27. CHÚ TIỂU HIỀN TRÍ
Thuơœ Phật Ca Diếp còn tại thế, ngài có một tăng đoàn gồm hai mươi ngàn tỳ kheo đã diệt tận các lậu hoặc. Mỗi khi đi du hóa một nơi nào, tất caœ chúng tỳ kheo ấy đều theo sau Phật Ca Diếp, cũng như 1250 tỳ kheo thường đi cùng với đức bổn sư Thích Ca cuœa chúng ta.
Một hôm Phật Ca Diếp và tăng chúng cuœa Ngài đi đến thành Ba La Nại. Dân chúng đua nhau đến đaœnh lễ cúng dường và nghe Ngài thuyết pháp. Sau khi thọ thực xong, Phật nói lời tùy hyœ công đức như sau:
— "Này các cư sĩ, trong thế gian có bốn hạng người. Hạng thứ nhất là những người tự mình làm phước bố thí, nhưng không khuyến khích keœ khác làm. Hạng người này trong tương lai được giàu có, nhưng không được nhiều người theo. Hai là những người khuyên keœ khác bố thí, nhưng tự mình không bố thí. Hạng này đời sau có phước báo được đông người theo, nhưng không có cuœa caœi. Ba là những người tự mình không bố thí cũng không khuyên người bố thí. Hạng này đời sau không có cuœa caœi, cũng không có người theo, phaœi sống cô độc, ăn cơm thừa cuœa keœ khác. Bốn là hạng người vừa tự bố thí vừa khuyên người bố thí, hạng này trong tương lai sẽ được caœ hai phước báo: giàu có và đông người hươœng ứng theo mình."
Khi nghe thế, có một người khơœi lên ý nghĩ: "Ta sẽ cố làm sao để được caœ hai phước báo ấy." Rồi vị ấy đến đaœnh lễ Phật, bạch rằng:
— Bạch Thế Tôn, xin Ngài đến thọ thực tại làng con vào ngày mai, để chúng con được phước báo cúng dường.
Phật Ca Diếp hoœi lại:
— Người muốn cúng dường bao nhiêu vị tỳ kheo?
— Bạch Thế Tôn, tăng chúng cuœa Ngài gồm bao nhiêu?
— Hai mươi ngàn.
— Bạch Thế Tôn, ngày mai xin ngài đem theo tất caœ đại chúng tỳ kheo ấy.
Đức Phật nhận lời. Cầm một maœnh bối diệp (thay giấy) trơœ về làng, người kia đi từng nhà khuyên sưœa soạn cúng dường Phật và chúng tăng tùy khaœ năng cuœa mỗi gia đình. Có nhà tình nguyện cúng dường 500 vị, nhà 200 vị, nhà 100, nhà 50 vị, v.v... Người kia đều ghi dấu vào lá bối để hôm sau thỉnh đúng số tỳ kheo đến từng nhà. Trong làng, có một gia đình rất nghèo, đến nỗi ông chuœ được mệnh danh "ông Chúa Nghèo." Người kia cũng không quên ghé vào nhà ông Chúa Nghèo để tạo phước cho ông ta. Khi Chúa Nghèo nghe người kia muốn mình cúng dường chúng tỳ kheo thì giật bắn người lên:
— Ối bạn ơi! Bạn coi nhà cưœa tôi đây, đến một chỗ ngồi cũng không có, làm sao tôi cúng dường gì được? Tôi có đồng xu nào đâu? Hãy đi đến những nhà cao cưœa lớn kia!
— Này bạn, không phaœi chính vì vậy bạn mới nên nhân cơ hội này mà gieo giống phước sao? Vì sao bạn phaœi nghèo? Phaœi chăng vì bạn chưa từng giúp ai một chút gì caœ?
Chúa Nghèo ngẫm có lý bèn ưng thuận:
— Được. Vậy thì xin bạn ghi cho tôi cúng dường một vị tỳ kheo.
Người kia bằng lòng, nhưng không ghi vào lá vì y nghĩ rằng một vị thì quá ít, chẳng cần ghi làm gì. Y từ giã để tiếp tục đi phổ khuyến.
