeân taéc chaúng coù lieân heä gì ñeán thuyeát "behavioral learning" caœ. Song song vôùi tieán trình tieáp caän giöõa caùc tröôøng phaùi, vaø vì caøng ngaøy chuùng caøng trôœ neân gaàn nhau hôn, caùc nhaø trò lieäu ñaõ thu ñöôïc moät löôïng kieán thöùc chuyeân moân ñoà soä coù lôïi ích thöïc teá raát lôùn. Löôïng kieán thöùc naøy raát ña dieän: söï taïo neân moät chuoãi thuœ thuaät, baøi taäp töø deã ñeán khoù ñeå giuùp chieán thaéng beänh sôï haõi, kyõ thuaät kích ñoäng söï suy töôœng nôi beänh nhaân ñeå ngöôøi aáy thoaùt ñöôïc beänh buoàn chaùn tuyeät voïng, caùc phöông thöùc giuùp cha meï cuœa ngöôøi maéc chöùng "taùn phaân nhaân caùch" (schizophrenia) coù theå noùi chuyeän vôùi con maø khoâng laøm ngöôøi aáy leân côn, kyõ thuaät thuyeát phuïc ñeå ñoái trò söï khaùng cöï cuœa beänh nhaân ñoái vôùi moät phöông caùch trò lieäu, caùch khieán ngöôøi beänh trình baøy vaán ñeà maø khoâng caœm thaáy xao xuyeán baát an, vaø raát nhieàu nhöõng ví duï deã thaáy khaùc.
Noùi toùm laïi, ngaønh trò lieäu phaùt sinh do nhu caàu giaœi quyeát caùc vaán ñeà taâm lyù vaø tuy coù söï khaùc bieät lôùn trong quan ñieåm vaø phöông phaùp nhöng roõ raøng caùc lieäu phaùp cuõng coù nhöõng töông ñoàng quan troïng, ñaëc bieät laø trong tröôøng hôïp caùc kyõ thuaät chöõa trò hieäu nghieäm, moät ñieåm maø chuùng ta seõ trôœ laïi trong phaàn sau. Vaán ñeà ñaët ra ôœ ñaây laø, laøm sao ñeå so saùnh ngaønh taâm lyù trò lieäu vôùi ñaïo Phaät?
Caên baœn cuœa ñaïo Phaät
Coù nhieàu toâng phaùi Phaät giaùo, nhieàu ñeán noãi coù theå laøm chuùng ta naœn loøng, nhö tröôøng hôïp taâm lyù trò lieäu. Tuy nhieân caùc toâng phaùi ñoù laïi lieân heä maät thieát vôùi nhau treân moät neàn taœng chung—moät söï kieän chæ ñaïo Phaät môùi coù—laø Baùt nhaõ hay Tueä giaùc (Prajna). Lyù thuyeát vaø phöông caùch tu taäp cuœa ñaïo Phaät baét nguoàn töø kinh nghieäm Baùt nhaõ, hay tri kieán vaø kinh nghieäm cuœa keœ ñaõ khai môœ Baùt nhaõ. ÔŒ khía caïnh tri thöùc, kinh nghieäm vaø tri kieán naøy ñöôïc trình baøy trong caùc giaùo lyù ñaëc thuø, khoâng coù trong baát kyø trieát heä hay toân giaùo khaùc, nhö Voâ ngaõ, Khoâng vaø Duyeân sinh (Anatta, Sunyata, Pratitya Samutpada). Öôùc nguyeän cuœa ngöôøi phaät töœ thuaàn thaønh laø khai môœ Baùt nhaõ ñeå töï mình theå nghieäm chaân lyù naèm sau caùc giaùo lyù naøy. Caàn phaœi nhaán maïnh raèng söï khai môœ Baùt nhaõ khoâng ñôn giaœn laø moät thuœ ñaéc trí thöùc (vaø caøng khoâng phaœi laø söï khoân ngoan theá tuïc), vaø noù ñoøi hoœi moät tieán trình reøn luyeän cao ñoä ñeå phaùt trieån ñaïo ñöùc vaø tinh thaàn. Baùt nhaõ vöøa laø Ñaïi trí vöøa laø Ñaïi bi, ñoøi hoœi tình thöông bao la hay taâm töø nhö ñieàu kieän tieân quyeát. Do ñoù maø söï nghieân cöùu caùc giaùo lyù keå treân tuy coù luùc raát quan troïng nhöng khoâng bao giôø ñöôïc xem laø ñaày ñuœ. Heä luaän laø, moïi töông ñoàng giöõa caùc quan ñieåm khoâng-Phaät giaùo vaø caùc moâ taœ trí thöùc veà Baùt nhaõ haàu nhö ít khi coù thöïc chaát (15). Nhöõng töø Anh ngöõ nhö "no-self", "emptiness" vaø "conditioned coproduction" tuy coù theå giuùp chuùng ta möôøng töôïng ñöôïc caùc giaùo lyù keå treân nhöng ñoàng thôøi cuõng deã gaây laàm laïc, khoâng chöùa ñöïng ñöôïc yù nghóa cuœa Voâ ngaõ, Khoâng vaø Duyeân sinh. Toát nhaát laø söœ duïng chính caùc khaùi nieäm Phaïn ngöõ nguyeân thuœy ñeå coù theå hieåu yù nghóa linh ñoäng vaø phong phuù cuœa chuùng theo vaên maïch, xuyeân qua söï nghieân cöùu kyõ löôõng vaø haønh trì nghieâm chænh. Chuùng ta coù theå thaáy moät phaàn giaùo lyù thaâm saâu chöùa ñöïng trong caùc töø naøy baèng caùch tìm hieåu nhöõng heä luaän cuœa chuùng, chaúng haïn ñaïo Phaät noùi gì veà söï phaùt trieån con ngöôøi, veà taâm lyù trò lieäu vaø caùc lyù thuyeát treân ñoù taâm lyù trò lieäu ñöôïc kieán laäp.
