(VNI)
Gioáng vaø Khaùc giöõa Taâm Lyù Hoïc Taây Phöông
vaø Giaùo Lyù Phaät Giaùo
Collete Ray
Vuõ Nguyeân Khang
dòch
Baøi naøy ñöôïc trích dòch töø tuyeån taäp Beyond Therapy: The Impact of Eastern Religions on Psychologycal Theory and Practice (G. Claxton chuû bieân, Wisdom Publications 1986), moät taùc phaåm raát ñöôïc löu yù ôû Anh quoác, coù töø cuoäc hoäi thaûo thöôøng nieân cuûa British Psychologycal Society (Hoäi Taâm lyù hoïc Anh quoác) veà ñaïo Phaät vaø Taâm lyù hoïc (1983). Taùc giaû, Collete Ray laø giaûng vieân Taâm lyù hoïc thuoäc Department of Human Sciences, Brunel University, nghieân cöùu vaø vieát raát nhieàu veà caùc khía caïnh Taâm lyù hoïc cuûa söï ñieàu döôõng vaø ñaëc bieät veà söï ñieàu trò beänh ung thö.
Thaéc maéc thaùch ñoá nhaát maø con ngöôøi muoán coù caâu traû lôøi laø, "Chuùng ta laø gì vaø coù theå laø gì?". Taâm lyù hoïc taây phöông hieån nhieân coù caû röøng ñeà nghò gôïi yù ñeå chuùng ta choïn löïa.
Ñoái vôùi moät nhaø haønh xöû caáp tieán (radical behaviourist), chuùng ta laø moät khoái cô cheá chöïc chôø phaûn öùng theo caùc qui ñònh quaù khöù vaø nhöõng ñieàu kieän hieän taïi. Nhöõng ñieàu chuùng ta tröïc caûm nhö ñaëc tính cuûa con ngöôøi nhö tö töôûng, tình caûm, giaù trò vaø hy voïng... bò xem laø thöù yeáu; chuùng chæ laø nhöõng hieän töôïng phuï thuoäc vaø chuùng ta tröôùc heát laø nhöõng vaät theå trong moät theá giôùi vaät theå (1). Chæ trong thôøi gian gaàn ñaây, caùc nhaø haønh xöû môùi chòu thöøa nhaän raèng chuùng ta chaúng nhöõng bò taùc ñoäng maø coøn laø keû taïo taùc, vaø raèng nhaän thöùc coù vai troø trong vieäc khuoân naén caû moâi tröôøng sinh hoaït, nhö noù aûnh höôûng ñeán chuùng ta, laãn chính ñaùp öùng cuûa chuùng ta ñoái vôùi taùc ñoäng cuûa moâi tröôøng ñoù.
Cuøng chia seû söï hoaøi nghi cuûa thuyeát haønh xöû ñoái vôùi caùc quan nieäm aáu tró veà con ngöôøi nhöng hoïc thuyeát taâm phaân (psychoanalytic theory) laïi daãn ñeán moät höôùng nhaän thöùc khaùc. Noù moâ taû moät baûn theå tieàm thöùc (unconcious substractum) cuûa kinh nghieäm vaø haønh xöû thöôøng ngaøy, moät thöù kho chöùa nhöõng ñoäng löïc laøm phaùt khôûi nhöõng khoù khaên hay xung ñoät tình caûm vaø laø caùi chuùng ta coù khuynh höôùng phuû nhaän vì tính chaát thaáp keùm cuûa noù (2).
Caùc lyù thuyeát taâm lyù nhaân baûn vaø hieän sinh (humanistic, existential) thì ngöôïc laïi, nhaán maïnh ñeán khaû naêng saùng taïo cuûa chuùng ta. Tieàm taøng trong baûn chaát ngöôøi laø söï naêng ñoäng chöù khoâng thuï ñoäng, tích cöïc taùc ñoäng hôn laø phaûn öùng theo söï ñieàu ñoäng, cao ñeïp hôn laø thaáp heøn. Chuùng ta coù theå laøm ñöôïc nhieàu ñieàu hôn laø chæ tìm theá quaân bình, baèng caùch uoán naén laïi caùc moâ thöùc haønh xöû baát thöôøng leäch laïc (maladaptive) hoaëc baèng söï hoùa giaûi caùc löïc xung ñoät. Chuùng ta coù theå noã löïc theå hieän (actualize) baûn ngaõ vaø saùng taïo yù nghóa cho moät theá giôùi hoãn mang vaø thoâng thöôøng thuø nghòch. Vaø chuùng ta coù töï do ñeå qui ñònh caùch theá toàn taïi cuûa mình cuõng nhö ñeå phaùt trieån ñeán möùc hoaøn chænh vaø hoaøn haûo.
Khoâng moät ñeà nghò naøo coù theå xem laø ñuùng hôn nhöõng ñeà nghò khaùc. Moãi ñeà nghò nhö theá chuù troïng ñeán moät khía caïnh trong baûn chaát ngöôøi, ñeán caùc tieàm taøng hay khaû naêng maø caùc ñeà nghò khaùc khoâng bieát ñeán.
GIAÙO LYÙ TIEÅU THÖØA
Taâm lyù hoïc Phaät giaùo buoåi ñaàu cuõng chöùa ñöïng nhöõng ñeà taøi töông töï vaø chuùng ta cuõng coù theå tìm thaáy nhöõng töông ñoàng, ít nhaát ôû söï thaûo luaän khaùi quaùt, giöõa noù vaø taâm lyù hoïc taây phöông.
Ñaàu tieân, moät soá quan ñieåm cuûa ñaïo Phaät coù voïng aâm trong taâm lyù hoïc haønh xöû. Theá giôùi ñöôïc moâ taû nhö moät doøng chuyeån ñoäng cuûa caùc phaùp (dharma), theo ñònh nghóa laø caùc söï kieän taâm vaø vaät lyù phaùt sinh vaø taøn hoaïi do aûnh höôûng cuûa nhaân quaù khöù (hetu) vaø duyeân hay ñieàu kieän hieän taïi (pratyaya). Doøng chuyeån bieán lieân tuïc cuûa söï kieän naøy goïi laø dharma santana, voán laø moät vaän ñoäng coù qui luaät nhöng trong kinh nghieäm cuûa chuùng ta laïi gioáng vôùi doøng cuoàng löu cuoán troâi chuùng ta ñi. Chuùng ta bò troùi chaët vaøo nghieäp, ñeán ñoä khoâng theå hieåu vaø lieân heä hôïp lyù vôùi noù. Ngöôøi haønh giaû Phaät töû thì ñöôïc khuyeán khích ñeå phaùt trieån caùi thaáy veà baûn chaát cuûa doøng nhaân quaû ñoù; hoï coù theå traùnh neù noù baèng söï quaùn saùt caùc ñieàu kieän maø khoâng coù chuùng thì caùc phaùp khoâng theå phaùt khôûi: nhöõng phöông phaùp mang laïi lôïi laïc ñöôïc khuyeán khích vaø duy trì vaø ñieàu ngöôïc laïi thì bò ngaên chaän hoaëc aùp cheá.