Chúa Nghèo gọi vợ ra, cho hay ý định cúng dường một vị tỳ kheo cuœa mình, và đề nghị với vợ cùng đi làm mướn để đuœ tiền sắm sưœa các thứ.
Người vợ bằng lòng ngay, caœ hai cùng đi đến một nhà phú hộ. Nhà này sẵn lòng mướn hai vợ chồng làm việc một buổi chiều hôm ấy để chuẩn bị cho việc cúng dường hôm sau. Họ mướn Chúa Nghèo giã gạo, còn bà vợ thì gánh nước. Hai vợ chồng làm việc rất hăng hái, nét hân hoan lộ hẳn trên gương mặt, đến nỗi chuœ nhà hoœi nguyên do. Khi được biết họ làm mướn để có tiền mua thực phẩm cúng dường một vị tỳ kheo, phú ông caœm khái, traœ công gấp bội. Với số tiền nhận được họ mua một ít gạo thơm haœo hạng, trái cây quý và một ít đồ vặt vãnh để nấu nướng.
Sáng hôm sau, Chúa Nghèo dậy sớm đi hái rau bên bờ sông về cho vợ làm thức ăn. Một người đánh cá hoœi:
— Chúa Nghèo hái rau làm gì sớm thế?
— Tôi hái rau để cúng dường một vị tỳ kheo.
— Thế à! Vị nào ăn rau cuœa Chúa Nghèo cúng dường chắc hên lắm đấy. Này, làm hộ tôi việc này được chăng?
— Làm gì?
— Đây tôi có mấy xâu cá, Chúa Nghèo đi bán giùm. Tôi bận coi lưới. Mỗi xâu hai đồng.
— Được.
Chúa Nghèo xách cá đi bán một chốc đã hết, đem tiền về giao cho chuœ.
— Này Chúa Nghèo, tặng Chúa Nghèo một ít tiền đây, về mà sắm thức ăn cúng dường.
Chúa Nghèo sung sướng đem rau và tiền về cho vợ.
Khi ấy, từ trong tinh xá cuœa Ngài, Phật Ca Diếp đã biết một người nghèo đang thành tâm sưœa soạn cúng dường một vị tỳ kheo. Ngài cũng biết rằng tất caœ chúng tỳ kheo đã được phân phối đi vào các gia đình phát tâm cúng dường, mỗi nhà cúng một số vị. Duy chỉ có nhà Chúa Nghèo bị boœ quên, vì Chúa Nghèo chỉ cúng có một vị, người phổ khuyến quên ghi, nên không còn một vị nào cho chúa nghèo cúng caœ. "Vậy chỉ còn Ta để cho chúa nghèo gieo phước" đức Phật nghĩ thế, và ngài lấy làm hoan hỉ, vì chư Phật vốn thương những keœ khốn cùng. Vừa khi Phật có ý định ấy, thì vua trời Đế Thích caœm thấy chiếc ngai ông đang ngồi lay động. "Có chuyện gì thế nhỉ?" Vua trời ngẫm nghĩ, và biết rằng chính tấm lòng thành khẩn cuœa Chúa Nghèo dưới trần thế đã làm chấn động đến thần tiên. "Ta phaœi giúp Chúa Nghèo một tay để chuẩn bị thực phẩm cúng dường đức Phật." Đế Thích bèn ruœ bà vợ rời cung trời bay xuống nhân gian hóa làm hai vợ chồng nghèo khó đi làm mướn. Đến nhà Chúa Nghèo, Đế Thích hoœi:
— Nhà có gì làm không? Cho chúng tôi phụ giúp.
— Ông bà ôi, chúng tôi có nhiều việc lắm, nhưng không có tiền để traœ công ông bà đâu.
— Bạn làm gì thế?
— Chúng tôi làm thức ăn cúng dường một vị tỳ kheo.
— Ồ, việc phước ấy chúng tôi cũng muốn hùn. Chúng tôi không cần traœ công đâu.
— Vậy thì tốt lắm, ông bà hãy giúp chúng tôi sắm sưœa thức ăn.
Hai ông bà Đế Thích bước vào nhà Chúa Nghèo, Đế Thích baœo:
— Bây giờ, để chúng tôi làm thức ăn cho. Bạn hãy đi mời vị tỳ kheo cuœa bạn đi.