Theo ñaïo Phaät, noùi ñeán söï khai môœ Baùt nhaõ vaø reøn luyeän ñaïo ñöùc vaø tinh thaàn cuõng laø noùi ñeán söï phaùt trieån con ngöôøi. Ñoù laø ba chaëng ñöôøng giôùi (sila), söï vun ñaép vaø trau gioài ñöùc haïnh, ñònh (samadhi), söï phaùt trieån moät taâm traïng taäp trung chuyeân chuù, tónh laëng nhöng hoan laïc vaø traøn ngaäp naêng löôïng, vaø tueä (prajna), söï khai môœ hay trieån nôœ nhö ñoùa hoa nôœ bung ra treân moät thaân caây xanh toát khoœe maïnh, cuœa Ñaïi trí vaø Ñaïi bi. Ñaïo Phaät chuœ yeáu laø moät phaùt trieån nhö theá—muïc tieâu cuœa Phaät phaùp (Dharma) luoân luoân laø caœi thieän con ngöôøi. Ñaây laø chuyeän aœo töôœng, khoâng theå thöïc hieän, neáu toàn taïi moät caùi ngaõ thöôøng taïi baát bieán. Nhöng ñaïo Phaät khoâng thöøa nhaän moät ñieàu nhö vaäy. Thaät theá, theo giaùo lyù Voâ ngaõ vaø Duyeân sinh thì khoâng coù moät caù tính hay nhaân caùch naøo laø thuaàn nhaát vaø baát bieán, vaø do ñoù söï thay ñoåi chuyeån hoùa seõ xaœy ra khi hoäi ñuœ ñieàu kieän thích hôïp. Chuùng ta haõy xeùt kyõ tieán trình phaùt trieån con ngöôøi naøy.
Ñaàu tieân laø vaán ñeà giôùi. ÔŒ phaàn tröôùc, ñaïo ñöùc trong Thieân Chuùa giaùo vaø ôœ Taây phöông ñaõ ñöôïc ñeà caäp vaø luaän ñieåm ñöa ra laø, ñaïo ñöùc ñöôïc hieåu nhö moät heä thoáng luaät leä. Ñaïo ñöùc trong quan nieäm Phaät giaùo hoaøn toaøn khaùc vôùi loái hieåu naøy, duø thoâng thöôøng ngöôøi ta khoâng chòu ñaùnh giaù nhö theá. Ñaïo Phaät khoâng noùi "ñuùng" vaø "sai", maø söœ duïng khaùi nieäm thieän vaø baát thieän (skillfulness, unskillfulness), hai töø roõ raøng khoâng ñoàng nghóa vôùi ñuùng vaø sai. Trong töø "thieän" ñaõ saün chöù yeâu caàu reøn luyeän. Thieän vaø baát thieän laø hai khaùi nieäm ñaïo ñöùc-taâm lyù: moät haønh vi (goàm caœ ngoân ngöõ vaø yù töôœng) ñöôïc goïi laø thieän neáu noù laø bieåu hieän cuœa, hoaëc daãn ñeán moät taâm traïng thieän, traïng thaùi tinh thaàn maø ñaëc tröng laø söï saùng suoát, an laïc vaø töø bi, vaø noù laø baát thieän neáu noù phaùt sinh töø tham lam, saân haän vaø si meâ. Haønh vi thieän coù lôïi cho söï phaùt trieån con ngöôøi, ñaëc bieät laø vieäc phaùt trieån ñònh vaø tueä, vaø haønh vi baát thieän thì ngöôïc laïi; theo ñònh nghóa cuœa ñaïo Phaät, thieän laø lôïi laïc cho caœ ta laãn ngöôøi, trong khi baát thieän ñöa ñeán ñau khoå, coù theå cho caœ hai.