Thöù hai, nhö caùc tröôøng phaùi taâm lyù ñoäng hoïc (dynamic psychologies), ñaïo Phaät nhaán maïnh taàm quan troïng cuûa nhöõng "ngoïn löûa" hay ñam meâ khao khaùt nhö nhöõng löïc quyeát ñònh, laøm chuùng ta meâ maûi nguïp laën trong doøng soâng nghieäp. Chæ baèng vieäc ñaøn aùp chuùng chuùng ta môùi coù theå giaûi thoaùt. Nhöng khoâng gioáng taâm lyù hoïc taây phöông, ñaïo Phaät tính caû voâ minh nhö moät phaàn töû cuûa khao khaùt, beân caïnh tham lam vaø sôï haõi saân haän.
Thöù ba, gioáng caùc taâm lyù hoïc nhaân baûn vaø hieän sinh, ñaïo Phaät noùi raèng chuùng ta coù theå trôû neân khaùc hôn nhöõng gì mình thöôøng laø—raèng chuùng ta coù khaû naêng voâ taän vaø raèng caùc yù nghóa chaáp ñònh (conventional and accepted) thì töï chuùng khoâng laø gì caû vaø coù giôùi haïn trong taùc ñoäng.
Cuoái cuøng, taâm lyù hoïc taây phöông ñoâi khi bò pheâ phaùn laø bò "aùm aûnh" bôûi taät beänh, chæ chuù troïng ñeán khía caïnh tieâu cöïc vaø boû qua khía caïnh tích cöïc trong kinh nghieäm cuûa con ngöôøi. Ñaïo Phaät thì laáy vaán ñeà ñau khoå (dukkha) laøm xuaát phaùt ñieåm. Phaïm vi cuûa khaùi nieäm naøy raát roäng, töø chöùng buoàn phieàn traàm troïng cho ñeán nhöõng baát nhö yù veà cuoäc ñôøi. Söï xao xuyeán baát an vaø boái roái laø ví duï ñieån hình cho kinh nghieäm veà theá giôùi cuûa chuùng ta. Ñau khoå coù nguoàn goác töø tham, saân vaø si, vaø ñaïo Phaät ñaõ ñeà ra con ñöôøng dieät khoå.
Nhöng phöông höôùng giaûi quyeát cuûa ñaïo Phaät khoâng gioáng cuûa taây phöông. Moâ hình taây phöông chuù troïng vaøo söï tieân ñoaùn vaø kieåm soaùt. Moät ngöôøi quaân bình veà maët taâm lyù (well-adjusted) laø ngöôøi thöïc teá, bieát höôùng ñeán nhõng keát quaû xaùc ñònh vaø töï tin raèng mình coù khaû naêng ñaït ñöôïc nhöõng keát quaû ñoù (3). Cöông cöôøng ñöôïc öa chuoäng hôn coù nhöôïc ñieåm, naêng ñoäng hôn thuï ñoäng, vaø yù höôùng kieåm soaùt töông lai laø daáu chæ cuûa söï haønh ñoäng, vaø yù höôùng kieåm soaùt töông lai laø daáu chæ cuûa söï laønh maïnh taâm lyù (4). Trong quan nieäm Phaät giaùo thì moïi thaønh ñaït theá gian ñeàu voâ thöôøng, nghóa laø taïm bôï vaø khoâng thöïc chaát (anitya). Ñaïo Phaät coå xuùy söï thoaùt rôøi nhöõng quan heä cuûa ñôøi soáng thöôøng ngaøy vaø noùi ñeán söï chaáp nhaän cuøng söï bình thaûn tröôùc moïi ñöôïc thua. Vaán ñeà khoâng phaûi laø vaïch ñöôøng cho caùc kinh nghieäm tích cöïc vaø traùnh neù nhöõng ñieàu ngöôïc laïi, maø laø vöôït treân moïi thöông gheùt. Nhöõng ñoøi hoûi vaø tham muoán coù maõnh löïc laøm chuùng ta ñoàng nhaát mình vôùi chuùng vaø do ñoù töï thaân chuùng ta laø chöùng ngaïi cho söï giaùc ngoä. Thay vì ñeå yeân vaø thoûa maõn chuùng, chuùng ta caàn thöøa nhaän baûn chaát cuûa chuùng vaø gaït boû qua moät beân.
Taâm lyù hoïc taây phöông cuõng ñeà cao baûn ngaõ vaø söï töï chuoäng. Ngöôøi laønh maïnh laø keû coù caûm thöùc roõ reät veà caên tính vaø söï ñoäc laäp bieät laäp cuûa mình cuõng nhö bieát ñaùnh giaù cao chính mình vaø nhöõng thaønh ñaït cuûa mình. Ñaïo Phaät thì cho raèng khoâng coù moät caùi ngaõ bieät laäp (anatman); chuùng ta khoâng laø gì caû ngoaøi hình theå, caûm thuï, tri giaùc, taâm haønh (5) vaø taâm thöùc, vaø nhöõng thaønh toá keå treân thì laïi khoâng thöôøng coøn. Ngaõ chæ laø giaû hôïp, khoâng thaät coù, nhöng noù laïi qui höôùng moïi söï vaøo chính mình vaø laøm sai hình leäch theå nhöõng kinh nghieäm cuûa chuùng ta. Theá neân muïc ñích khoâng laø cuûng coá vaø gia taêng baûn ngaõ, maø laø aùp cheá khaéc phuïc noù. Bao laâu chuùng ta coøn baùm víu vaøo aûo töôûng aûo giaùc veà töï ngaõ vaø söï thöôøng taïi, baáy giôø caùc mong ñôïi cuûa chuùng ta vaãn chöa ñöôïc thöïc taïi ñaùp öùng, vaø chuùng ta chæ laøm moài cho ñau khoå maø thoâi. Khoå ñau chæ maát ñi vôùi söï theå nghieäm raèng nhöõng gaùn gheùp boài ñaép cho ngaõ coù moät thöïc chaát vaø noã löïc tìm kieám yeân oån trong theá gian thì khoâng coù giaù trò gì caû.