Chúa Nghèo ra đi, đến nơi người đã phổ khuyến hôm qua để hoœi vị tỳ kheo nào sẽ nhận lời đến nhà mình, và đi thỉnh vị ấy. Nhưng người ấy nói:
— Ồ bạn ơi, tôi quên bẵng đi mất. Không còn một tỳ kheo nào cho Chúa Nghèo cúng nữa, vì tất caœ đều đã nhận đi các nhà khác rồi.
Không thể nào taœ nỗi tuyệt vọng lớn lao cuœa Chúa Nghèo lúc ấy. Chúa đấm ngực, lăn ra mà khóc:
— Trời đất ôi! Bạn hại tôi rồi! Suốt hai hôm qua, chúng tôi làm việc tối mắt tắt đèn để chờ đợi bữa trưa nay cúng dường một vị tỳ kheo! Vậy mà bây giờ bạn baœo không còn vị nào! Bạn phaœi cho tôi một vị tỳ kheo! Không thì tôi chết mất. Hu hu.
Quần chúng bu lại xem đông. Người kia bối rối năn nỉ:
— Này Chúa Nghèo, xin Chúa đừng làm tội tôi nữa. Tôi lỡ đi mà. Chúa tha cho tôi đi.
— Không biết! Phaœi cho tôi một vị tỳ kheo! Hù hù, hu hu.
Túng quá, người kia đánh bạo đề nghị:
— Thôi Chúa Nghèo hãy đứng dậy. Tôi bày cách này. Đấng đạo sư chưa nhận lời mời cuœa ai, vì rất đông vua chúa đại thần đều muốn thỉnh Ngài. Vậy bạn hãy tới thỉnh Ngài đi. Ngài rất thương những người keœ nghèo, chắc Ngài sẽ nhận lời bạn đấy. Ngài đang ngồi trong tinh xá nói pháp cho các bậc thượng khách kia.
Chúa Nghèo nghe lời, đứng lên đi đến tinh xá. Vua và đình thần đang nghe pháp, thấy Chúa Nghèo tiến tới thì ngăn lại, vì họ tươœng Chúa đến xin đồ ăn thừa:
— Chúa Nghèo, chưa đến giờ ăn đâu.
— Tôi biết. Tôi đi thỉnh Phật về nhà tôi thọ trai.
Đức Phật mỉm cười, chìa cái bình bát cuœa Ngài ra, trao cho Chúa Nghèo một cách thân mật. Chúa Nghèo đỡ lấy baœo vật trong đôi tay run lên vì sung sướng. Chúa ôm lấy bình bát cuœa Phật vào lòng, mặt mày hớn hơœ như đứa treœ vừa được kẹo. Các ông hoàng chạy theo đề nghị:
— Chúa Nghèo, hãy nhường cái bát ấy cho ta cúng thức ăn cho Phật. Ta sẽ cho Chúa Nghèo một ngàn đồng.
— Không bao giờ tôi nhường cho ai cái bát này, dù có đổi bạc triệu.
Chúa Nghèo trân trọng ôm bình bát cuœa Phật về nhà để bày thức ăn. Vua đang ngồi gần Phật, ngẫm nghĩ: "Lão Chúa Nghèo chắc chẳng có gì ngon lành mà cúng đức Thế Tôn đâu. Chi bằng ta sắm sẵn các thức ăn thượng vị đựng trong cái bình bát khác, chờ khi Chúa Nghèo dâng lên Phật ta sẽ đổi thức ăn cuœa ta cho Phật dùng."
Đến giờ thọ thực, Phật Ca Diếp đến nhà Chúa Nghèo. Vua đi theo với ý định như trên. Nhưng khi Phật vào nhà Chúa Nghèo, Đế Thích hóa trang đã dâng Phật một bát đầy thức ăn mùi thơm bay khắp không gian. Vua bẽn lẽn cáo từ Phật trơœ về.
