III. GIẢI THOÁT LUẬN
Giải thoát luận thuộc về phương diện tông giáo. Tiếng giải thoát có ý nghĩa tiêu cực. Thật ra giải thoát không phải có ý nghĩa tiêu cực mà thôi, nó cũng có ý nghĩa tấn hóa tích cực nữa.
Thoát ra khỏi cảnh nhân thế sầu não để đến cảnh viên mãn tự tại, nghĩa là biệt ly cái nhân sinh bất tự tại mà tìm tự tại, đó là phương diện tiêu cực của giải thoát. Từ trong chỗ không tự tại lại đến chỗ tự tại khiến chỗ không tự tại lại tấn hóa đến nơi tự tại. Đó là một thủ đoạn tích cực.
1- Thật Chất Và Phương Pháp Của Giải Thoát. Vấn đề giải thoát chia ra hai: thật chất và phương pháp. Thật chất của giải thoát là chỉ nguyên do của nó.
Nguyên do thuyết giải thoát của Phật giáo là nhận rằng kiếp nhân sinh nhiều khổ não. Ấy là chủ nghĩa yếm thế. Bởi yếm thế nên tìm đường xuất thế. Hiện tại không yên vui cho nên nghĩ đến sự thật hiện nỗi yên vui ở ngoài nhân sinh. Về chỗ nầy tiểu thừa Phật giáo và đại thừa Phật giáo cùng có chỗ đồng, chỉ khác nhau vì một bên tiêu cực một bên tích cực.
Chung cuộc của giải thoát, theo Phật giáo, là làm sao nhất trí được với thật tại. Tiểu thừa Phật giáo cho rrằng hiện tượng giới là mê vọng, là manh động, cho nên lấy sự tịnh mà tả ra thật tại. Ấy là lấy phương pháp tiêu cực để ngăn ngừa manh động, để cho được vào giới tịch của niết bàn. Đại thừa Phật giáo lập thuyết chân như duyên khởi là dùng phương pháp tích cực mà tả ra thật tại, và gọi rằng thành Phật, là chỉ sự cùng chân như cùng nhất trí.
2- Hình Thức Của Giải Thoát.
Hình thức của giải thoát có hai: một là tự lực, hai là tha lực.
Tự lực giải thoát, là lấy tự sức mình mà giải thoát cho mình. Hình thức giải thoát nầy dựa vào thuyết bảo rằng: ngay trong con người có hạn lại có bao tàng được cái tánh vô hạn: trong tiểu ngã có bao tàng đại ngã (tức là bao tàng Phật tánh). Nhờ sự bao tàng đó mà khai phát được giác tánh để đạt đến cảnh giới lý tưởng.
Tha lực giải thoát, là lấy tự kỷ mà dung hiệp với thật tại, tin rằng thật tại có sức tuyệt đối, thâu hút được tự kỷ ở lai thế, nghĩa là sau khi tâm thân ta đã chết mất.
Về giải thoát luận, tản mạn ở trước kia đã có nói qua. Đây chỉ thuật lại sơ lược, không cần nói dài ra.