Ngoaøi ra thì taâm lyù hoïc taây phöông cho raèng ngöôøi laønh maïnh laø keû khoâng coù trieäu chöùng beänh taät, thích öùng vôùi nhöõng ñoøi hoûi cuûa ñôøi soáng vaø bieát vui soáng. Ñaïo Phaät moâ taû ñieàu naøy, kyõ löôõng ñeán ñoä coù theå thaáy ñöôïc, nhö söï töï maõn hôïm hónh, vì noù ñaët caên baûn treân nhaän thöùc sai laàm [raèng ngaõ coù thaät]. Chuùng ta soáng nhö qua nhöõng maøn kòch vaø söï khaùc bieät vai troø cuøng vôû kòch khoâng vì theá maø laøm ñôøi soáng trôû neân thaät hôn. Söï phaùt trieån taâm linh chaân chính khôûi ñaàu vôùi söï cheâ chaùn ñôøi soáng hôøi hôït giaû taïo ñoù, moät nhaän thöùc veà söï troáng roãng töï baûn chaát cuûa söï giaû töôûng vaø veà söï chaám döùt vieäc ñoùng troø.
Nhöõng yù töôûng naøy khoâng hoaøn toaøn xa laï vôùi ngöôøi taây phöông, vaø ôû moät trình ñoä tri thöùc chuùng ta coù theå ñoàng yù raèng chuùng hôïp lyù. Tuy nhieân, ôû Taây phöông, coù söï phaân bieät ngaàm giöõa hieåu bieát trieát hoïc veà theá giôùi vaø caùc chuû thuyeát laøm neàn taûng cho haønh ñoäng. Trong quan ñieåm Phaät giaùo, tri vaø haønh coù lieân heä nhö-moät. Thaät laø quaù deã daøng neáu "ngöôøi hoïc Phaät" chæ döøng laïi ôû phaïm vi tri thöùc thuaàn tuùy, vì nhö theá chæ laø taïo theâm moät troø chôi môùi cho trí naõo. Söï hoïc Phaät chaân chính phaûi daãn ñeán moät traän chieán nhieät thaønh trong ñoù hoïc nhaân luoân luoân quan taâm chuù yù ñeán caùc vaän ñoäng taâm thöùc vaø daàn daàn loät boû nhöõng lôùp maøn löøa ñaûo cuûa noù. Tuy coù theå khoâng ñoàng yù vôùi nhau veà chuyeän giaùc ngoä laø phaùt trieån tieäm tieán hay keát quaû ñoät phaùt nhöng moïi truyeàn thoáng cuûa ñaïo Phaät ñeàu cho raèng ñoù laø moät con ñöôøng khoù khaên. ÔÛ ñaây khoâng coù chuyeän nöûa vôøi. Neáu chöa saün saøng ñi ñeán taän cuøng cuûa söï hoïc Phaät, ngöôøi ta coù theå uoán naén giaùo lyù ñeå bieän minh. Hieåu bieát trí thöùc coù theå laø söï phoøng veä, traùnh cho baûn ngaõ nhöõng ñau ñôùn maø khoâng ñeå noù ñoái maët cuøng söï thaät. Giaùo lyù trong tröôøng hôïp naøy trôû thaønh moät phöông saùch che ñaäy chöù khoâng ñeå chuyeån hoùa.
GIAÙO LYÙ ÑAÏI THÖØA
Nhöõng phaùt trieån veà sau cuûa ñaïo Phaät lyù luaän raèng söï giaûi thoaùt hieåu theo nghóa vöôït thoaùt luaân hoài sinh töû vaø ñaët caên baûn treân söï aùp cheá caùc phaùp trong quan nieäm Tieåu thöøa chæ laø muïc ñích nhaát thôøi. Voâ thöôïng chaùnh ñaúng chaùnh giaùc (Anuttara samyak sambodhi) hay giaùc ngoä toái thöôïng vaø hoaøn toaøn thì sieâu vöôït caû Nieát baøn (6). Baäc Boà taùt, ngöôøi ñi treân con ñöôøng ñoù, khoâng tìm caùch thoaùt khoûi luaân hoài, maø ñeå sieâu vieät theá giôùi hieän töôïng. Chaân lyù thì bao truøm moïi söï moïi vaät, keå caû theá giôùi cuûa sinh töû luaân hoài naøy. Baèng söï choïn löïa Nieát baøn, caùc nhaø ñaïi thöøa noùi, caùc Alahaùn ñaõ töï ngaên chaän mình ñaït ñöôïc quaû vò toaøn giaùc. Gioáng Alahaùn, Boà taùt dieät duïc vaø phaùt trieån loøng ñoä löôïng, giôùi ñöùc, kham nhaãn, chaùnh nieäm vaø trí tueä. Nhöng Boà taùt khoâng gioáng Alahaùn ôû choã khoâng vöôùng maéc vaøo baát kyø quan nieäm naøo caû. Tieåu thöøa chæ phuû nhaän thöïc tính cuûa theá giôùi theo söï nhaän bieát cuûa chuùng ta trong khi Taâm Kinh, kinh coát loõi cuûa Ñaïi thöøa, laïi phuû nhaän caû caùc lyù thuyeát Tieåu thöøa. Noù phuû nhaän thöïc tính cuûa nguõ uaån, cuûa caùc giaùc quan, ñoái töôïng giaùc quan vaø cuûa taâm thöùc vaø [theo ñoù] cuûa möôøi hai nhaân toá vaø ñieàu kieän laøm hình thaønh theá giôùi. Noù phuû nhaän caû thöïc tính cuûa khoå ñau vaø söï chöùng ñaéc. Caùi ñöôïc nhaán maïnh laø töø boû söï noâ leä vaøo khaùi nieäm chöù khoâng laø töø boû theá gian.