Ñieåm thöù hai. Moät trong nhöõng thuaät ngöõ thöôøng gaëp trong kinh saùch Phaät giaùo laø Thieàn (Sanscrit: dhyana; Paøli: jhana), moät töø khoâng theå dòch sang Anh ngöõ. Töø naøy duøng ñeå chæ nhieàu taâm traïng ñaëc tröng bôœi söï taäp trung chuyeân chuù, thanh tònh vaø an laïc. Cöôøng ñoä cuœa thieàn coù theå caøng luùc caøng maõnh lieät vaø, theo truyeàn thoáng, ñöôïc phaân chia thaønh nhieàu taàng baäc. Ñònh (16) laø taàng baäc ñaàu tieân. Coù leõ khaùi nieäm taâm traïng hay traïng thaùi taâm lyù cuœa taâm lyù hoïc khoâng thích hôïp laém; "taàng baäc vieân maõn hoùa nhaân caùch" (level of personality intergration) coù theå chính xaùc hôn, gaàn vôùi nguyeân nghóa cuœa thieàn hôn. Ñaït Thieàn laø ñieàu kieän tieâng quyeát trong tieán trình khai môœ Baùt nhaõ, vaø nhieàu phöông caùch haønh trì Phaät giaùo, caùc pheùp tu (bhavana), ñöôïc taïo ra cho muïc ñích naøy. Töï thaân taâm traïng hay "taàng baäc vieân maõn hoùa nhaân caùch" maø ngöôøi ta phaœi ñaït ñöôïc ñeå khôœi söï trau gioài vaø phaùt trieån thieàn hay thieàn ñònh ñaõ laø bieåu hieän cuœa moät taàng baäc raát cao cuœa söùc khoœe taâm lyù. Söï phaùt trieån taâm linh cao ñoä nhö theá tuøy thuoäc tröôùc vaø treân heát vaøo söï laønh maïnh taâm lyù—noùi caùch khaùc, ñieàu ñaàu tieân maø chuùng ta mong ñôïi ôœ söï phaùt trieån taâm linh laø khoâng nhieàu thì ít chieán thaéng caùc roái loaïn taâm lyù cuœa mình. Theá thì ôœ böôùc ñaàu, coù söï truøng khít trong söï quan taâm cuœa ñaïo Phaät nhö moät truyeàn thoáng taâm linh vaø cuœa taâm lyù trò lieäu, maëc duø söï phaùt trieån taâm linh roäng lôùn hôn raát nhieàu so vôùi söï phaùt trieån theo quan nieäm taâm lyù trò lieäu.
Khaùi nieäm roái loaïn taâm lyù khoâng coù trong ñaïo Phaät, vaø ñaïo Phaät truyeàn thoáng cuõng khoâng coù yù chöõa trò chöùng beänh naøy. Tuy nhieân ñaïo Phaät laïi quan taâm ñeán vieäc ñoái trò caùc trôœ ngaïi goïi laø phieàn naõo trong tieán trình ñaït thieàn, vaø nhìn töø quan ñieåm taâm lyù trò lieäu thì vieäc khaœo saùt caùc trôœ ngaïi naøy cuõng laø vieäc laøm raát höõu ích. Ñaàu tieân laø nhöõng phieàn naõo noäi taïi nhö lo sôï, thuø gheùt, nghi ngôø, theøm khaùt nhuïc duïc, giaœi ñaõi bieáng nhaùc... nhöõng ñieàu töï chuùng döôøng nhö ñaõ bao goàm moät chuoãi daøi caùc traïng thaùi tieâu bieåu cuœa chöùng roái loaïn taâm lyù; toâi nghó raèng giôùi chuyeân gia taâm lyù trò lieäu deã daøng ñoàng yù nhö theá, vì thuø gheùt theo quan nieäm Phaät giaùo goàm caœ vieäc nhôøm tôœm khinh gheùt chính mình, nghi ngôø goàm caœ töï nghi, khao khaùt nhuïc duïc, hay ham muoán vôùi cöôøng ñoä baát thöôøng, thì ñöôïc xem laø taøn phaù söï an ñònh cuœa taâm thöùc hoaëc neáu khoâng thì cuõng laø ñeå laáp ñaày noäi taâm troáng roãng, vaø lo sôï thì goàm caœ lo aâu xao xuyeán vaø sôï haõi vaø thöôøng ñöôïc xem nhö keát quaœ cuœa nhöõng haønh vi baát thieän, töùc laø phaùt sinh töø tham, saân vaø si. Lieân heä giöõa lo sôï vaø caùc traïng thaùi tinh thaàn chöùa ñöïng tham, saân vaø si laø moät ñeà taøi phong phuù maø ôœ ñaây chuùng ta khoâng ñuœ choã ñeå ñi vaøo chi tieát. Ñieàu quan troïng laø, ñaïo Phaät cho raèng chuùng ta chaéc chaén coù traùch nhieäm veà söï roái loaïn taâm lyù nôi chính mình, nhaát laø vôùi nhöõng haønh vi baát thieän. Nhö ñaõ ñeà caäp, haønh thieän raát quan troïng cho vieäc coù ñöôïc moät traïng thaùi taâm thöùc laønh maïnh—noùi caùch khaùc, haønh vi ñaïo ñöùc laø ñieàu kieän tieân quyeát cho söùc khoœe tinh thaàn; taâm lyù cuœa chuùng ta coù aœnh höôœng quan troïng cho söùc khoœe taâm lyù, nhö caùc nhaø haønh xöœ trò lieäu bieát quaù roõ.