Do phước báu cúng dường Phật Ca Diếp, Chúa Nghèo được sanh lên cõi trời cho đến khi Phật Thích Ca ra đời mới trơœ xuống trần thế, sanh vào một nhà thí chuœ thân tín cuœa nhà Xá Lợi Phất. Khi mang thai Chúa Nghèo, người mẹ bỗng thông minh khác thường. Người trong gia đình ai có bệnh tật gì đều được khoœi, và trơœ nên thông tuệ. Do đó hài nhi được tôn giaœ Xá Lợi Phất đặt tên là Hiền Trí. Khi lên baœy, Hiền Trí xin mẹ xuất gia làm đệ tưœ cuœa tôn giaœ.
Tôn giaœ dạy cho chú tiểu những uy nghi phép tắc phaœi theo trước khi vào thành khất thực. Lần đầu tiên ôm bát theo hầu thầy ra đường, chú tiểu hoœi Ngài khi thấy một con đê:
— Bạch tôn giaœ, kia là cái gì?
— Chú tiểu, đấy là một con đê.
— Bạch tôn giaœ, con đê dùng để làm gì vậy?
— Để dẫn nước đi khắp nơi nào mà người ta muốn.
— Nhưng bạch tôn giaœ, nước có hiểu biết gì không?
— Không đâu, chú tiểu. Nước là vật vô tri vô giác.
— Bạch tôn giaœ, thế thì người ta có thể hướng dẫn một vật vô tri vô giác đến bất cứ chỗ nào người ta muốn hay sao?
— Chính vậy, chú tiểu.
Hiền Trí nghĩ: "Nếu người ta có thể hướng dẫn một vật vô tri tùy theo ý muốn, thì tại sao ta không thể nhiếp phục tâm ý cuœa mình để chứng La Hán quaœ?
Đi thêm một quãng, chú thấy những người làm tên đang hơ những cây tên trên lưœa và nheo mắt nhắm để uốn chúng cho thẳng. Chú tiểu hoœi:
— Bạch tôn giaœ, họ làm chi vậy?
— Họ đang uốn những cây tên cho thật thẳng.
— Cây tên có lý trí không?
— Không, nó là vật vô tri.
Chú tiểu nghĩ: "Nếu người ta có thể uốn nắn một vật vô tri cho thẳng theo ý muốn, thì ta cũng có thể nỗ lực điều phục tâm ý để chứng A La Hán quaœ."
Một lát sau, hai thầy trò gặp những người thợ mộc đang đẽo bánh xe, chú lại hoœi:
— Bạch tôn giaœ, họ làm gì thế?
— Đấy là thợ mộc đang đẽo bánh xe.
— Bánh xe có lý trí không?
— Không, bánh xe chỉ chạy theo ý người muốn!
Chú tiểu nghĩ: "Nếu người ta có thể lấy gỗ làm ra những bánh xe để chạy theo ý muốn mình, thì tại sao ta không thể điều phục tâm ý cuœa chính mình?"
Khi ấy chú tiểu trao y bát cho thầy và bạch:
— Bạch tôn giaœ, con muốn trơœ về.
Tôn giaœ Xá Lợi Phất không nói một lời, đỡ lấy y bát trên tay chú tiểu. Chú tiểu vái chào thầy xong còn quay đầu lại dặn tôn giaœ:
— Bạch tôn giaœ, khi nào Ngài đem thức ăn về cho con, xin Ngài chỉ cho con toàn một thứ đậu chiên vàng ngon nhất ấy.
— ƠŒ đâu ta có thể kiếm được những thứ ấy, chú tiểu?
— Bạch tôn giaœ, nếu Ngài không thể kiếm được nhờ phước đức cuœa Ngài, thì Ngài cũng sẽ kiếm được do phước đức cuœa con.
Tôn giaœ Xá Lợi Phất vốn rất cẩn thận. Ngài sợ chú tiểu nguœ ngoài trời có thể bị rắn cắn, hay sâu bọ đốt, bơœi thế Ngài trao chìa khóa cho chú tiểu và baœo:
— Hãy mơœ cưœa tịnh thất cuœa ta mà vào.