Cao ñieåm cuûa söï haï beä quan nieäm vaø chuû thuyeát ñöôïc thaáy nôi trieát hoïc Trung ñaïo (Madhyamaka) vaø giaùo lyù Khoâng (Sunnyata). Nagarjuna (Long Thuï) ñaõ ñaùnh thaúng vaøo duyeân sinh, qui luaät moâ taû trong Atìñaøm (Abhidharma hay Thaéng phaùp) veà söï hình thaønh vaø hoaïi dieät cuûa caùc phaùp. OÂng lyù luaän raèng neáu caùc phaùp laø duyeân sinh hay bò ñieàu kieän hoùa vaø leä thuoäc thì chuùng khoâng theå coù baûn chaát laâu beàn. Ngaõ theå vaø duyeân sinh khoâng theå ñi ñoâi vôùi nhau. Theo laäp luaän cuûa Nagajurna, neáu chuùng ta khoâng theå chaáp nhaän söï höõu cuûa caùc thöïc theå thì duyeân sinh theo ñoù cuõng voâ nghóa. Caùc phaùp ñöôïc cho laø bò qui ñònh bôûi sinh, truï, dò vaø dieät, nhöng neáu chuùng laø roãng khoâng thì caùi gì bò qui ñònh bôûi sinh, truï, dò, dieät? Theá laø oâng ñöa ra ñònh thöùc baùt baát löøng danh: khoâng ñöùng yeân, khoâng phaùt khôûi, khoâng taøn dieät, khoâng thöôøng coøn, khoâng gioáng, khoâng khaùc, khoâng ñeán, khoâng ñi. Caùc phaùp laø baát sinh baát dieät vaø tòch tónh (7).
Nhö phöông tieän thieän xaûo (upaya), chuùng ta coù theå söû duïng khaùi nieäm caùc phaùp vaø nhaân quaû ñeå phaù vôõ caùc quan nieäm thoâng tuïc vaø giaûi thoaùt khoûi theá giôùi ngaõ chaáp vaø tham ñaém—thaáy tính khoâng cuûa noù vaø ñoaïn lìa nhöõng raøng buoäc vaøo noù. Nhöng neáu khoâng nhaän thöùc ñöôïc Khoâng, söï nhaát thôøi vaø töông ñoái cuûa caùc kieán laäp taâm thöùc thay theá cho caùc quan nieäm laàm laïc kia, thì chuùng ta laïi rôi vaøo moät baãy raäp khaùc. Caùc khaùi nieäm môùi chaúng ñuùng maø cuõng chaúng sai hôn nhöõng khaùi nieäm cuõ. Giaùo lyù Khoâng phaù vôõ nhöõng kieán chaáp nhö theá vaø, xa hôn nöõa, noù cuõng laø löôõi göôm ñaâm thaúng vaøo chính mình. Thöïc tính cuûa Khoâng cuõng laø Khoâng (8) vaø chaáp Khoâng laø ñieàu ñöôïc moâ taû nhö sai laàm traàm troïng vaø ñaùng gheùt nhaát. Söï sai laàm coù trong vieäc noùi veà caùc phaùp vaø nhaân quaû vaø cuõng coù neáu thay theá chuùng baèng nguyeân lyù baát phaùp vaø baát nhaân quaû, vì ñieàu naøy cuõng chæ laø moät luaän ñieåm, vaø heã nhö theá thì noù phaûi sai laïc. Trong Kasyapa Parivarta ["Ca Dieáp Hoûi Ñaïo", kinh Ñaïi Baûo Tích—ND] (9) chuùng ta thaáy ñieàu naøy ñöôïc noùi ñeán nhö sau:
"Naøy Kasyapa, nhöõng keû hieåu [laàm] raèng Khoâng laø ñoái nghòch cuûa caùi coù thì ta xem laø ngöôøi voâ phuùc baát haïnh, laø keû hoaøn toaøn laïc loái... So vôùi quan ñieåm Khoâng cuûa boïn hö voâ (abhavabhinivisinah) thì lôïi laïc cuûa söï suy ngaãm veà thuyeát höõu ngaõ (pudgala-drsti) cao nhö nuùi Sumeru. Vì sao? Naøy Kasyapa, Khoâng laø thuoác giaûi ñoäc cho moïi lyù thuyeát. Keû ta xem nhö baát khaû cöùu chöõa laø ngöôøi nhaàm laãn raèng Khoâng chính laø moät lyù thuyeát (drsti). Noù gioáng nhö moät phöông döôïc duøng ñeå chöõa trò moïi taät beänh nhöng laïi khoâng tan, laøm sình buïng. Theá thì beänh nhaân coù khoûi beänh khoâng. Kasyapa?... Töông töï, naøy Kasyapa, Khoâng laø giaûi thoaùt döôïc cho moïi quan ñieåm giaùo ñieàu, nhöng xem Khoâng nhö moät lyù thuyeát thì voâ phöông cöùu trò."
Khoâng bao truøm taát caû, khoâng vöôùng maéc maø cuõng chaúng loaïi boû baát kyø quan ñieåm naøo. Noù giuùp chuùng ta theå nghieäm chaân tính cuûa söï vaät, moät caùi thaáy tröïc tieáp khi khoâng coøn bò khaùi nieäm khoáng cheá. Ñaây laø Tueä giaùc hay "Trí tueä ñaùo bò ngaïn", caùi chæ ñaït ñöôïc baèng tröïc giaùc chöù khoâng qua trung gian trí naêng, laø cao ñieåm cuûa Con ñöôøng Phaät. Khoâng giaùo lyù naøo coù khaû naêng dieãn giaûi ñöôïc tri kieán naøy. Lyù thuyeát laø ñeå chæ ñöôøng vaø nhö theá chæ coù taùc duïng giaùn tieáp. Tueä giaùc vöôït treân moïi phaân tích vaø heä thoáng hoùa vaø theo ñoù ôû ngoaøi taàm tay cuûa söï lyù thuyeát hoùa taâm lyù hoïc. Theo ñònh nghóa, söï lyù thuyeát hoùa coù theå laø chöôùng ngaïi cho vieäc phaùt trieån taâm linh. Treân bình dieän töông ñoái, nhöõng yù nghóa kieán laäp bôûi taâm, duø "ñaày trí tueä" ñeán ñaâu ñi nöõa thì cuõng chöa ñuû ñeå cung caáp moät caên baûn vöõng chaéc cho thöïc nghieäm. Chuùng chæ thay theá khuoân khoå naøy baèng moät khuoân khoå khaùc, trong moät coá gaéng troán chaïy hö voâ (10). Ñaïi thöøa Phaät giaùo khoâng muoán laáp ñaày hö voâ maø tìm caùch laøm noù saâu theâm, ñeå phaùt trieån moät traïng thaùi vöôït treân moïi yù nghóa trong ñoù ngöôøi ta bình thaûn ñoùn chôø moïi kinh nghieäm vaø coù khaû naêng ñaùp öùng töï nhieân nhö nhieân.