Ñaïo Phaät cuõng thöøa nhaän aœnh höôœng cuœa ñieàu kieän beân ngoaøi treân traïng thaùi tinh thaàn, nhö nhieàu ngöôøi tu nhaäp thaát ñaõ cho thaáy. Hoï khaùm phaù ra raèng traïng thaùi an ñònh phaùt trieån trong thôøi gian tónh tu ñaõ do aœnh höôœng ngoaïi taïi maø tan bieán ñi khi hoï quay laïi vôùi "ñôøi soáng thöôøng nhaät". Söï kieän naøy raát ñaùng löu yù: neáu traïng thaùi tinh thaàn cuœa caùc haønh giaœ ñöôïc/bò moâi tröôøng taùc ñoäng, thì moâi tröôøng coù aœnh höôœng theá naøo ñoái vôùi ngöôøi khaùc? Caùc khía caïnh quan troïng cuœa moâi tröôøng maø toâi coù theå neâu ra laø khung caœnh soáng, töông quan xaõ hoäi, beø baïn, caùc aœnh höôœng tri thöùc vaø tình caœm. Vaäy thì moät caœnh soáng ñôn giaœn nhöng ñeïp ñeõ vaø nhöõng tö töôœng thanh cao tích cöïc laø nhöõng ñieàu quan troïng giuùp thaêng tieán trong söï thieàn taäp coøn nhöõng ñieàu ngöôïc laïi dó nhieân chæ ñöa ñeán söï roái loaïn taâm lyù. Coù leõ caàn phaœi nhaán maïnh aœnh höôœng quan troïng cuœa tö töôœng treân traïng thaùi tinh thaàn. Nhöõng yù nieäm vaø tö töôœng ñöôïc heä thoáng hoùa nhö toân giaùo, trieát hoïc vaø caùc hoïc thuyeát chính trò coù theå laø baát thieän neáu chuùng laø saœn phaåm cuœa caùc traïng thaùi tinh thaàn baát thieän vaø coù taùc duïng thuùc ñaåy söï phaùt trieån nhöõng traïng thaùi nhö theá nôi ngöôøi tu taäp. Ngöôøi phaät töœ do ñoù phaœi caân nhaéc ño löôøng thieän tính cuœa caùc heä thoáng tö töôœng ñoù, keå caœ caùc hoïc thuyeát taâm lyù trò lieäu.
Ñoù laø noùi veà Thieàn hay thieàn ñònh. Caâu hoœi ñaët ra laø, nhöõng pheùp tu Phaät giaùo, nhö caùc phöông thöùc thieàn quaùn, coù ích gì cho taâm lyù trò lieäu? coù giuùp chöõa trò chöùng roái loaïn taâm lyù cho keœ quaù xa caùch vôùi Thieàn? Caâu traœ lôøi laø coù. Ñôn giaœn chæ vì ngöôøi maéc chöùng roái loaïn taâm lyù (vaø ngay caœ ngöôøi bò thaùc loaïn taâm lyù, psychotic) ñaõ thu ñöôïc nhieàu lôïi ích trong thieàn taäp, duø vaãn chöa ñaït Thieàn. Baèng moät pheùp tu nhö quaùn nieäm hôi thôœ (mindfulness of breathing), ngöôøi ta thaáy mình trôœ neân thoaœi maùi, bình tónh hôn, coù theâm söùc maïnh tình caœm ñeå ñöông cöï vôùi nhöõng ñoøi hoœi cuœa ñôøi soáng. Vaø, do hieåu bieát veà noäi taâm trôœ neân saâu xa hôn qua vieäc thieàn taäp, quaœ thaät hoï coù theå giaœng giaœi phaân tích nhöõng xung ñoät voâ thöùc trong chính mình, nghóa laø ñaït ñöôïc khaœ naêng [maø caùc nhaø trò lieäu mong öôùc thaân chuœ cuœa mình coù,] nhìn xuyeân qua böùc maøn roái loaïn taâm lyù vaø thaáy ñöôïc caùc yeáu toá duy trì chöùng beänh naøy. Quaùn nieäm hôi thôœ laø pheùp tu coù muïc ñích phaùt trieån chaùnh nieäm, moät khaœ naêng maø ñaïo Phaät cho laø cöïc kyø quan troïng, coù theå ñem ñeán "hieåu bieát" ("awareness"), mang laïi caœm giaùc yeân oån, thanh loïc thaân taâm vaø gia taêng söùc maïnh tinh thaàn. Dó nhieân noù khoâng laø moät pheùp quaùn maø ai cuõng thaáy deã taäp hay nhanh choùng thaáy mình thu ñöôïc nhöõng keát quaœ cuï theå. Toâi khoâng theå löôïng ñònh chaéc chaén veà hieäu quaœ töùc thôøi cuœa pheùp tu naøy khi noù ñöôïc söœ duïng nhö moät phöông thöùc trò lieäu; coù leõ phaœi noùi raèng noù coù hieäu quaœ, nhöng khoâng luoân luoân coù ích lôïi tröïc tieáp cho vieäc trò lieäu; coù ngöôøi caœm nhaän söï yeân oån bình tónh sau moät thôøi gian taäp luyeän vaø ngöôøi khaùc thì laïi theå nghieäm traïng thaùi hieåu bieát, yù thöùc ñöôïc nhöõng vaán ñeà hoï ñang troán chaïy trong khi chöa ñuœ naêng löïc ñeå ñoái phoù vôùi moät hieåu bieát nhö theá.