Chú tiểu vâng lời. Vào phòng tôn giaœ, chú bắt đầu tĩnh tọa thiền quán. Khi ấy Đế Thích ơœ trên trời caœm thấy chiếc ngai rung động, và nhận ra rằng chú tiểu Hiền Trí đang ngồi thiền quyết chứng quaœ A La Hán trong ngày đó, nên Ngài muốn giúp chú một tay. Ngài baœo thần mặt trời phaœi đi chậm lại, kéo dài buổi sáng ra trọn ngày, và sắc cho tứ thiên vương đứng gác bốn góc chùa, đuổi hết tất caœ chim chóc ra khoœi vườn để đừng gây tiếng động. Do đó, tinh xá Cấp Cô Độc trơœ nên yên tĩnh lạ thường. Thỉnh thoaœng mới có một âm thanh rất nhoœ gây nên bơœi một chiếc lá khô lìa cành rơi xuống.
Trong khi ấy, tôn giaœ Xá Lợi Phất vào nhà người thí chuœ quen biết để khất thực. Gia chuœ vừa mua về nhiều bánh tàu huœ chiên vàng, đem đặt vào bát Ngài. Tôn giaœ định đem về cho chú tiểu như lời chú dặn, nhưng gia chuœ xin thỉnh tôn giaœ cứ dùng, sẽ còn phần khác để tôn giaœ đem về. Tôn giaœ ngồi lại thọ thực.
Đúng lúc ấy, từ tư thất cuœa Ngài, đức Đạo sư quan sát bằng Phật nhãn thanh tịnh thấy chú tiểu có thể chứng quaœ A la hán trong vòng vài giờ nữa. Nhưng nếu Tôn giaœ Xá Lợi Phất trơœ về lúc này, đem thức ăn vào phòng cho chú tiểu thì sẽ lỡ mất dịp đắc quaœ cuœa chú. Do đó, đức Phật quyết định đi đến tịnh thất cuœa tôn giaœ để đón đường. Vừa khi tôn giaœ trơœ về, Ngài gặp ngay đức Đạo sư đứng trước cưœa Tôn giaœ thi lễ, đức Đạo sư hoœi vị đệ tưœ thông tuệ cuœa Ngài một số câu hoœi trong luật tạng, chỉ cốt để câu giờ, chờ cho chú tiểu đắc quaœ. Khi biết Hiền Trí đã chứng quaœ, Ngài baœo Tôn giaœ Xá Lợi Phất:
— Bây giờ này Xá Lợi Phất, hãy đem thức ăn vào cho chú tiểu Hiền Trí đi.
Tôn giaœ gõ cưœa. Chú tiểu bước ra đỡ lấy bát trên tay Ngài đặt xuống một nơi, rồi bắt đầu quạt cho Ngài. Tôn giaœ baœo:
— Này chú, hãy ăn sáng đi.
— Bạch tôn giaœ, còn tôn giaœ thì sao?
— Ta ăn rồi.
Khi ấy chú tiểu mới ngồi xuống quán tươœng năm điều rồi thọ thực. Khi chú đã ăn xong, rưœa bát và dọn dẹp xong, thì mọi sự trơœ lại bình thường: mặt trời bắt đầu lặn, trăng từ từ lên. Tứ Thiên Vương hết canh gác bốn góc chùa. Đế Thích trơœ về thiên cung ngồi vào chiếc ngai vàng thường lệ. Chúng tỳ kheo baœo nhau:
— Thật kỳ lạ! Hôm nay buổi sáng hầu như dài suốt caœ ngày, mà buổi chiều ngắn có một khoaœnh khắc. Tại sao thế nhỉ?
Đức Đạo sư giaœi thích:
— Đúng thế, này các tỳ kheo, chính vì chú tiểu baœy tuổi kia phát tâm chứng quaœ A la hán, mà tất caœ trời Đế Thích, Tứ Thiên Vương, thần mặt trời, thần mặt trăng đều hỗ trợ cho công việc cuœa chú ấy. Và chính đức Như Lai cũng đã boœ caœ giờ nghỉ ngơi để canh chừng cho chú bé, một người nhân quan sát con đê dẫn nước, thợ làm tên, người làm bánh xe, mà quyết tâm nỗ lực thiền định để chứng quaœ.
"Người đào đê dẫn nước, người làm tên uốn tên, thợ mộc đẽo gỗ, còn người trí thì lo điều phục tâm mình." (Pháp Cú 80)