ÑOÂNG VAØ TAÂY
Vôùi cung caùch tö duy taây phöông, thaät laø khoù maø hình dung nhöõng giaù trò gì coøn laïi khi nhöõng quyeán luyeán tình caûm vaø naêng löïc phaùn ñoaùn bò taøn pheá, vaø ñaïo Phaät ñoâi khi bò xem laø moät lyù thuyeát hö voâ. Pheâ phaùn naøy khoâng ñuùng. Khi Phaät tính ñöôïc hieän thöïc, söï khao khaùt theøm muoán trôû thaønh loøng töø bi bao truøm muoân loaøi vaø tri thöùc phaân tích bieän bieät trôû thaønh tueä giaùc. Coù moät caùch theá hieän höõu tích cöïc vaø khaùc vôùi thoâng thöôøng: khoâng chieám ñoaït giöõ chaët maø chia seû, khoâng ñeø eùp theá giôùi ñeå mình noåi baät leân maø côûi môû vaø saün saøng ñaùp öùng, khoâng khuoân khoå hoùa, goø eùp söï vaät cho vöøa vôùi khuoân khoå cuûa mình (assimilate), maø chuû tröông voâ phaân bieät vaø do ñoù coù theå môû roäng khuoân khoå cuûa mình ñeå tieáp nhaän söï môùi laï (accomodate).
Vaán ñeà nghieâm troïng hôn laø, caùc giaùo lyù hình thaønh ôû Ñoâng phöông coù giuùp ích gì cho ngöôøi taây phöông hay khoâng. Söï phaân bieät raïch roøi "taâm trí ñoâng phöông" vaø "taâm trí taây phöông" chaéc chaén laø sai laàm nhöng nhöõng khaùc bieät truyeàn thoáng vaø vaên hoùa laø ñieàu khoâng theå khoâng tính ñeán. Kinh saùch Phaät giaùo noùi ñeán phöông tieän thieän xaûo (upaya) trong vieäc hoïc hoûi giaùo lyù, raèng khoâng lyù thuyeát naøo laø ñuùng tuyeät ñoái; moät giaùo lyù coù giaù trò chæ ôû ñieåm vaïch loái chæ ñöôøng cho söï phaùt trieån, vaø nhöõng giaùo lyù khaùc nhau coù theå thích hôïp cho nhöõng töông quan khaùc nhau.
Laø nhaø taâm lyù ñi xa nhaát trong noã löïc toång hôïp caùc moâ hình ñoâng vaø taây phöông nhöng Carl Gustav Jung (11) khoâng ñoàng yù vôùi nhöõng ngöôøi quaù haêng say trong vieäc tieáp nhaän caùc giaùo lyù ñoâng phöông. YÙ thöùc taây phöông ñaõ bò ñoaïn lìa vôùi tieàm thöùc, vaø tieàm thöùc thì bò ñeø neùn aùp cheá, oâng noùi. ÔÛ Ñoâng phöông, tieàm thöùc bieåu loä trong kinh nghieäm vaø do ñoù söï kieåm soaùt aûnh höôûng cuûa tình caûm baèng söï ñoaïn lìa vôùi noù laø vieäc laøm thích hôïp. ÔÛ Taây phöông, phöông thöùc töông töï chæ ñöa ñeán moät keát quaû coù haïi laø tieáp tuïc ñaøn aùp voâ thöùc: "...khi khoâng theå thoaùt ñöôïc caùi maø mình khoâng coù yù thöùc, ngöôøi AÂu chaâu tröôùc heát phaûi tìm hieåu chuû theå cuûa mình (tieàm thöùc)." (12) Nhö theá vieäc laøm ñaàu tieân laø khuoân khoå hoùa caùc phaàn töû tieàm thöùc theo khuoân khoå yù thöùc vaø chæ luùc ñoù môùi coù theå giaûi thoaùt khoûi söï khoáng cheá cuûa chuùng. Caùc phaàn töû tieàm thöùc naøy cuõng chaúng thaät gì hôn so vôùi nhöõng thaønh phaàn cuûa ngaõ thöùc; chuùng chæ laø nhöõng maûnh vuïn cuûa caùi toaøn theå, vaø trong daïng phaân taùn ñoù coù nhöõng ñieàu töôûng töôïng vaø khoâng thaät nhöng ngöôøi taây phöông phaûi ñeå chuùng hieån loä phôi baøy ñeå coù theå chaét loïc yù nghóa cuûa chuùng vaø hieåu ñöôïc caùi toaøn theå. Giaûi thoaùt khoûi ñieàu chuùng ta khoâng coù kinh nghieäm laø vieäc laøm haáp taáp; khoâng theå buoâng boû caùi chuùng ta khoâng bieát laø mình coù; thay vì ñi veà höôùng toaøn theå thì chuùng ta qua vieäc laøm naøy chæ taïo theâm moät söï phaân caùch lôùn hôn. Keát quaû coù theå laø soá khoâng: "...ñoái vôùi ngöôøi AÂu chaâu, aùp cheá baûn chaát voán ñaõ cong oaèn vì bò aùp cheá cuûa mình laø moät vieäc laøm hoaøn toaøn tai haïi, bieán chính mình thaønh moät ngöôøi maùy coù yù chí." (13)
Nhöõng yù kieán töông töï cuõng ñöôïc thaáy trong caùc giaùo lyù Ñaïi thöøa. Trong khi Tieåu thöøa giaùo höôùng ñeán vieäc chaám döùt caùc hoaït ñoäng luaân hoài thì baäc Boà taùt cuûa Ñaïi thöøa giaùo töï nguyeän ôû laïi trong luaân hoài ñeå cöùu giuùp chuùng sinh. Ngoaøi ra, trong kinh Duy Ma Caät (Vimalakirtinirdesa) (14), Vaên Thuø Boà taùt ñöôïc keå laø ñaõ noùi, chæ trong buøn nhô cuûa meâ ñaém vaø taø kieán, Boà ñeà taâm hay yù chí giaùc ngoä môùi phaùt sinh vaø ñôm hoa keát traùi. Haït gioáng giaùc ngoä caàn coù thôøi gian ñeå ñaâm reã naåy maàm, vaø nghòch caûnh theá gian laø chaát lieäu döôõng nuoâi noù. Löûa tình caûm töï noù khoâng xa caùch Phaät tính. Trong daïng thoâ sô, khi bò ngaõ khoáng cheá, noù laøm môø toái Phaät tính, nhöng neáu ñöôïc ñieàu ñònh thuaàn hoùa, chöù khoâng laø aùp cheá, noù seõ ñöôïc chuyeån hoùa vaø keát hôïp cuøng theå tính naøy. Moïi cöïc ñoan ñeàu phaûi traùnh. Duy Ma Caät noùi, "...maëc duø baäc Boà taùt phaûi ñieàu ñònh taâm yù mình nhöng ngaøi khoâng vöôùng maéc vaøo vieäc kieåm soaùt aùp cheá taâm maø cuõng khoâng ñeå maëc thaû loûng noù. Vì sao? Vì thaû loûng taâm yù laø ñaëc tröng cuûa phaøm phu (bala), coøn kieåm soaùt ñoái trò taâm laø vieäc cuûa haøng Thanh vaên (svaraka / listeners)."