Ñieàu naøy laøm nghó ñeán moät pheùp tu quan troïng khaùc: töø bi quaùn (metta bhavana). Ñoù laø pheùp quaùn nhaèm phaùt trieån tình thöông roäng lôùn hay söï thaân thieän, moät ñöùc tính toái quan troïng cho ñôøi soáng taâm linh, nhaát laø khi noù ñöôïc höôùng veà chính chuùng ta, vì noù giuùp vöôït qua caùc chöôùng ngaïi treân ñöôøng caœi thieän con ngöôøi. Do taâm lyù kheùp kín vaø söï thieáu vaéng nhöõng tình thöông saâu xa laâu beàn trong vaên hoùa Taây phöông neân pheùp tu naøy raát khoù taäp ñoái vôùi chuùng ta. Nhöng noù vaãn ñaéc duïng, ñaëc bieät cho nhöõng moâi tröôøng hay caùc "coäng ñoàng taâm linh". Ñieàu naøy cuõng noùi leân giôùi haïn töông ñoái cuœa vieäc phaùt trieån taâm linh maø khoâng coù moâi tröôøng cuœa moät coäng ñoàng taâm linh; khoù maø tu taäp vaø thu ñöôïc keát quaœ nhö yù neáu chuùng ta soáng vaø laøm vieäc trong moät moâi tröôøng khoâng thuaän lôïi, moâi tröôøng cuœa nhöõng ngöôøi baát thieän. Ñaây laø ñieåm caàn löu yù khi caùc "kyõ thuaät taâm linh" ñöôïc söœ duïng chæ vì muïc ñích trò lieäu—taát nhieân ngay caùc phöông thöùc taâm lyù trò lieäu cuõng trôœ neân hieäu nghieäm hôn raát nhieàu khi coù moâi tröôøng thuaän lôïi; do nhaän thöùc naøy maø coù nhöõng phöôn thöùc ñieàu trò cho moät nhoùm ngöôøi hoaëc toaøn theå gia ñình beänh nhaân (group and family therapies).
Nhöõng phaùc hoïa treân cho thaáy raèng tuy ñaïo Phaät quan taâm ñeán söï phaùt trieån con ngöôøi trong moät chieàu kích cao hôn ñieàu taâm lyù hoïc quan nieäm nhöng caùc phöông thöùc tu taäp cuœa noù cuõng raát coù ích cho söï ñoái trò chöùng roái loaïn taâm lyù.
Quan nieäm Phaät giaùo veà Taâm lyù Trò lieäu
Khoa taâm lyù trò lieäu coù ñöa ñeán caùc traïng thaùi tinh thaàn maø ñaïo Phaät xem laø thieän? Hy voïng laø coù. Muïc ñích cuœa noù laø chieán thaéng chöùng roái loaïn taâm lyù, vaø chieán thaéng beänh naøy coù theå cuõng laø söï phaùt trieån caùc traïng thaùi tinh thaàn laønh maïnh. Nhöng ñieàu naøy caàn ñöôïc thaœo luaän kyõ hôn. Chaúng haïn phaœi nghó sao veà "quan nieäm khoa hoïc" trong taâm lyù hoïc vaø taâm lyù trò lieäu? Caâu traœ lôøi chæ coù theå laø, ñoù laø moät quan nieäm baát thieän vì noù chuyeân chôœ trieát lyù duy vaät (17). Ñoái vôùi ñaïo Phaät, duy vaät laø moät hö voâ luaän vì noù phuœ nhaän taâm thöùc, ñaïo ñöùc vaø söï phaùt trieån taâm linh. Hieän nay, moät soá nhaø trò lieäu vaãn coøn moät vaøi chuœ tröông nhö cho raèng ngöôøi ta neân bieåu loä, phôi baøy tình caœm cuœa mình, khoâng neân ñeø neùn kieàm cheá chuùng, cho duø ñieàu naøy coù theå laøm haïi ñeán ngöôøi khaùc. Tuy söï bieåu loä loøng thuø gheùt hoaëc söï ham muoán xaùc thòt ñoâi khi coù theå ñöôïc xem nhö ít baát thieän hôn laø ñeø neùn chuùng vôùi moät thaùi ñoä ñaày sôï haõi (roài boäc loä trong moät caùch theá khaùc), nhöng ngöôøi phaät töœ khoù loøng chaáp nhaän quan nieäm naøy moät caùch chung chung, vì haønh ñoäng baát thieän chæ ñem ñeán ñau khoå.
Thay vì xoaùy vaøo nhöõng baát thieän cuœa khoa taâm lyù trò lieäu, ôœ ñaây toâi muoán noùi ñeán khía caïnh thieän cuœa khoa naøy. Nhö ñaõ ñeà caäp, caùc nhaø trò lieäu thuoäc nhieàu tröôøng phaùi khaùc nhau ñaõ coù ñöôïc moät löôïng hieåu bieát thöïc tieãn vaø boå ích veà chöùng roái loaïn taâm lyù cuõng nhö veà phöông caùch chöõ trò chöùng naøy. Toâi lieàu maø noùi raèng, caùc phöông thöùc taâm lyù trò lieäu hieäu nghieäm ñeàu laø thieän xaœo theo quan nieäm Phaät giaùo (18), vaø raèng caùc töông ñoàng giöõa nhöõng lieäu phaùp khaùc nhau sôœ dó coù laø do yeâu caàu phaœi caœi thieän ñeå giuùp ngöôøi, duø caùc chuyeân gia khoâng yù thöùc ñöôïc ñieàu naøy nôi chính hoï (19). Yeâu caàu thöïc tieãn naøy coù hai maët: caùi thieän cuœa ngöôøi trò lieäu ôœ moät phía vaø ôœ phía khaùc söï hieäu nghieäm cuœa lieäu phaùp trong vieäc phaùt trieån caùi thieän nôi beänh nhaân (hai khía caïnh naøy dó nhieân coù töông quan maät thieát vôùi nhau).
Thieän nôi ngöôøi trò lieäu goàm caœ lyù trí laãn tình caœm: loøng haœo taâm, söï thaân thieän aân caàn vaø beân caïnh ñoù laø söï saùng suoát cuœa taâm trí. Tình caœm tích cöïc cuœa ngöôøi trò lieäu caàn phaœi [ñöôïc phaùt trieån ñeå] bao goàm caœ chính hoï vaø do ñoù coù lieân heä ñeán söï töï troïng vaø töï tín. Söï minh maãn taâm trí thì giuùp nhaø trò lieäu thaáy ñöôïc troïng taâm cuœa moät tröôøng hôïp trò lieäu vaø vöôït qua thaønh kieán tröôøng phaùi ñeå taän duïng ñöôïc kieán thöùc vaø khaœ naêng chuyeân moân cuœa mình. Noù cuõng goùp phaàn giuùp ngöôøi trò lieäu bieát caùch truyeàn thoâng höõu hieäu ñeå beänh nhaân coù theå hieåu, chaáp nhaän coäng taùc vaø bieát mình phaœi laøm gì, cuõng nhö giuùp ngöôøi trò lieäu phaän chia söï trò lieäu thaønh moät chuoãi vieäc laøm khaœ haønh (cho caœ ngöôøi trò laãn ngöôøi beänh).
Thieän nôi ngöôøi trò lieäu coøn lieân quan ñeán nhieàu ñieàu khaùc, chaúng haïn khaœ naêng laéng nghe vaø "noùi baèng ngoân ngöõ cuœa ngöôøi beänh", khaœ naêng laøm ngöôøi beänh bieát tín nhieäm vaø töï troïng, bieát caùch thuùc ñaåy ñeå beänh nhaân mong muoán söï thay ñoåi vaø coá gaéng ñeå thay ñoåi, vaân vaân vaø vaân vaân.
Nhöõng ñieàu naøy dó nhieân chæ laø nhöõng khía caïnh khaùi quaùt. Chuùng ta coù theå aùp duïng lyù luaän ôœ treân vaøo chính caùc kyõ thuaät trò lieäu. Nhöng giôùi haïn cuœa baøi vieát khoâng cho pheùp thaœo luaän moät ñeà taøi lôùn roäng nhö theá; toâi chæ coù theå khaúng ñònh raèng nhieàu kyõ thuaät trò lieäu laø nhöõng phöông tieän thieän xaœo. Ñieàu naøy khoâng coù nghóa laø ngöôøi phaät töœ ñaõ quan taâm ñeán caùc kyõ thuaät ñoù maø chæ coù nghóa laø, nhöõng yù nieäm vaø kyõ thuaät thieän xaœo cuœa taâm lyù trò lieäu coù theå höõu duïng cho böôùc ñaàu cuœa söï phaùt trieån taâm linh trong ñoù ngöôøi ta noã löïc ñeå ñaït ñöôïc moät traïng thaùi tinh thaàn laønh maïnh, khoâng phaœi laø traïng thaùi roái loaïn taâm lyù. Chuùng coù caàn thieát cho ngöôøi phaät töœ hay khoâng, hay nhöõng phöông thöùc tu taäp truyeàn thoáng ñaõ ñuœ ñeå ñoái trò chöùng roái loaïn taâm lyù laïi laø moät chuyeän khaùc, vaø laø chuyeän maø toâi khoâng ñuœ tö caùch ñeå thaåm ñònh. Coù leõ kieán thöùc chuyeân bieät cuœa taâm lyù trò lieäu raát caàn thieát cho moät soá beänh nhaân ôœ Taây phöông ngaøy nay, hoaëc coù leõ Phaät phaùp (Buddhadharma) truyeàn thoáng hoaøn toaøn thích hôïp. Vaø coù leõ caœ ñaïo Phaät laãn khoa taâm lyù trò lieäu trong tình traïng hieän taïi ñeàu coù choã khieám khuyeát vaø söï ñoái thoaïi seõ ñem ñeán nhöõng thaønh quaœ ñeå caœ hai boå sung cho nhau trong vieäc ñöông ñaàu vôùi chöùng roái loaïn taâm lyù.
Keát luaän
Söï khaùc bieät giöõa hieåu bieát cuœa ñaïo Phaät veà söï phaùt trieån taâm linh vaø söï phaùt trieån taâm lyù nhö ñöôïc quan nieäm ôœ Taây phöông laø ñieàu caàn phaœi thaáy tröôùc khi tìm kieám nhöõng töông ñoàng giöõa nhöõng ngaønh taâm lyù trò lieäu naøo ñoù vaø nhöõng toâng phaùi hay khía caïnh naøo ñoù cuœa ñaïo Phaät. Tuy nhieân chuùng ta coù theå xem söï phaùt trieån taâm lyù, ñeå ñoái trò chöùng roái loaïn taâm lyù vaø ñeå coù moät ñôøi soáng taâm lyù laønh maïnh, nhö giai ñoaïn ñaàu cuœa söï phaùt trieån taâm linh. Trong böôùc ñaàu naøy, ñaïo Phaät vaø taâm lyù trò lieäu coù cuøng moät quan taâm vaø vieäc ñoái thoaïi coù theå seõ ñem ñeán raát nhieàu lôïi ích cho vieäc phaùt trieån caùc kyõ thuaät höõu hieäu hôn cho vieäc trò lieäu chöùng roái loaïn taâm lyù. Vieäc ñaïo Phaät tieáp caän vôùi khoa taâm lyù trò lieäu vaø taâm lyù hoïc chính yeáu laø vieäc laøm thöïc tieãn: tìm hieåu xem hai khoa naøy coù lôïi ích gì cho söï phaùt trieån taâm linh. Trong moät vieäc laøm nhö theá, taát nhieân tính caùch thieän hay baát thieän cuœa caùc lieäu phaùp cuõng phaœi ñöôïc caân nhaéc. Ngöôøi phaät töœ seõ cho raèng caùi thieän trong moät lieäu phaùp baœo ñaœm cho söï höõu hieäu cuœa lieäu phaùp ñoù vaø theo ñoù seõ ñaët vaán ñeà vôùi nhöõng lyù thuyeát vaø phöông thöùc thöïc haønh baát thieän trong khi vaãn giöõ thaùi ñoä côœi môœ, bieát taùn thaùn caùc lôïi ích cuï theå maø khoa taâm lyù trò lieäu ñöa ñeán cho vieäc phaùt trieån ñôøi soáng tinh thaàn. Nhöng ñoàng thôøi ngöôøi aáy cuõng cho raèng, tuy quan troïng vaø coøn coù theå tieán xa trong vieäc ñoái trò chöùng roái loaïn taâm lyù (vaø höõu ích cho böôùc ñaàu cuœa söï phaùt trieån taâm linh) nhöng taâm lyù trò lieäu vaãn coøn nhieàu giôùi haïn bao laâu noù thöøa nhaän moät phaùt trieån cao vöôït treân söùc khoœe taâm lyù.