Söï quan taâm cuûa Jung veà chuyeän chuyeån ñoåi tö töôûng ñoâng phöông cho phuø hôïp vôùi ngöôøi taây phöông khoâng chæ naèm ôû ñieàu oâng cho laø söï keùm hieåu bieát veà tieàm thöùc vaø naêng löïc cuûa noù maø thoâi. Trong khi luoân luoân quan nieäm raèng Taây phöông sai laàm trong söï ñaùnh giaù quaù cao vai troø cuûa trí naêng, söï hôïp lyù vaø khoa hoïc, oâng cuõng maëc nhieân cho raèng con ñöôøng phaùt trieån khoâng laø quaêng boû yù thöùc naøy maø phaûi laø môû roäng noù. "Thaät ñaùng buoàn khi ngöôøi taây phöông khôûi ñaàu vôùi baûn tính rieâng bieät cuûa mình vaø roài moâ phoûng baét chöôùc Ñoâng phöông baèng caùch naøy hay caùch khaùc. Chuùng ta seõ thu ñaït nhieàu keát quaû hôn neáu vaãn laø chính mình vaø döïa theo baûn tính cuûa mình maø phaùt trieån taát caû nhöõng gì Ñoâng phöông ñaõ saûn sinh trong caû ngaøn naêm." (15) Töông töï, "chæ baèng vieäc ñöùng vöõng teân neàn taûng cuûa mình chuùng ta môùi tieáp nhaän ñöôïc tinh hoa cuûa Ñoâng phöông."
Moät laàn nöõa, chæ coù nhöõng khaùc bieät beà maët giöõa caùi nhìn naøy vaø caùc quan ñieåm Phaät giaùo. Tieåu thöøa giaùo cho chuùng ta moät moâ taû phaân minh vaø raát chi tieát veà caùc hieän töôïng taâm lyù, vaø ngay trieát hoïc Trung ñaïo, duø coù muïc ñích phaù saäp moïi kieán truùc trí naêng nhöng cuõng trình baøy laäp tröôøng cuûa mình baèng nhöõng lyù luaän tinh vi saéc beùn. Lyù luaän ñoù coù theå soi toû con ñöôøng giaùc ngoä duø noù khoâng laø ñaïi bieåu cuûa giaùc ngoä. Trí naêng thì chæ laø moät nguyeân lieäu; sai laàm cuûa chuùng ta laø ñoàng nhaát mình vôùi tö töôûng vaø lyù thuyeát vaø xem nhöõng ñieàu naøy nhö phaûn aûnh cuûa thöïc taïi. Nhö Jung noùi, "trí naêng quaû thaät ñaõ laøm haïi cho taâm hoàn khi noù daùm chieám höõu di saûn cuûa Taâm linh." Lyù luaän coù theå trôû neân moät caùi loàng chaät heïp, giam nhoát haønh ñoäng cuûa chuùng ta trong thaønh kieán vaø boùp ngheït söï töï nhieân nhö nhieân vaø söï saùng taïo. Theá nhöng xuyeân qua noù chuùng ta coù theå thaåm ñònh nhöõng giaû thuyeát cuõ, tìm kieám nhöõng môùi laï vaø, hôntheá nöõa, baøy toû moät phaàn naøo ñoù kieán thöùc sieâu lyù.
Moät lyù do chính cuûa caùi hoãn mang trong söï lyù thuyeát hoùa trong taâm lyù hoïc laø ñoàng nhaát lyù luaän trí naêng vaø kieán thöùc. Kieán thöùc ñöôïc cho laø chæ coù khi ñöôïc ñöa vaøo khuoân khoå vaø ñöôïc trình baøy minh baïch. Nhöng kieán thöùc cuõng phaûn aùnh trong haønh ñoäng. Moät ví duï laø, Lyù thuyeát "Caù nhaân Kieán laäp" (Personal Construct Theory) cuûa George Kelly thöôøng ñöôïc xem nhö ñeà cao vai troø cuûa trí naêng vaø caùc vaän haønh thuaàn lyù. Nhöng trong nhöõng baøi vieát môùi nhaát cuûa mình, Kelly laïi khoâng chaáp nhaän yù kieán ñoù (16). Töï thaân haønh ñoäng cuõng laø moät caùch kieán laäp, vì moät caù nhaân chæ "bieát söï kieän theo caùch theá tieáp caän söï kieän cuûa rieâng mình" (17) (18). Kelly cho raèng coù voâ soá caùch theá ñeå chuùng ta kieán laäp moät söï kieän, vaø vieäc laøm cao quí cuûa con ngöôøi laø nghieân cöùu töôøng taän nhöõng kieán laäp cuûa mình, ñeå caøng luùc caøng tieán ñeán gaàn chaân lyù, duø raèng chaân lyù tuyeät ñoái coù theå laø caùi khoâng bao giôø naémbaét ñöôïc. "Ñieàu chuùng ta nghó mình bieát khoâng coù cöù ñieåm nôi chaân lyù maø chæ baét nguoàn töø chính nhöõng giaû ñinh cuûa chuùng ta, vaø theá giôùi chuùng ta tìm caùch hieåu thì luoân luoân naèm ôû taän chaân trôøi cuûa tö töôûng." (19)
Moãi kinh nghieäm laø moät kinh nghieäm töôi môùi, vaø Kelly khoâng taùn ñoàng vieäc xem tö duy thuaàn lyù nhö khuoân khoå cho haønh ñoäng—vì noù tìm caùch giaûi thích hieän taïi theo caùc qui ñònh quaù khöù. Nhöng nhaém maét lao mình vaøo kinh nghieäm cuõng khoâng ñöôïc—baèng caùch ñoù con ngöôøi cuõng bò quaù khöù aûnh höôûng. Thay vì theá, Kelly lyù luaän cho "söï phoù thaùc" (commitment), moät khaùi nieäm maø theo ñònh nghóa cuûa oâng laø söï lao thaân daán mình vaøo caùc kieán laäp seõ coù. Chæ baèng caùch luoân luoân taùi kieán laäp nhöõng kinh nghieäm cuûa mình, chuùng ta môùi coù theå thaåm xeùt nhöõng yù nghóa "hieån nhieân" vaø taïo ra nhöõng trieån voïng môùi.
YÙ nghóa naèm saün trong haønh ñoäng, nhöng khoâng yù nghóa naøo coù giaù trò tuyeät ñoái caû. Chuùng thay ñoåi chuyeån bieán lieân tuïc theo ñôøi soáng; ñôøi soáng coù theå vöôït treân moïi yù nghóa maø khoâng voâ nghóa hay maát yù nghóa. Caû lyù laãn tình ñeàu khoâng caùch bieät vôùi Phaät tính; chuùng coù theå laø nhöõng bieåu loä cuûa Phaät tính khi thay ñoåi theo traïng huoáng vaø theo nghóa vuï boån phaän cuûa chuùng ta ñoái vôùi tha nhaân vaø chính mình. Chuùng chæ leäch laïc meùo moù vaø coù taùc haïi neáu chuùng ta ñeå chuùng qui ñònh, khuoân naén kinh nghieäm theo thaønh kieán, söï thieân chaáp vaø saân si. Caû trí laãn tình ñeàu coù khía caïnh laøm chuùng ta laàm laïc, nhöng neáu khía caïnh naøy ñöôïc döùt boû thì trí trôû thaønh Tueä giaùc vaø tình côø trôû thaønh Töø bi. Ñieàu naøy töï noù khoâng phaûi laø vaán ñeà cuûa trí naêng hay yù chí. Thoaït nhìn thì ñoù laø moät söï vieäc cöïc kyø ñôn giaûn, nhöng, nhö Jung thöôøng noùi, chính nhöõng caùi ñôn giaûn môùi laø ñieàu khoù khaên nhaát.
C HUÙ THÍCH:
(1) Thuyeát haønh xöû xem caùc ñaëc tính naøy laø khoâng theå moâ taû theo caùc phaïm truø khoa hoïc khaùch quan vaø do ñoù xem chuùng nhö phaùt sinh töø caùc vaän ñoäng vaät lyù. ND.
(2) "Unconscious" thöôøng ñöôïc dòch laø voâ thöùc. Tuy ñuùng vôùi baûn yù cuûa Freud, ngöôøi khai sinh ra khaùi nieäm naøy, nhöng dòch nhö theá laø voâ tình hay coá yù queân raèng moät unconscious hieåu nhö caùi teä haïi xaáu xa, ñen toái so vôùi vaø treân nguyeân taéc khoâng theå ñöôïc nhaän bieát bôûi yù thöùc... töø nhieàu thaäp nieân qua ñaõ khoâng coøn ñöôïc chaáp nhaän roäng raõi. Nhôø noã löïc cuûa Jung (xem chuù thích soá 11), nhieàu chuyeân gia taâm lyù ngaøy nay cho raèng chæ coù nhöõng daïng taâm thöùc khaùc nhau chöù khoâng coù caùi goïi laø voâ thöùc ñoái nghòch vôùi yù thöùc. Veà söï khoâng chính xaùc vaø tai haïi maø caùch hieåu voâ thöùc ñem ñeán, coù theå xem J. Gebser, The Ever-Present Origin (The Ohio University Press, Athens, OH 1984), tr. 204. ND.
(3) Bandura, "Self Efficacy: Toward a Unifying Theory of Behavioural Change", Psychological Review, 1977, 84, tr. 191-215.
(4) M.E.P. Seligman, Helplessness: On Depression, Development and Death (W.H. Freeman, San Francisco 1975). L.Y. Abramson & M.E.P. Segliman & J. Teasdale, "Learned Helplessness in Humans: Critique and Reformulation", Journal of Abnormal Psychology, 1978, 87, tr. 49-79.
(5) Impulses. Töø naøy coù theå thích hôïp ñeå dòch thuaät ngõ haønh hay taâm haønh hôn caùc töø thoâng thöôøng vaãn duøng (chaúng haïn predisposition), vì trong töông quan taâm lyù hoïc noù coù theå ñöôïc hieåu laãn loän giöõa hai ñònh nghóa khaùc: 1/ caùc laøn soùng xung ñoäng cuûa naõo, vaø 2/ xu höôùng hay yù muoán haønh ñoäng baát chôït (a sudden tendency or desire to act). ND.
(6) Ñuùng hôn, nhö taùc giaû cuõng seõ ñeà caäp, phaûi noùi laø "sieâu vöôït caû khaùi nieäm Nieát baøn". ND.
(7) Toaøn theå ñoaïn naøy laø sai laàm ñieån hình trong vieäc ñoc Nagarjuna maø khoâng hieåu ngaøi "luoân luoân phaân bieät hai loaïi chaân lyù vaø ñoàng thôøi cho raèng söï phaân bieät ñoù cuõng laø töông ñoái", nhö giaùo sö Christian Lindtner (Vieän AÁn Ñoä Tö Töôûng Söû, Ñaïi hoïc Copenhagen) ñaõ noùi trong dòch phaåm löøng danh Nagarjuna Filosofiske Verker ("Caùc Taùc Phaåm Trieát Hoïc cuûa Nagarjuna", Akademiske Forlag, Kªbenhavn 1982, tr. 22-3). Tö töôûng Duyeân sinh chaúng nhöõng khoâng bò phuû nhaän maø coøn ñöôïc Nagarjuna aùp duïng vaøo taát caû caùc tình huoáng maø ngöôøi cuøng thôøi vôùi ngaøi coù theå nghó ñöôïc, vaø laäp luaän ñuùng hôn coù theå laø nhö sau. Söï ñaùnh vaøo quan ñieåm duyeân sinh cuûa Atìñaøm laø ñeå ñöa ñeán moät hieåu bieát ñuùng hôn, raèng caû ngaõ laãn phaùp ñeàu khoâng coù töï theå (svabhava) bieät laäp vaø (do ñoù) thöôøng haèng. Duyeân sinh do ñoù cuõng laø khoâng töï theå, roài—nhö ñöôïc Nagarjuna lyù luaän taïi nhieàu nôi khaùc, chaúng haïn trong "Khoâng luaän"—vì moïi khaùi nieäm (Phaät giaùo), trong ñoù coù nhöõng khaùi nieäm caên baûn thaáy trong ñònh thöùc baùt baát, ñeàu chæ coù giaù trò höõu duïng maø khoâng tuyeät ñoái neân duyeân sinh cuõng laø voâ sinh (Lindtner 1982, sñd, tr. 136-64). ND.