CHUÙ THÍCH:
(1) E. Fromm, D.T. Suzuki vaø R. De Martino, Thieàn vaø Phaân Taâm Hoïc, Nhö Haïnh dòch, 1974 (nt Zen Buddhism and Psycho-Analysis, Souvenir Press, London 1974); A. Watts, Psychotherapy East and West (Penguin, Harmonsworth 1973); P. de Silva, Buddhism and Freudian Psychology (Lake House, Colombo 1973).
(2) Archetype, ñöôïc ñònh nghóa laø caùc caáu truùc quan troïng cuœa voâ thöùc taäp theå, thaønh phaàn taâm thöùc chöùa ñöïng nhöõng kinh nghieäm chung cuœa toaøn nhaân loaïi nhö thöông yeâu, ham muoán, sôï seät... Nhö töøng ñöôïc ghi nhaän, khaùi nieäm voâ thöùc taäp theå cuœa Jung do ñoù khaù gioáng vôùi khaùi nieäm taøng thöùc cuœa Duy thöùc luaän— ND.
(3) P. De Silva, "Ñaïo Phaät AÙp Duïng vaø Haønh Xöœ Trò Lieäu", Vuõ Nguyeân Khang dòch, Giao Ñieåm soá 16. (Phaàn taøi lieäu tham khaœo cuœa baøi naøy ñaõ bò caét maát, vaø töïa cuõng trôœ thaønh "...Haønh Xöœ vaø Trò Lieäu" — ND).
(4) Individuation, söï vieân maõn hoùa nhaân caùch vôùi noù baœn ngaõ cuøng yù thöùc veà söï ñoäc ñaùo, rieâng bieät cuœa baœn ngaõ phaùt trieån theo chieàu tích cöïc — ND.
(5) Clinical psychology, moät trong caùc ngaønh taâm lyù thöïc haønh, chuyeân veà caùc vaán ñeà taâm beänh, nhöng khoâng phaœi laø taâm beänh hoïc (psychiatry) — ND.
(6) Taát nhieân ngöôøi coù ñaàu oùc khoa hoïc khoâng nhaát thieát laø keœ theo chuœ tröông duy vaät, nhöng hai ñieàu naøy thöôøng ñöôïc ñoàng nhaát hoùa, xem laø nhö nhau.
(7) P. L. Berger, The Social Reality of Religion (Penguin, Har-monsworth 1973).
(8) Theá neân trong töông quan taâm lyù hoïc, "behavior" maø dòch laø haønh vi thì khoâng ñöôïc chính xaùc — ND.
(9) Jung nghieân cöùu chuœ tri luaän (Gnosticism) vaø hoùa hoïc luyeän kim (Alchemi).
(10) J. Macquarie (cb.), A Dictionary of Christian Ethics (SCM Press, London, 1967).
(11) Ñoaïn vaên trong ngoaëc [...] ñöôïc ngöôøi dòch vieát laïi theo yù taùc giaœ, ñeå thay theá phaàn naøo cho trang bò thieáu maát trong nguyeân baœn Anh ngöõ — ND.
(12) Nhieàu ngöôøi seõ nghó raèng toâi coù thaønh kieán ñoái vôùi Thieân Chuùa giaùo. Nhöng vieäc so saùnh caùc kinh ñieån caên baœn seõ cho chuùng ta moät yù nieäm veà söï phaùt trieån con ngöôøi cuøng nhöõng phöông caùch thöïc hieän ñieàu naøy theo Thieân Chuùa giaùo vaø ñaïo Phaät. Chaúng haïn ñoái chieáu kyõ löôõng Trung Boä Kinh vaø Taân Öôùc, chuùng ta thaáy kinh tröôùc moâ taœ söï phaùt trieån con ngöôøi theo chieàu tích cöïc cuøng caùc phöông thöùc thöïc hieän, trong khi kinh sau khoâng noùi gì caœ veà hai ñieàu naøy.