(8) Caâu naøy ñaõ thaáy coù trong Kinh Phaùp AÁn (Nhaát Haïnh dòch vaø chuù giaûi, Laù Boái San Jose 198?) chöù khoâng phaûi laø "saûn phaåm Ñaïi thöøa" nhö ngöôøi ta coù theå ñaõ laàm töôûng. ND.
(9) Daãn theo T.R.V. Murti, The Central Philosophy of Buddhism (Allen & Unwin. London 1955), tr. 164.
(10) Ñaïi thöøa chaéc chaén khoâng chaïy troán hö voâ, nhöng giaûi thích cuûa taùc giaû khoâng ñuùng; vieäc xem khaùi nieäm, lyù thuyeát nhö phöông tieän thuaàn tuùy vaø giaùc ngoä chæ coù baèng söï töø boû vieäc lyù thuyeát hoùa khoâng heà coù trong ñaïo Phaät theo truyeàn thoáng AÁn ñoä vaø Taây taïng. Hieåu laàm naøy coù theå baét nguoàn töø söï khoâng thaáy raèng ñaïo Phaät khoâng bao giôø xem thöïc taïi vaø nhaän thöùc cuûa chuùng ta veà thöïc taïi nhö hai ñieàu hoaøn toaøn khaùc bieät. Khoâng ñöôïc nhaän ra neân ñieàu naøy "ñaõ vaø vaãn tieáp tuïc gaây trôû ngaïi cho caùc chuyeân gia taây phöông trong söï nghieân cöùu ñaïo Phaät theo ñuùng tieâu chuaån cuûa noù" (Lindtner 1982, sñd, tr. 10-1). Do nhaän thöùc naøy maø Ñaïi thöøa AÁn ñoä-Taây taïng lyù luaän raèng, tuy chaân lyù toái thöôïng laø ñieàu baát khaû tö nghò nhöng maët khaùc moät khung khaùi nieäm hoaøn chænh hay noã löïc lyù thuyeát hoùa ñeå coù moät caùi nhö theá cuõng laø ñieàu luoân luoân caàn thieát, khoâng theå khoâng coù—chaúng nhöõng vì khoâng coù hieåu bieát lyù thuyeát thì thöïc haønh cuõng chaúng ra gì, hoaëc khoâng coù gì, vaø khoâng coù moät lyù thuyeát hôïp lyù thì khoâng coù caùch gì ñeå noùi moät caùch coù yù nghóa veà thöïc taïi, maø coøn vì khoâng coù nhöõng khaùi nieäm thích hôïp veà thöïc taïi thì chuùng ta seõ bò giam haõm trong nhöõng laêng kính thöïc taïi khoâng thích hôïp, khoâng chaân khoâng thieän. Theo giaùo lyù duyeân sinh, coøn treân bình dieän töông ñoái thì luoân luoân nhìn thöïc taïi qua söï khuoân naén cuûa khaùi nieäm. Theo ñoù, qua soâng khoâng beø laø chuyeän khoâng theå coù, deã ñöa ñeán söï xem thöôøng caùc hoaït ñoäng trí naên (ñieàu caùc nöôùc thuoäc heä vaên hoùa Trung hoa ñaõ vaø vaãn coøn phaûi traû baèng giaù ñaét) vaø moät phaàn vì theá maø giaùo lyù Khoâng trôû thaønh thuoác ñoäc (Kinh Ñaïi Baûo Tích) hay raén ñoäc (Nagarjuna) ñoái vôùi keû caên cô thaáp keùm. ND.
(11) Jung ngöôøi goác Thuïy só (1875-1861), hoïc troø cuûa Freud nhöng veà sau baùc boû luaän ñieåm trung taâm cuûa taâm phaân hoïc, raèng thoâi thuùc tính duïc laø ñoäng löïc chính yeáu laøm neân nhöõng hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi vaø laø nguyeân nhaân quan troïng nhaát cuûa chöùng roái loaïn taâm lyù. OÂng laäp ra moät lyù thuyeát môùi, goïi laø "taâm lyù hoïc phaân tích" vaø tieân ñeà chính cuûa noù laø "tieàm thöùc taäp theå", coù phaàn gioáng khaùi nieäm Alaïigia thöùc hay taøng thöùc (alaya-vijnana). Lyù thuyeát naøy thoaït ñaàu chæ coù aûnh höôûng nôi giôùi laøm vaên thô, caùc nhaø tö töôûng vaø thaàn hoïc gia maø thoâi; caùc nhaø taâm lyù thôøi baáy giôø cho raèng khoái döõ kieän maø Jung ñöa ra ñeå thaønh laäp lyù thuyeát cuûa mình quaù xa laï vaø phöùc taïp, khoâng theå thaåm ñònh. Hieän nay caùc coâng trình cuûa Jung ñang ñöôïc giôùi chuyeân gia khai thaùc vaø phoå bieán roäng raõi cho ñaïi chuùng. ND.
(12) C.G. Jung, "Yoga and the West", trong Psychology and the East (R.F.C. Hull dòch, Routledge & Ke gan Paul, Princeton, New Jersey 1978), tr. 83.
(13) Jung 1978, sñd., tr. 81.
(14) J. Boin, The Teaching of Vimalakirti (Pali Text Society, London 1976).
(15) C.G. Jung, Commentary on "The Secret of the Golden Flower" (R. Wilhelm dòch, Routledge & Ke gan Paul, Princeton, New Jersey 1978), tr. 85-6.
(16) A. Radley, "Living on the Horizon", trong D. Bannister (ed), New Perspectives on Personal Construct Theory (Academic Press, London 1977).
(17) Caâu noùi naøy raát gaàn vôùi luaän ñieåm Phaät giaùo raèng töôùng traïng thöïc taïi laø do taâm thöùc chuùng ta taïo neân. ND.
(18) G.A. Kelly, "Ontological Acceleration", trong B. Maher (ed), Chinical Psychology and Personality: Selected Papers of George Kelly (Wiley, New York 1969).
(19) G.A. Kelly, "The Psychology of the Unknown", trong Bannister 1977, sñd.