(13) Ñaây laø söï aùp duïng moät nguyeân taéc vaät lyù hoïc ñeå moät tröôøng hôïp thí nghieäm coù giaù trò khaùch quan vaø coù theå taùi laäp. Theo ñoù thì beänh nhaân vaø noùi chung con ngöôøi vôùi caœ theá giôùi noäi taïi phöùc taïp cuœa mình chaúng khaùc gì moät ñoái töôïng khaœo saùt cuœa vaät lyù hoïc, nghóa laø bò giaœn löôïc thaønh moät khoái vaät chaát voâ tri giaùc. Phaœi noùi theâm raèng ñieàu naøy laø heä luaän taát nhieân cuœa moät tieân ñeà khoâng theå thieáu cuœa duy vaät luaän hieän ñaïi, raèng nhöõng ñieàu khoâng coù nôi caùc thaønh phaàn vaät chaát caên baœn (ví duï tình caœm, yù chí...) laø "hieâu öùng taäp theå" cuœa thaät nhieàu nhöõng thaønh phaàn naøy — ND.
(14) Nghóa laø khi taâm beänh laø do moâi tröôøng sinh hoaït, thì vieäc chöõa beänh cuõng chæ caàn ñieàu kieän hoùa beänh nhaân baèng caùc ñieàu kieän beân ngoaøi chöù khoâng caàn ñeán söï ñieàu chænh nhaän thöùc.
(15) Ñaây laø moät trong caùc luaän ñieåm giuùp löôïng ñònh nhöõng "baøi nghieân cöùu" trong ñoù Thieàn ñöôïc/bò xem laø "khoâng lieân heä gì ñeán söï tu taäp", "Coâng giaùo cuõng coù", "toân giaùo naøo cuõng coù", "laø tröïc giaùc", "laø tö duy", "laø phoái thieân, hôïp nhaát cuøng Thöôïng ñeá"... Coù nhieàu lyù do ñeå ngöôøi Taây phöông vaø ngöôøi theo caùc toân giaùo Taây phöông noùi nhö theá, nhöng vaán ñeà laø caùc phaùt bieåu nhö treân cöù thaáy hoaøi trong moät "taäp san nghieân cöùu Phaät giaùo" — ND.
(16) Ñònh trong ñaïo Phaät tuøy theo töông quan maø coù yù nghóa khaùc nhau, Ñaïi ñònh/Sieâu ñònh hoaëc ñònh thoâng thöôøng. Trong tam hoïc giôùi ñònh tueä, maø toâi ñaõ moâ taœ, giôùi vaø ñònh ñöôïc xem laø nhöõng phaåm tính thoâng tuïc, ñieàu kieän caàn coù ñeå ñaït ñeán caùi sieâu vieät. Vôùi keœ-ñaõ-ñaït, giôùi trôœ thaønh Giôùi, ñònh trôœ thaønh Ñònh vaø tueä trôœ thaønh Tueä hay Baùt Nhaõ, vaø con ñöôøng höõu vi giôùi ñònh tueä bò boœ laïi sau löng.
(17) Theo quan nieäm Phaät giaùo thì ôœ bình dieän töông ñoái, chaân, thieän vaø myõ tuy khoâng gioáng nhau nhöng coù quan heä maät thieát vôùi nhau; moät quan nieäm baát thieän do ñoù khoâng theå coù giaù trò chaân lyù — ND.
(18) Ñaây khoâng phaœi laø chuyeän cöùu caùnh bieän minh phöông tieän, vì nhö taùc giaœ ñaõ noùi, thieän theo ñònh nghóa Phaät giaùo laø coù lôïi cho caœ ta laãn ngöôøi — ND.
(19) ÔŒ ñaây taùc giaœ ñeà nghò moät lôøi giaœi cho vaán ñeà nhöùc ñaàu cuœa khoa hoïc giôùi. Gioáng nhö bao ngöôøi khaùc, caùc nhaø khoa hoïc thöôøng cho raèng thöïc nghieäm laø baèng chöùng quyeát ñònh cho söï ñuùng ñaén cuœa moät quan nieäm hay lyù thuyeát. Nhöng caùc phaùt trieån trong vaät lyù, sinh hoïc vaø, nhö ñöôïc ñeà caäp trong baøi naøy, taâm lyù hoïc... ñaõ cho thaáy moät yù nghó nhö theá laø sai laàm: laáy gì ñeå thaåm ñònh khi nhöõng quan nieäm khaùc bieät vaø ñoâi khi maâu thuaãn nhau ñeàu coù nhöõng tieân ñoaùn phuø hôïp vôùi thöïc nghieäm? Theá neân ngaønh khoa hoïc-trieát ñaõ phaœi thöøa nhaän raèng caùc döõ kieän thöïc nghieäm töï chuùng chöa coù yù nghóa quyeát ñònh naøo caœ. Noùi nhö ñaïo Phaät thì thöïc tính cuœa chuùng (cuõng) laø khoâng. Giaùo lyù Khoâng do ñoù coù theå laø cöù ñieåm toát ñeå thaœo luaän vaán ñeà moät caùch roát raùo vaø traùnh ñöôïc nhöõng pheâ phaùn ñoái vôùi caùc ñeà nghò ñaõ ñöôïc ñöa ra, vaø töø giaùo lyù naøy, chuùng ta coù ñöôïc tieâu chuaån thaåm ñònh moät lyù thuyeát theo ba yeâu caàu ñaõ neâu ôœ chuù thích 17 — ND.